{"id":5824,"date":"2023-12-08T15:47:47","date_gmt":"2023-12-08T15:47:47","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=5824"},"modified":"2023-12-08T15:48:23","modified_gmt":"2023-12-08T15:48:23","slug":"saelir-eru-fattlausir-og-seinfattadir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2023\/12\/08\/saelir-eru-fattlausir-og-seinfattadir\/","title":{"rendered":"S\u00e6lir eru fattlausir \u2013 og seinfatta\u00f0ir"},"content":{"rendered":"<p>S\u00f6gnin <em>fatta <\/em>\u00ed <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/10726\">merkingunni<\/a> 'skilja' \u201emun lengi hafa veri\u00f0 notu\u00f0 \u00ed reykv\u00edsku slangi a\u00f0 minnsta kosti og er komin \u00far d\u00f6nsku\u201c <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/2791576?iabr=on#page\/n6\/mode\/1up\/\">segir<\/a> \u00c1rni B\u00f6\u00f0varsson \u00ed <em>\u00dej\u00f3\u00f0viljanum <\/em>1961. \u00c1\u00f0ur haf\u00f0i h\u00fan reyndar lengi veri\u00f0 notu\u00f0 \u00ed merkingunni 'botna, festast \u00ed botni' (um akkeri). H\u00fan kemur ekki fyrir \u00ed <em>\u00cdslensk-danskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>fr\u00e1 1920-1924 og elsta d\u00e6mi sem \u00e9g finn um hana \u00e1 prenti \u00ed merkingunni 'skilja' er \u00ed <em>Rau\u00f0a f\u00e1nanum <\/em>1937: \u201e\u201eEg get bara ekki fatta\u00f0 \u00feetta\u201c, sag\u00f0i Ribbentrop.\u201c \u00cd <em>\u00dej\u00f3\u00f0viljanum <\/em>1967 <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/2815574?iabr=on#page\/n78\/mode\/1up\/\">segir<\/a>: \u201eSagnirnar: fatta, redda og r\u00edsikera eru or\u00f0nar algengt m\u00e1l fyrir l\u00f6ngu. En reynt g\u00e6tu sk\u00f3larnir a\u00f0 stugga vi\u00f0 \u00feeim.\u201c S\u00f6gnin er merkt \u201e\u00f3formlegt\u201c b\u00e6\u00f0i \u00ed <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>og <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em> en er mj\u00f6g algeng \u00e1 seinni \u00e1ratugum.<\/p>\n<p>H\u00fan hefur l\u00edka eignast \u00fdmis afkv\u00e6mi \u00ed \u00edslensku. Vori\u00f0 1965, \u00feegar \u00e9g var t\u00edu \u00e1ra, kom fr\u00e6ndi minn og jafnaldri a\u00f0 sunnan \u00ed sumardv\u00f6l til okkar \u00ed sveitina \u00ed Skagafir\u00f0i. Af honum l\u00e6r\u00f0um vi\u00f0 systkinin \u00fdmislegt um hva\u00f0 var \u00ed gangi me\u00f0al reykv\u00edskra barna \u00e1 \u00feessum t\u00edma, \u00fear \u00e1 me\u00f0al n\u00fd or\u00f0. Eitt \u00feeirra or\u00f0a sem \u00e9g l\u00e6r\u00f0i \u00feetta sumar var l\u00fdsingaror\u00f0i\u00f0 <em>fattlaus<\/em>. \u00de\u00f3tt \u00e9g muni \u00fea\u00f0 ekki fyrir v\u00edst finnst m\u00e9r tr\u00falegt a\u00f0 \u00e9g hafi \u00feekkt s\u00f6gnina <em>fatta <\/em>\u00e1\u00f0ur en \u00feetta var alveg n\u00fdtt fyrir m\u00e9r, \u00fe\u00f3tt \u00fea\u00f0 v\u00e6ri ekki alveg n\u00fdtilkomi\u00f0 \u00ed m\u00e1linu. \u00deannig <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/2791576?iabr=on#page\/n6\/mode\/1up\/\">segir<\/a> \u00c1rni B\u00f6\u00f0varsson \u00ed <em>\u00dej\u00f3\u00f0viljanum <\/em>1961: \u201e\u00d3sk\u00f6p ertu <strong>fattlaus<\/strong>\u201c er algengt or\u00f0alag \u00ed Reykjav\u00edk. \u00dea\u00f0 er a\u00f0 sj\u00e1lfs\u00f6g\u00f0u samsetningur (me\u00f0 nokku\u00f0 undarlegum h\u00e6tti) \u00far s\u00f6gninni a\u00f0 <strong>fatta<\/strong> og vi\u00f0skeytinu <strong>laus<\/strong>.