{"id":5859,"date":"2023-12-15T17:55:56","date_gmt":"2023-12-15T17:55:56","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=5859"},"modified":"2025-04-07T08:28:03","modified_gmt":"2025-04-07T08:28:03","slug":"andartak-augnablik-og-moment","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2023\/12\/15\/andartak-augnablik-og-moment\/","title":{"rendered":"Andartak, augnablik \u2013 og m\u00f3ment"},"content":{"rendered":"<p>\u00c9g s\u00e9 stundum ger\u00f0ar athugasemdir vi\u00f0 or\u00f0i\u00f0 <em>m\u00f3ment<\/em> sem hefur t\u00f6luvert veri\u00f0 nota\u00f0 \u00ed m\u00e1linu undanfari\u00f0. Or\u00f0i\u00f0 f\u00f3r a\u00f0 stinga s\u00e9r ni\u00f0ur \u00ed bl\u00f6\u00f0um og t\u00edmaritum upp \u00far 1970 en d\u00e6mum fj\u00f6lga\u00f0i verulega eftir 1990 og einkum \u00e1 \u00feessari \u00f6ld. \u00c1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>eru um 840 d\u00e6mi um or\u00f0i\u00f0, \u00fear af um 730 fr\u00e1 \u00feessari \u00f6ld. \u00cd <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru d\u00e6min h\u00e1tt \u00ed t\u00edu \u00fe\u00fasund, \u00fear af r\u00fam \u00e1tta \u00fe\u00fasund af samf\u00e9lagsmi\u00f0lum. Or\u00f0i\u00f0 er kannski ekki s\u00e9rlega \u00edslenskulegt en nokkur hli\u00f0st\u00e6\u00f0 t\u00f6kuor\u00f0 eru \u00fe\u00f3 til \u00ed m\u00e1linu \u2013 algengast er <em>sement<\/em> en \u00f6nnur eru t.d. <em>sakrament<\/em> og <em>testament<\/em> sem \u00fe\u00f3 eru algengari \u00ed myndunum <em>sakramenti <\/em>og <em>testamenti<\/em>, en einnig <em>pergament<\/em>, <em>element<\/em> og <em>komment<\/em> \u2013 \u00fea\u00f0 s\u00ed\u00f0astnefnda merkt \u201e\u00f3formlegt\u201c b\u00e6\u00f0i \u00ed <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em><a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/61688\">og<\/a> <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em>.<\/p>\n<p>Oft er sagt a\u00f0 <em>m\u00f3ment <\/em>s\u00e9 me\u00f0 \u00f6llu \u00f3\u00fearft or\u00f0 og \u00ed sta\u00f0 \u00feess eigi a\u00f0 nota \u00edslensku or\u00f0in <em>andartak<\/em> e\u00f0a <em>augnablik<\/em>. Fyrrnefnda or\u00f0i\u00f0 merkti reyndar til skamms t\u00edma 'andardr\u00e1ttur' en \u00fea\u00f0 s\u00ed\u00f0arnefnda hefur oft veri\u00f0 liti\u00f0 hornauga vegna dansks uppruna s\u00edns. J\u00f3n A\u00f0alsteinn J\u00f3nsson <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/1717270?iabr=on#page\/n7\/mode\/1up\">segir<\/a> \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1990: \u201eElzta d\u00e6mi no. <em>augnablik<\/em> \u00ed OH er fr\u00e1 um 1600. Er \u00fea\u00f0 \u00far gu\u00f0sor\u00f0ariti, prentu\u00f0u \u00e1 H\u00f3lum: \u201eer \u00fead ecke nema so sem eitt <em>Augnablik<\/em> ad reikna\u201c, eins og \u00fear stendur stafr\u00e9tt. \u00dea\u00f0 er Gu\u00f0brandur biskup, sem \u00fe\u00fd\u00f0ir svo. \u00de\u00e1 kemst sr. Hallgr\u00edmur \u00feannig a\u00f0 or\u00f0i \u00ed Pass\u00edus\u00e1lmum s\u00ednum: \u201ef\u00e6st s\u00edzt me\u00f0 f\u00f6gru gjaldi \/ frestur um <em>augnablik<\/em>\u201c. M\u00f6rg \u00f6nnur d\u00e6mi er unnt a\u00f0 tilgreina allt fram \u00e1 okkar dag og oftast um stutt t\u00edmamark.\u201c<\/p>\n<p>\u00cd upptalningu \u00e1 \u201er\u00f6ngum m\u00e1lvenjum\u201c \u00ed <em>Samt\u00ed\u00f0inni <\/em>1943 <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/5059537?iabr=on#page\/n19\/mode\/1up\/\">segir<\/a> Bj\u00f6rn Sigf\u00fasson: \u201e<em>Augnablik<\/em> er \u00far d\u00f6nsku, \u00d6jeblik, en heitir \u00e1 \u00edslenzku <em>augabrag\u00f0<\/em>.