{"id":5805,"date":"2023-12-03T20:00:59","date_gmt":"2023-12-03T20:00:59","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=5805"},"modified":"2025-04-05T09:44:59","modified_gmt":"2025-04-05T09:44:59","slug":"astaedan-af-hverju","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2023\/12\/03\/astaedan-af-hverju\/","title":{"rendered":"\u00c1st\u00e6\u00f0an af hverju"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd dag var h\u00e9r bent \u00e1 a\u00f0 ungt f\u00f3lk seg\u00f0i i\u00f0ulega <em>\u00e1st\u00e6\u00f0an af hverju <\/em>\u00ed sta\u00f0 <em>\u00e1st\u00e6\u00f0an fyrir \u00fev\u00ed a\u00f0 <\/em>e\u00f0a <em>\u00e1st\u00e6\u00f0a \u00feess a\u00f0<\/em> eins og hef\u00f0 er fyrir \u00ed m\u00e1linu. \u00deetta er ekki alveg n\u00fdtt \u2013 elsta d\u00e6mi sem \u00e9g finn um \u00fea\u00f0 \u00e1 prenti er \u00ed <em>DV <\/em>2000: \u201e\u00c1st\u00e6\u00f0an af hverju hlauparar \u00f3ska eftir a\u00f0 atbur\u00f0urinn eigi s\u00e9r frekar sta\u00f0 \u00e1 laugardeginum en sunnudeginum er s\u00fa a\u00f0 \u00fe\u00e1 geta \u00feeir hlaupi\u00f0 fyrst um daginn.\u201c N\u00e6sta d\u00e6mi er \u00ed <em>DV <\/em>2009: \u201e\u00c6tli \u00fea\u00f0 s\u00e9 ekki \u00e1st\u00e6\u00f0an af hverju \u00e9g heilla\u00f0ist svona af \u00cdslandi \u00e1 s\u00ednum t\u00edma?\u201c \u00cd <em>Valsbla\u00f0inu <\/em>2011 segir: \u201e\u00c9g held a\u00f0 a\u00f0al \u00e1st\u00e6\u00f0an af hverju \u00e9g valdi handboltann var af \u00fev\u00ed \u00e9g elska\u00f0i hann og allt \u00fea\u00f0 sem hann snerist um.\u201c \u00cd <em>V\u00edkurfr\u00e9ttum <\/em>2014 segir: \u201e\u00c1st\u00e6\u00f0an af hverju vi\u00f0 byrju\u00f0um aftur er a\u00f0 skatturinn fann eitthva\u00f0 athugavert vi\u00f0 heimilisb\u00f3khaldi\u00f0.\u201c<\/p>\n<p>\u00cd <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru alls um 430 d\u00e6mi um \u00feetta samband, langflest af samf\u00e9lagsmi\u00f0lum en r\u00fam 70 \u00far formlegra m\u00e1li \u2013 \u00fe\u00f3 s\u00e1raf\u00e1 \u00far prentmi\u00f0lum. \u00c1 samf\u00e9lagsmi\u00f0lum hefur sambandi\u00f0 veri\u00f0 algengt s\u00ed\u00f0an um aldam\u00f3t en s\u00e1st vart annars sta\u00f0ar fyrr en um 2010 og d\u00e6mum hefur fari\u00f0 \u00f6rt fj\u00f6lgandi \u00e1 allra s\u00ed\u00f0ustu \u00e1rum. Varla er h\u00e6gt a\u00f0 efast um a\u00f0 \u00feetta s\u00e9 tilkomi\u00f0 fyrir \u00e1hrif fr\u00e1 ensku \u00fear sem sagt er <em>the reason why<\/em> \u00ed s\u00f6mu merkingu. \u00cd umr\u00e6\u00f0u um \u00feetta var einnig nefnt a\u00f0 unglingar seg\u00f0u stundum <em>\u00fea\u00f0 er af hverju <\/em>sem er v\u00e6ntanlega komi\u00f0 af <em>that\u2018s why<\/em> \u00ed ensku. Engin d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 samband er \u00fe\u00f3 a\u00f0 finna \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>og leit \u00e1 vefnum skila\u00f0i ekki heldur neinu \u00feannig a\u00f0 \u00e9g geri r\u00e1\u00f0 fyrir a\u00f0 \u00feetta s\u00e9 ekki algengt enn sem komi\u00f0 er.