\u201c<\/p>\n<p>Vissulega er myndun or\u00f0sins s\u00e9rkennileg. L\u00fdsingaror\u00f0i\u00f0 (e\u00f0a vi\u00f0skeyti\u00f0) <em>-laus<\/em> tengist yfirleitt nafnor\u00f0um \u2013 <em>or\u00f0laus<\/em>, <em>vitlaus<\/em>, <em>snj\u00f3laus<\/em>, <em>skammlaus<\/em>, <em>h\u00fafulaus <\/em>o.s.frv. (og svo l\u00fdsingaror\u00f0i \u00ed <em>allslaus<\/em>). Nafnor\u00f0i\u00f0 *<em>fatt <\/em>hefur \u00fe\u00f3 aldrei veri\u00f0 til \u00feannig a\u00f0 <em>fattlaus <\/em>hl\u00fdtur a\u00f0 vera komi\u00f0 af s\u00f6gninni <em>fatta <\/em>eins og \u00c1rni sag\u00f0i. Anna\u00f0 \u00f3venjulegt vi\u00f0 \u00feessa or\u00f0myndun er a\u00f0 \u00fear er skeytt saman t\u00f6kus\u00f6gn og \u00edslensku l\u00fdsingaror\u00f0i \u2013 sl\u00edk or\u00f0myndun er sjaldg\u00e6f \u00fe\u00f3tt h\u00fan s\u00e9 ekki einsd\u00e6mi. En \u00fe\u00f3tt <em>fattlaus <\/em>s\u00e9 r\u00famlega sext\u00edu \u00e1ra gamalt er \u00fea\u00f0 hvorki a\u00f0 finna \u00ed <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>n\u00e9 <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k <\/em>enda sk\u00fdrir \u00fea\u00f0 svo sem sig sj\u00e1lft, en er \u00ed <em>\u00cdslenskri stafsetningaror\u00f0ab\u00f3k <\/em>og<em> Beygingarl\u00fdsingu \u00edslensks n\u00fat\u00edmam\u00e1ls<\/em>, og \u00ed <em>Slanguror\u00f0ab\u00f3kinni<\/em>.<\/p>\n<p>Or\u00f0i\u00f0 <em>fattlaus <\/em>er au\u00f0vita\u00f0 \u00f3formlegt ekki s\u00ed\u00f0ur en <em>fatta <\/em>\u2013 \u201e\u00feetta or\u00f0 er n\u00fa v\u00edst ekki g\u00f3\u00f0 \u00edslenzka\u201c <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/4963282?iabr=on#page\/n3\/mode\/1up\/\">segir<\/a> \u00ed <em>Al\u00fe\u00fd\u00f0umanninum <\/em>1970. \u00dev\u00ed er ekki von \u00e1 a\u00f0 finna \u00fea\u00f0 miki\u00f0 \u00e1 prenti \u2013 d\u00e6min um \u00fea\u00f0 \u00e1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>eru a\u00f0eins um 50. \u00dea\u00f0 elsta er \u00e1\u00f0urnefnt d\u00e6mi \u00c1rna B\u00f6\u00f0varssonar fr\u00e1 1961, en n\u00e6st kemur spakm\u00e6li \u00ed st\u00edl Fjallr\u00e6\u00f0u Jes\u00fa sem er a\u00f0 finna \u00ed \u00a0<em>Al\u00fe\u00fd\u00f0ubla\u00f0inu <\/em>sumari\u00f0 1965 og \u00e9g l\u00e6r\u00f0i einmitt af \u00e1\u00f0urnefndum fr\u00e6nda m\u00ednum um svipa\u00f0 leyti: \u201eS\u00e6lir eru fattlausir sem fatta ekki hva\u00f0 \u00feeir eru vitlausir.\u201c \u00deetta \u00fe\u00f3tti b\u00fdsna fyndi\u00f0 \u00e1 s\u00ednum t\u00edma og nokkur d\u00e6mi eru um \u00fea\u00f0 \u00e1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>og \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni<\/em>, oft me\u00f0 <em>\u00fev\u00ed \u00feeir <\/em>\u00ed sta\u00f0 <em>sem<\/em>. En \u00ed \u00f3formlegu m\u00e1li er or\u00f0i\u00f0 <em>fattlaus <\/em>mj\u00f6g algengt \u2013 \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>er \u00e1 t\u00f3lfta hundra\u00f0 d\u00e6ma um \u00fea\u00f0, n\u00e6r \u00f6ll af samf\u00e9lagsmi\u00f0lum.