\u201c En vi\u00f0horfin til or\u00f0sins <em>augnablik <\/em>hafa mildast me\u00f0 \u00e1runum. \u00cd \u00f6\u00f0rum pistli fr\u00e1 1990 <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/1716910?iabr=on#page\/n7\/mode\/1up\/\">sag\u00f0i<\/a> J\u00f3n A\u00f0alsteinn J\u00f3nsson: \u201e<em>Augnablik<\/em> merkir [\u2026] andartak, \u00f6rstutta stund. \u00dea\u00f0 er s\u00fa merking, sem mun almennust \u00ed m\u00e6ltu m\u00e1li og margir hafa horn \u00ed s\u00ed\u00f0u, \u00fear sem h\u00fan er t\u00f6kumerking \u00far d\u00f6nsku, og \u00e1l\u00edta \u00fev\u00ed, a\u00f0 no. <em>andartak<\/em> s\u00e9 vanda\u00f0ra m\u00e1l og fari oftast betur \u00ed \u00edslenzku en no. augnablik. \u00deessu or\u00f0i hefur samt skola\u00f0 upp \u00e1 str\u00f6nd \u00cdslands fyrir m\u00f6rgum \u00f6ldum og ver\u00f0ur t\u00e6plega sent \u00e1 haf \u00fat \u00far \u00feessu.\u201c Og \u00ed \u00a0<em>M\u00e1lfarsbankanum <\/em>er gengi\u00f0 alla lei\u00f0 og <a href=\"https:\/\/malfar.arnastofnun.is\/grein\/70467\">sagt<\/a>: \u201e<strong>Augnablik <\/strong>og <strong>andartak<\/strong> eru jafngild or\u00f0.\u201c<\/p>\n<p>En aftur a\u00f0 or\u00f0inu <em>m\u00f3ment<\/em>. \u00dea\u00f0 er <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/63792\">flettior\u00f0<\/a> \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em>, sagt \u201e\u00f3formlegt\u201c og sk\u00fdrt 'mj\u00f6g stutt stund, augnablik, andartak', en \u00feetta er ekki fulln\u00e6gjandi sk\u00fdring. Or\u00f0i\u00f0 merkir oft 'h\u00e1punktur, bl\u00f3mat\u00edmi' e\u00f0a jafnvel 't\u00e6kif\u00e6ri' e\u00f0a eitthva\u00f0 \u00ed \u00fe\u00e1 \u00e1tt, eins og t.d. \u00ed \u201eSamt eigum vi\u00f0 n\u00fa okkar m\u00f3ment \u00ed gl\u00e1pi, b\u00e6\u00f0i \u00ed t\u00f6lvu og sj\u00f3nvarpi\u201c \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2015, \u201e\u00dea\u00f0 er samt ekki alveg \u00feannig a\u00f0 \u00e9g hafi ekki \u00e1tt m\u00edn m\u00f3ment sem \u00ed\u00fer\u00f3ttahetja \u00e1 m\u00ednum yngri \u00e1rum\u201c \u00e1 <em>mbl.is<\/em> 2019, \u201eVi\u00f0 kl\u00fa\u00f0ru\u00f0um m\u00f6rgum f\u00e6rum og KR \u00e1ttu s\u00edn m\u00f3ment\u201c \u00ed <em>V\u00edsi <\/em>2020, og \u201eA\u00f0 m\u00ednu mati var eitt li\u00f0 \u00e1 vellinum, \u00feeir \u00e1ttu sitt m\u00f3ment \u00ed 20 m\u00edn\u00fatur\u201c \u00e1 <em>f\u00f3tbolti.net <\/em>2013. \u00cd s\u00ed\u00f0asta d\u00e6minu er vitaskuld greinilegt a\u00f0 merkingin er ekki 'mj\u00f6g stutt stund'.<\/p>\n<p>Or\u00f0in <em><a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/3225\">andartak<\/a> <\/em>og <em><a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/3748\">augnablik<\/a> <\/em>eru b\u00e6\u00f0i sk\u00fdr\u00f0 '\u00f6rstutt stund' og auk \u00feess hvort me\u00f0 \u00f6\u00f0ru \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k <\/em>en \u00ed sk\u00fdringuna vantar a\u00f0 or\u00f0in geta annars vegar v\u00edsa\u00f0 til t\u00edmapunkts og hins vegar veri\u00f0 t\u00edmam\u00e6ling. \u00cd <em>\u00feetta ger\u00f0ist \u00e1 sama andartaki <\/em>\/ <em>augnabliki <\/em>er um t\u00edmapunkt a\u00f0 r\u00e6\u00f0a en \u00ed <em>b\u00edddu andartak <\/em>\/ <em>augnablik<\/em>, <em>\u00e9g ver\u00f0 til eftir andartak <\/em>\/ <em>augnablik <\/em>og <em>\u00feau komu eftir f\u00e1ein andart\u00f6k <\/em>\/ <em>augnablik <\/em>er um t\u00edmam\u00e6lingu a\u00f0 r\u00e6\u00f0a. Enska or\u00f0i\u00f0 <em>moment <\/em>hefur <a href=\"https:\/\/dictionary.cambridge.org\/dictionary\/english\/moment\">b\u00e1\u00f0ar merkingarnar<\/a> en \u00e9g held a\u00f0 \u00ed \u00edslensku hafi t\u00f6kuor\u00f0i\u00f0 <em>m\u00f3ment<\/em> a\u00f0eins \u00fe\u00e1 fyrrnefndu \u2013 \u00fea\u00f0 er t\u00e6past h\u00e6gt a\u00f0 segja *<em>b\u00edddu <\/em>(<em>eitt<\/em>)<em> m\u00f3ment<\/em>, *<em>\u00e9g ver\u00f0 til eftir m\u00f3ment<\/em> e\u00f0a *<em>\u00feau komu eftir f\u00e1ein m\u00f3ment<\/em>. \u00dearna greinir <em>m\u00f3ment <\/em>sig sk\u00fdrt fr\u00e1 b\u00e6\u00f0i <em>andartak <\/em>og <em>augnablik<\/em>.<\/p>\n<p>\u00deegar meti\u00f0 er hvort erlent t\u00f6kuor\u00f0 eigi erindi inn \u00ed \u00edslensku skiptir m\u00e1li hvort \u00fea\u00f0 hefur s\u00f6mu merkingu og eitthvert or\u00f0 sem fyrir er \u00ed m\u00e1linu. Ef <em>m\u00f3ment <\/em>getur merkt anna\u00f0 en <em>andartak <\/em>og <em>augnablik <\/em>eru \u00fea\u00f0 \u00fev\u00ed r\u00f6k fyrir \u00fev\u00ed a\u00f0 nota or\u00f0i\u00f0 \u00ed \u00edslensku. \u00c9g held reyndar a\u00f0 \u00ed a.m.k. sumum d\u00e6mum um <em>m\u00f3ment <\/em>h\u00e9r a\u00f0 framan v\u00e6ri einnig h\u00e6gt a\u00f0 nota or\u00f0i\u00f0 <em>augnablik <\/em>sem bendir \u00fe\u00e1 til \u00feess a\u00f0 <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/3748\">or\u00f0ab\u00f3kask\u00fdring<\/a> \u00feess, '\u00f6rstutt stund, andartak' \u00fearfnist l\u00edka endursko\u00f0unar a\u00f0 \u00fev\u00ed leyti. Aftur \u00e1 m\u00f3ti fyndist m\u00e9r or\u00f0i\u00f0 <em>andartak <\/em>\u00f3e\u00f0lilegt e\u00f0a \u00f3noth\u00e6ft \u00ed \u00feessum d\u00e6mum. Hva\u00f0 sem \u00fev\u00ed l\u00ed\u00f0ur s\u00fdnist m\u00e9r lj\u00f3st a\u00f0 or\u00f0i\u00f0 <em>m\u00f3ment <\/em>s\u00e9 komi\u00f0 inn \u00ed m\u00e1li\u00f0 og ver\u00f0i \u201et\u00e6plega sent \u00e1 haf \u00fat \u00far \u00feessu\u201c \u00fer\u00e1tt fyrir erlendan uppruna \u2013 ekki frekar en <em>augnablik<\/em> \u00e1 s\u00ednum t\u00edma.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00c9g s\u00e9 stundum ger\u00f0ar athugasemdir vi\u00f0 or\u00f0i\u00f0 m\u00f3ment sem hefur t\u00f6luvert veri\u00f0 nota\u00f0 \u00ed m\u00e1linu undanfari\u00f0. Or\u00f0i\u00f0 f\u00f3r a\u00f0 stinga s\u00e9r ni\u00f0ur \u00ed bl\u00f6\u00f0um og t\u00edmaritum upp \u00far 1970 en d\u00e6mum fj\u00f6lga\u00f0i verulega eftir 1990 og einkum \u00e1 \u00feessari \u00f6ld. \u00c1 t\u00edmarit.is eru um 840 d\u00e6mi um or\u00f0i\u00f0, \u00fear af um 730 fr\u00e1 \u00feessari \u00f6ld. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-5859","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5859","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5859"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5859\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7228,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5859\/revisions\/7228"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5859"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5859"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5859"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}