{"id":5892,"date":"2023-12-25T18:33:25","date_gmt":"2023-12-25T18:33:25","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=5892"},"modified":"2023-12-25T19:57:03","modified_gmt":"2023-12-25T19:57:03","slug":"uppstu-uppstuf-uppstufur-og-uppstuningur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2023\/12\/25\/uppstu-uppstuf-uppstufur-og-uppstuningur\/","title":{"rendered":"Uppst\u00fa, uppst\u00faf, uppst\u00fafur \u2013 og uppst\u00faningur"},"content":{"rendered":"<p>\u00dea\u00f0 er vi\u00f0 h\u00e6fi \u00ed dag a\u00f0 sko\u00f0a or\u00f0i\u00f0 <em>uppst\u00fa<\/em>(<em>f<\/em>)(<em>ur<\/em>) sem <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/43602\">merkir<\/a> 'hv\u00edt, \u00feykk s\u00f3sa \u00far hveiti, smj\u00f6ri og mj\u00f3lk, jafningur'. \u00dea\u00f0 er <a href=\"https:\/\/ordsifjabok.arnastofnun.is\/faersla\/19338\">\u00edslensk ger\u00f0<\/a> af danska nafnor\u00f0inu <em>opstuvning <\/em>sem hefur s\u00f6mu merkingu og er komi\u00f0 af s\u00f6gninni <em>opstue<\/em> 'b\u00faa til jafning' \u2013 <em>stuve<\/em> merkir 'hita upp aftur, sj\u00f3\u00f0a vi\u00f0 h\u00e6gan eld'. \u00cd \u00edslensku er <em>f<\/em>(<em>v<\/em>) (og reyndar <em>g <\/em>l\u00edka) oft mj\u00f6g \u00f3greinilegt e\u00f0a hverfur alveg \u00e1 eftir <em>\u00fa<\/em> (og <em>\u00e1 <\/em>og <em>\u00f3<\/em>) \u00ed \u00e1herslulausum atkv\u00e6\u00f0um, \u00ed or\u00f0um eins og <em>lj\u00faf<\/em>\/<em>lj\u00fafur<\/em>, <em>d\u00fafa<\/em>\/<em>d\u00fafur<\/em> o.fl., og \u00feess vegna er ekkert \u00f3e\u00f0lilegt a\u00f0 til ver\u00f0i b\u00e6\u00f0i myndin <em>uppst\u00fa <\/em>og <em>uppst\u00faf<\/em>. Karlkynsmyndin <em>uppst\u00fafur <\/em>ver\u00f0ur til vegna \u00feess a\u00f0 or\u00f0i\u00f0 er miklu oftar nota\u00f0 \u00ed \u00feolfalli og \u00fe\u00e1gufalli en \u00ed nefnifalli \u2013 <em>b\u00faa til uppst\u00faf<\/em>, <em>hangikj\u00f6t me\u00f0 uppst\u00fafi<\/em> \u2013 og \u00fat fr\u00e1 \u00fev\u00ed er nefnifallsmyndin <em>uppst\u00fafur<\/em> b\u00fain til.<\/p>\n<p>Elsta d\u00e6mi um a\u00f0l\u00f6gun danska or\u00f0sins <em>opstuvning<\/em> a\u00f0 \u00edslensku er jafnframt \u00fea\u00f0 sem fer n\u00e6st fyrirmyndinni. \u00dea\u00f0 er or\u00f0i\u00f0 <em>uppst\u00faning <\/em>sem kemur fyrir \u00ed augl\u00fdsingu \u00ed <em>V\u00edsi <\/em>1922: \u201eAllskonar uppst\u00faning, svo sem: gr\u00e6nar baunir, asparges, r\u00f3fur, kart\u00f6flur og margt fleira.\u201c \u00dearna vir\u00f0ist or\u00f0i\u00f0 \u00fe\u00f3 frekar merkja 'ni\u00f0ursu\u00f0uvara' en 'jafningur'. \u00deetta er eina d\u00e6mi\u00f0 um kvenkynsmynd or\u00f0sins \u00e1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>en karlkynsmyndin <em>uppst\u00faningur <\/em>er nefnd sem hli\u00f0armynd undir <em>uppst\u00faf<\/em> \u00ed <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k<\/em>. Elsta d\u00e6mi\u00f0 \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> um hvorugkynsmyndina <em>uppst\u00faf <\/em>er fr\u00e1 1927, elsta d\u00e6mi um karlkynsmyndina <em>uppst\u00fafur <\/em>fr\u00e1 1959 en elsta d\u00e6mi um <em>uppst\u00fa <\/em>fr\u00e1 1946. Fimm d\u00e6mi eru hins vegar um l\u00fdsingaror\u00f0i\u00f0 <em>uppst\u00fafa\u00f0ur <\/em>og \u00fea\u00f0 <a href=\"https:\/\/ritmalssafn.arnastofnun.is\/daemi\/518778\">kemur fyrir<\/a> \u00ed br\u00e9fi fr\u00e1 1891.