<\/p>\n<p>Anna\u00f0 or\u00f0 sem er komi\u00f0 af <em>fatta <\/em>er l\u00fdsingaror\u00f0i\u00f0 <em>seinfatta\u00f0ur <\/em>sem \u00e9g l\u00e6r\u00f0i l\u00edka af fr\u00e6nda m\u00ednum sumari\u00f0 1965. \u00dea\u00f0 or\u00f0 er ekki \u00ed neinum or\u00f0ab\u00f3kum, engin d\u00e6mi eru um \u00fea\u00f0 \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em>, a\u00f0eins eitt \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>og Google finnur tv\u00f6 \u00e1 netinu. Aftur \u00e1 m\u00f3ti eru tv\u00f6 d\u00e6mi \u00e1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>um \u00f3beygjanlega l\u00fdsingaror\u00f0i\u00f0 <em>seinfatta<\/em>, \u00fea\u00f0 eldra \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1975: \u201eNorska bla\u00f0i\u00f0 Verdens Gang og s\u00e6nska bla\u00f0i\u00f0 Expressen taka \u00fe\u00e1tt \u00ed \u00feessu brandarastr\u00ed\u00f0i og birta n\u00e6stum \u00fev\u00ed \u00e1 hverjum degi brandara um skr\u00fdtinn Sv\u00eda og \u201eseinfatta\u201c Nor\u00f0mann.\u201c \u00cd <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru t\u00e6p 50 d\u00e6mi um or\u00f0i\u00f0 fr\u00e1 \u00feessari \u00f6ld, \u00f6ll af samf\u00e9lagsmi\u00f0lum \u2013 t.d. \u201e\u00deeir voru eitthva\u00f0 svo seinfatta \u00fear til annar sem var \u00e1 eftir m\u00e9r l\u00e9t vita\u201c \u00e1 <em>Bland.is <\/em>2008.<\/p>\n<p>Or\u00f0unum <em>seinfatta <\/em>og <em>seinfatta\u00f0ur<\/em> svipar til fyrirsagnar \u00ed <em>M\u00e1nudagsbla\u00f0inu <\/em>1962: \u201eMe\u00f0 of seinan fattara.\u201c \u00dearna er komi\u00f0 elsta d\u00e6mi um enn eitt or\u00f0i\u00f0 sem <em>fatta <\/em>hefur geti\u00f0 af s\u00e9r og er ekki er a\u00f0 finna \u00ed neinum or\u00f0ab\u00f3kum. Alls eru \u00e1tta d\u00e6mi um or\u00f0i\u00f0 <em>fattari <\/em>\u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> \u2013 \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2012 segir t.d.: \u201eV\u00edkverji er einstaklega seinn \u00ed hugsun \u2013 me\u00f0 langan fattara eins og sagt er \u00e1 g\u00f3\u00f0ri \u00edslensku.\u201c \u00cd <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>er \u00e1 \u00feri\u00f0ja hundra\u00f0 d\u00e6ma um or\u00f0i\u00f0, \u00f6ll nema fj\u00f6gur af samf\u00e9lagsmi\u00f0lum. \u00dea\u00f0 m\u00e1 \u00fev\u00ed me\u00f0 sanni segja a\u00f0 s\u00f6gnin <em>fatta <\/em>hafi bl\u00f3mstra\u00f0 \u00ed \u00edslensku. H\u00fan og afkv\u00e6mi hennar: <em>fattari<\/em>, <em>fattlaus<\/em>, <em>seinfatta <\/em>og <em>seinfatta\u00f0ur<\/em>, falla vel a\u00f0 m\u00e1linu og eru hin n\u00fdtustu or\u00f0 \u2013 vissulega fremur \u00f3formleg, en sl\u00edk or\u00f0 eru ekki s\u00ed\u00f0ri \u00edslenska en hin.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>S\u00f6gnin fatta \u00ed merkingunni 'skilja' \u201emun lengi hafa veri\u00f0 notu\u00f0 \u00ed reykv\u00edsku slangi a\u00f0 minnsta kosti og er komin \u00far d\u00f6nsku\u201c segir \u00c1rni B\u00f6\u00f0varsson \u00ed \u00dej\u00f3\u00f0viljanum 1961. \u00c1\u00f0ur haf\u00f0i h\u00fan reyndar lengi veri\u00f0 notu\u00f0 \u00ed merkingunni 'botna, festast \u00ed botni' (um akkeri). H\u00fan kemur ekki fyrir \u00ed \u00cdslensk-danskri or\u00f0ab\u00f3k fr\u00e1 1920-1924 og elsta d\u00e6mi sem [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-5824","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5824","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5824"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5824\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5826,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5824\/revisions\/5826"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5824"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5824"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5824"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}