{"id":6115,"date":"2024-02-27T09:40:50","date_gmt":"2024-02-27T09:40:50","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=6115"},"modified":"2024-02-27T11:22:56","modified_gmt":"2024-02-27T11:22:56","slug":"letigardur-vinnuhaeli-og-onnur-lokud-busetuurraedi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2024\/02\/27\/letigardur-vinnuhaeli-og-onnur-lokud-busetuurraedi\/","title":{"rendered":"Letigar\u00f0ur, vinnuh\u00e6li og \u00f6nnur \u201eloku\u00f0 b\u00fasetu\u00farr\u00e6\u00f0i\u201c"},"content":{"rendered":"<p>\u00c1form d\u00f3msm\u00e1lar\u00e1\u00f0herra um \u201eloka\u00f0 b\u00fasetu\u00farr\u00e6\u00f0i\u201c h\u00e6lisleitenda, sem auglj\u00f3slega er ekkert anna\u00f0 en fangelsi, er einstaklega gr\u00f3ft d\u00e6mi um hagr\u00e6\u00f0ingu stj\u00f3rnvalda \u00e1 tungum\u00e1linu \u00ed blekkingarskyni \u2013 \u201en\u00fdlensku\u201c (<em>newspeak<\/em>) eins og \u00fea\u00f0 h\u00e9t hj\u00e1 George Orwell \u00ed <em>1984<\/em>. En \u00feetta er \u00feetta ekki \u00ed fyrsta skipti sem umdeilt heiti er \u00e1forma\u00f0 \u00e1 \u201eloku\u00f0u b\u00fasetu\u00farr\u00e6\u00f0i\u201c fyrir f\u00f3lk sem stj\u00f3rnv\u00f6ldum \u00feykir af \u00fdmsum \u00e1st\u00e6\u00f0um ekki heppilegt a\u00f0 leiki lausum hala. Fyrir t\u00e6pri \u00f6ld, \u00e1ri\u00f0 1928, lag\u00f0i \u00fe\u00e1verandi d\u00f3msm\u00e1lar\u00e1\u00f0herra, J\u00f3nas J\u00f3nsson fr\u00e1 Hriflu, fram \u00e1 Al\u00feingi <a href=\"https:\/\/www.althingi.is\/altext\/althingistidindi\/L040\/040_thing_1928_A_thingskjol.pdf\">frumvarp<\/a> \u201etil laga um heimild fyrir landsstj\u00f3rnina til a\u00f0 reisa betrunarh\u00fas og letigar\u00f0\u201c \u2013 \u201etil a\u00f0 fangar, og sl\u00e6pingar, sem ekki vilja vinna fyrir sjer e\u00f0a s\u00ednum, geti stunda\u00f0 holla og gagnlega vinnu\u201c.<\/p>\n<p>\u00cd greinarger\u00f0 segir: \u201eMe\u00f0 vaxandi \u00fejettb\u00fdli vi\u00f0 sj\u00e1vars\u00ed\u00f0una, og einkum vegna hins \u00f6ra vaxtar h\u00f6fu\u00f0sta\u00f0arins, hefir myndast talsver\u00f0 stjett sl\u00e6pinga, er ekki vilja sinna gagnlegri vinnu, og ver\u00f0a sj\u00e1lfir, og \u00fe\u00e1 ekki s\u00ed\u00f0ur b\u00f6rn \u00feeirra, \u00fej\u00f3\u00f0fjelaginu til byr\u00f0i.\u201c \u00d3neitanlega er or\u00f0r\u00e6\u00f0an \u00fearna \u00f3\u00fe\u00e6gilega l\u00edk \u00fdmsu sem n\u00fa er sagt um h\u00e6lisleitendur, en frumvarpi\u00f0 er me\u00f0 lausn \u00e1 vandanum: \u201e\u00dar \u00feessu \u00fearf a\u00f0 b\u00e6ta og er \u00e1liti\u00f0 a\u00f0 vel megi sameina n\u00fdt\u00edsku betrunarh\u00fas og letigar\u00f0, \u00fear sem heilsuhraustir letingjar v\u00e6ru \u00fevinga\u00f0ir til a\u00f0 vinna.\u201c Einnig segir a\u00f0 \u201elandey\u00f0ur [\u2026] myndu mj\u00f6g oft fremur vilja vinna eins og frj\u00e1lsir menn, heldur en komast \u00e1 sl\u00edkt vinnuheimili, \u00fear sem a\u00f0b\u00fa\u00f0in v\u00e6ri a\u00f0 v\u00edsu g\u00f3\u00f0, en \u00feeir \u00fe\u00f3 sviftir frelsi [\u2026]\u201c.