<\/p>\n<p>Langalgengustu beygingarmyndir or\u00f0sins eru <em>uppst\u00faf <\/em>og <em>uppst\u00fafi<\/em>, og b\u00e1\u00f0ar g\u00e6tu veri\u00f0 hvort heldur karlkyns- e\u00f0a hvorugkynsmyndir eins og \u00e1\u00f0ur segir. En \u00fat fr\u00e1 myndum me\u00f0 \u00e1kve\u00f0num greini sem \u00f3tv\u00edr\u00e6tt tilheyra a\u00f0eins \u00f6\u00f0ru kyninu s\u00fdnist m\u00e9r a\u00f0 hvorugkyni\u00f0 hafi veri\u00f0 algengast \u00e1\u00f0ur fyrr en karlkyni\u00f0 hafi s\u00f3tt \u00e1 s\u00ed\u00f0ustu \u00e1ratugi og s\u00e9 algengast n\u00fana. \u00c9g s\u00e9 engar forsendur fyrir \u00fev\u00ed a\u00f0 kalla eina \u00feessara mynda r\u00e9ttari en a\u00f0ra, hva\u00f0 \u00fe\u00e1 a\u00f0 amast vi\u00f0 \u00feeim. <em>M\u00e1lfarsbankinn <\/em><a href=\"https:\/\/malfar.arnastofnun.is\/grein\/70584\">segir<\/a> reyndar: \u201e\u00cd sta\u00f0inn fyrir or\u00f0in <strong>uppst\u00fa<\/strong>, <strong>uppst\u00fafur<\/strong> og <strong>uppst\u00faf<\/strong> er h\u00e6gt a\u00f0 nota or\u00f0i\u00f0 <strong>jafningur<\/strong>.\u201c \u00c1 bak vi\u00f0 \u00feetta liggur l\u00edklega and\u00f3f gegn t\u00f6kuor\u00f0um, en eins og Gu\u00f0r\u00fan Kvaran <a href=\"https:\/\/www.visindavefur.is\/svar.php?id=68765\">segir<\/a> \u00e1 <em>V\u00edsindavefnum <\/em>er <em>jafningur <\/em>l\u00edka t\u00f6kuor\u00f0 \u00far d\u00f6nsku, a\u00f0 v\u00edsu s\u00ed\u00f0an \u00ed lok 18. aldar.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00dea\u00f0 er vi\u00f0 h\u00e6fi \u00ed dag a\u00f0 sko\u00f0a or\u00f0i\u00f0 uppst\u00fa(f)(ur) sem merkir 'hv\u00edt, \u00feykk s\u00f3sa \u00far hveiti, smj\u00f6ri og mj\u00f3lk, jafningur'. \u00dea\u00f0 er \u00edslensk ger\u00f0 af danska nafnor\u00f0inu opstuvning sem hefur s\u00f6mu merkingu og er komi\u00f0 af s\u00f6gninni opstue 'b\u00faa til jafning' \u2013 stuve merkir 'hita upp aftur, sj\u00f3\u00f0a vi\u00f0 h\u00e6gan eld'. \u00cd \u00edslensku er [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-5892","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5892","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5892"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5892\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5895,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5892\/revisions\/5895"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5892"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5892"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5892"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}