<\/p>\n<p>En \u00fe\u00f3tt lj\u00f3st s\u00e9 a\u00f0 sambandi\u00f0 <em>\u00e1st\u00e6\u00f0an af hverju<\/em> \u00e1 r\u00e6tur \u00ed ensku er \u00fea\u00f0 \u00ed sj\u00e1lfu s\u00e9r engin sk\u00fdring \u00e1 \u00fev\u00ed a\u00f0 \u00fea\u00f0 skuli eiga grei\u00f0a lei\u00f0 inn \u00ed \u00edslensku. \u00cd sambandinu <em>af hverju <\/em>er <em>af <\/em>forsetning sem st\u00fdrir \u00fe\u00e1gufalli \u00e1 spurnarfornafninu <em>hva\u00f0 <\/em>sem er \u00ed hvorugkyni. Forn\u00f6fn hafa jafnan einhverja tilv\u00edsun og <em>hverju <\/em>v\u00edsar til sk\u00fdringar \u00e1 \u00fev\u00ed sem um er spurt, eins og m.a. m\u00e1 sj\u00e1 \u00e1 \u00fev\u00ed a\u00f0 \u00e6vinlega er h\u00e6gt a\u00f0 setja <em>hva\u00f0a \u00e1st\u00e6\u00f0u <\/em>\u00ed sta\u00f0 <em>hverju<\/em> \u00e1n \u00feess a\u00f0 merkingin breytist. Ef sagt v\u00e6ri t.d. <em>\u00e1st\u00e6\u00f0an af hverri \u00e9g f\u00f3r <\/em>v\u00e6ri hugsanlegt a\u00f0 t\u00falka <em>hverri <\/em>\u00feannig a\u00f0 \u00fea\u00f0 v\u00edsa\u00f0i til or\u00f0sins <em>\u00e1st\u00e6\u00f0a<\/em>. \u00deetta v\u00e6ri \u00fe\u00e1 svipa\u00f0 og <em>sta\u00f0urinn hvar \u00e9g bj\u00f3<\/em>, <em>konan hverrar son \u00e9g \u00feekkti<\/em> o.s.frv. \u00deetta eru hvorki algengar n\u00e9 liprar setningar og ekki s\u00e9rlega \u00edslenskulegar, en \u00feekkjast \u00fe\u00f3 \u00ed m\u00e1linu.<\/p>\n<p>En \u00ed setningunum sem h\u00e9r um r\u00e6\u00f0ir er ekki notu\u00f0 kvenkynsmynd spurnarfornafnsins heldur hvorugkyn \u2013 <em>\u00e1st\u00e6\u00f0an af hverju<\/em> \u2013 og hvorugkyni\u00f0 getur ekki v\u00edsa\u00f0 til kvenkynsor\u00f0sins <em>\u00e1st\u00e6\u00f0a<\/em>. Aftur \u00e1 m\u00f3ti g\u00e6ti samband eins og <em>tilefni\u00f0 af hverju <\/em>sta\u00f0ist samkv\u00e6mt \u00feessu \u2013 <em>hverju <\/em>er \u00fe\u00e1gufall \u00ed hvorugkyni sem hugsanlegt er a\u00f0 t\u00falka \u00feannig a\u00f0 \u00fea\u00f0 v\u00edsi til hvorugkynsor\u00f0sins <em>tilefni\u00f0<\/em>. Sl\u00edkt d\u00e6mi m\u00e1 reyndar finna \u00ed <em>V\u00edsi <\/em>2022: \u201eMan n\u00fa ekki tilefni\u00f0 af hverju \u00e9g sk\u00e1lda\u00f0i \u00feetta upp til a\u00f0 byrja me\u00f0.\u201c En \u00feetta er einstakt d\u00e6mi. \u00dea\u00f0 sem truflar mig \u2013 og \u00feau sem ekki eru v\u00f6n sambandinu <em>\u00e1st\u00e6\u00f0an af hverju<\/em> \u2013 er v\u00e6ntanlega ekki s\u00edst \u00feessi \u00e1rekstur milli kvenkynsnafnor\u00f0s og hvorugkynsfornafns \u2013 \u00feessu fornafni vir\u00f0ist vera ofauki\u00f0, ekki hafa neina tilv\u00edsun.<\/p>\n<p>En tilkoma sambandsins <em>\u00e1st\u00e6\u00f0an af hverju<\/em> g\u00e6ti tengst \u00fev\u00ed a\u00f0 sambandi\u00f0 <em>af hverju <\/em>vir\u00f0ist vera runni\u00f0 saman \u00ed eitt or\u00f0 \u00ed huga margra m\u00e1lnotenda. \u00dea\u00f0 m\u00e1 marka af \u00fev\u00ed a\u00f0 sambandi\u00f0 er mj\u00f6g oft skrifa\u00f0 \u00ed einu lagi, <em>afhverju<\/em>. Um \u00fea\u00f0 er h\u00e1tt \u00e1 \u00e1ttunda \u00fe\u00fasund d\u00e6ma \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> \u2013 fj\u00f6ldinn f\u00f3r mj\u00f6g vaxandi \u00e1 \u00e1ttunda \u00e1ratugnum og margfalda\u00f0ist eftir 