<\/p>\n<p>\u00dearna var ekki veri\u00f0 a\u00f0 fela neitt me\u00f0 or\u00f0skr\u00fa\u00f0i e\u00f0a merkingarbreytingum or\u00f0a \u2013 \u00feetta \u201eloka\u00f0a b\u00fasetu\u00farr\u00e6\u00f0i\u201c var \u00e6tla\u00f0 fyrir <em>sl\u00e6pingja<\/em>, <em>landey\u00f0ur<\/em> og <em>letingja<\/em>, og \u00fev\u00ed r\u00e9ttnefnt <em>letigar\u00f0ur<\/em>. Eitthva\u00f0 hefur \u00fe\u00f3 bers\u00f6gli or\u00f0sins <em>letigar\u00f0ur <\/em>fari\u00f0 fyrir brj\u00f3sti\u00f0 \u00e1 sumum \u2013 s\u00e9ra Sigurbj\u00f6rn \u00c1. G\u00edslason <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/1131666?iabr=on#page\/n2\/mode\/1up\/\">skrifa\u00f0i<\/a> t.d. \u00ed <em>V\u00edsi <\/em>a\u00f0 \u00fea\u00f0 v\u00e6ri \u201emiklu betra a\u00f0 kalla \u00fe\u00e1 deild vinnustofnun, vinnuh\u00e6li, e\u00f0a eitthva\u00f0 \u00fev\u00edl\u00edkt, svo a\u00f0 nafni\u00f0 sj\u00e1lft s\u00e9 ekki hnefah\u00f6gg \u00e1 tilfinningar heimilismanna og \u00e6ttingja \u00feeirra\u201c. Vi\u00f0 me\u00f0fer\u00f0 m\u00e1lsins \u00e1 \u00feingi lag\u00f0i \u00c1sgeir \u00c1sgeirsson, s\u00ed\u00f0ar forseti \u00cdslands, fram till\u00f6gu um a\u00f0 \u00ed sta\u00f0 or\u00f0sins <em>letigar\u00f0ur<\/em> k\u00e6mi <em>vinnuh\u00e6li<\/em>. \u00deetta var sam\u00feykkt og upp \u00far \u00fev\u00ed var stofna\u00f0 <em>Vinnuh\u00e6li\u00f0 \u00e1 Litla-Hrauni<\/em> eins og fangelsi\u00f0 \u00fear h\u00e9t lengi vel, fram undir 1990.<\/p>\n<p>En \u00fe\u00f3tt <em>vinnuh\u00e6li <\/em>s\u00e9 kannski ekki eins miki\u00f0 \u201ehnefah\u00f6gg \u00e1 tilfinningar\u201c f\u00f3lks og <em>letigar\u00f0ur <\/em>fer ekki hj\u00e1 \u00fev\u00ed a\u00f0 \u00fea\u00f0 s\u00e9 neikv\u00e6tt or\u00f0. \u00de\u00f3tt <em>h\u00e6li <\/em>\u00fat af fyrir sig s\u00e9 <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/22105\">sk\u00fdrt<\/a> 'skj\u00f3l, athvarf' og 'sj\u00fakrastofnun, \u00fdmist til l\u00e6kninga, heilsub\u00f3tar e\u00f0a hressingar' \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em>, og til s\u00e9u j\u00e1kv\u00e6\u00f0ar samsetningar eins og <em>heilsuh\u00e6li <\/em>og <em>hressingarh\u00e6li<\/em>, \u00fe\u00e1 eru langflestar samsetningar me\u00f0 <em>-h\u00e6li <\/em>neikv\u00e6\u00f0ar \u2013 v\u00edsa til sta\u00f0ar \u00fear sem f\u00f3lk er vista\u00f0 meira og minna nau\u00f0ugt. \u00deetta eru or\u00f0 eins og <em>berklah\u00e6li<\/em>, <em>drykkjumannah\u00e6li<\/em>, <em>f\u00e1vitah\u00e6li<\/em>, <em>ge\u00f0veikrah\u00e6li<\/em>, <em>holdsveikrah\u00e6li<\/em>, <em>muna\u00f0arleysingjah\u00e6li<\/em>, <em>\u00feurfamannah\u00e6li<\/em> o.fl. \u2013 sem betur fer eru \u00feau flest fallin \u00far notkun a\u00f0 mestu, eins og <em>vinnuh\u00e6li<\/em>. Fangelsi er fangelsi, hva\u00f0a nafni sem \u00fea\u00f0 er kalla\u00f0.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00c1form d\u00f3msm\u00e1lar\u00e1\u00f0herra um \u201eloka\u00f0 b\u00fasetu\u00farr\u00e6\u00f0i\u201c h\u00e6lisleitenda, sem auglj\u00f3slega er ekkert anna\u00f0 en fangelsi, er einstaklega gr\u00f3ft d\u00e6mi um hagr\u00e6\u00f0ingu stj\u00f3rnvalda \u00e1 tungum\u00e1linu \u00ed blekkingarskyni \u2013 \u201en\u00fdlensku\u201c (newspeak) eins og \u00fea\u00f0 h\u00e9t hj\u00e1 George Orwell \u00ed 1984. En \u00feetta er \u00feetta ekki \u00ed fyrsta skipti sem umdeilt heiti er \u00e1forma\u00f0 \u00e1 \u201eloku\u00f0u b\u00fasetu\u00farr\u00e6\u00f0i\u201c fyrir f\u00f3lk sem [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-6115","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6115","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6115"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6115\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6120,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6115\/revisions\/6120"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6115"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6115"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6115"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}