1980. \u00cd <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>er hvorki meira n\u00e9 minna en n\u00e6rri 130 \u00fe\u00fasund d\u00e6mi um \u00feennan rith\u00e1tt \u2013 vissulega langflest af samf\u00e9lagsmi\u00f0lum \u00fear sem \u00feessi rith\u00e1ttur er h\u00e1tt \u00ed jafn algengur og <em>af hverju<\/em>, en \u00fe\u00f3 r\u00fam fj\u00f6gur \u00fe\u00fasund \u00far formlegri textum. Vi\u00f0 \u00fea\u00f0 m\u00e1 b\u00e6ta rith\u00e6ttinum <em>akkuru <\/em>sem h\u00e1tt \u00ed fj\u00f6gur \u00fe\u00fasund d\u00e6mi eru um \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>en a\u00f0eins 84 \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em>, \u00fea\u00f0 elsta fr\u00e1 1960.<\/p>\n<p>Hj\u00e1 \u00feeim sem skynja <em>afhverju <\/em>\/ <em>akkuru <\/em>sem eina heild er \u00fea\u00f0 \u00fev\u00ed or\u00f0i\u00f0 atviksor\u00f0, samb\u00e6rilegt vi\u00f0 <em>hv\u00ed<\/em>. \u00dea\u00f0 \u00fe\u00fd\u00f0ir a\u00f0 f\u00f3lk skynjar ekki neina v\u00edsun \u00ed <em>-hverju <\/em>\/ -<em>kuru <\/em>og \u00fear me\u00f0 er ekki lengur neinn truflandi \u00e1rekstur milli kvenkynsor\u00f0sins <em>\u00e1st\u00e6\u00f0an<\/em> og hvorugkynsmyndarinnar <em>hverju<\/em>. \u00dea\u00f0 g\u00e6ti sk\u00fdrt hvers vegna <em>\u00e1st\u00e6\u00f0an af hverju <\/em>kemst inn \u00ed m\u00e1li\u00f0. En hvort sem eitthvert vit er \u00ed \u00feessari sk\u00fdringu legg \u00e9g \u00e1herslu \u00e1 a\u00f0 m\u00e9r finnst <em>\u00e1st\u00e6\u00f0an af hverju <\/em>hlj\u00f3ma mj\u00f6g ankannanlega og myndi vilja losna vi\u00f0 \u00fea\u00f0. En \u00feetta or\u00f0alag er greinlega komi\u00f0 inn \u00ed m\u00e1l ungs f\u00f3lks og \u00f3l\u00edklegt a\u00f0 \u00fev\u00ed ver\u00f0i \u00fatr\u00fdmt og \u00ed sta\u00f0 \u00feess a\u00f0 ergja sig yfir \u00fev\u00ed finnst m\u00e9r skynsamlegra og skemmtilegra a\u00f0 velta \u00fev\u00ed fyrir s\u00e9r hvers vegna \u00fea\u00f0 eigi svona grei\u00f0a lei\u00f0 inn \u00ed \u00edslensku.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd dag var h\u00e9r bent \u00e1 a\u00f0 ungt f\u00f3lk seg\u00f0i i\u00f0ulega \u00e1st\u00e6\u00f0an af hverju \u00ed sta\u00f0 \u00e1st\u00e6\u00f0an fyrir \u00fev\u00ed a\u00f0 e\u00f0a \u00e1st\u00e6\u00f0a \u00feess a\u00f0 eins og hef\u00f0 er fyrir \u00ed m\u00e1linu. \u00deetta er ekki alveg n\u00fdtt \u2013 elsta d\u00e6mi sem \u00e9g finn um \u00fea\u00f0 \u00e1 prenti er \u00ed DV 2000: \u201e\u00c1st\u00e6\u00f0an af hverju hlauparar \u00f3ska [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-5805","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5805","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5805"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5805\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7227,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5805\/revisions\/7227"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5805"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5805"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5805"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}