{"id":6182,"date":"2024-03-15T18:50:59","date_gmt":"2024-03-15T18:50:59","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=6182"},"modified":"2024-03-15T18:55:15","modified_gmt":"2024-03-15T18:55:15","slug":"merkir-umliggjandi-og-umlykjandi-thad-sama","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2024\/03\/15\/merkir-umliggjandi-og-umlykjandi-thad-sama\/","title":{"rendered":"Merkir umliggjandi og umlykjandi \u00fea\u00f0 sama?"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd dag var h\u00e9r spurt hvort merkingarmunur v\u00e6ri \u00e1 l\u00fdsingaror\u00f0unum <em>umliggjandi <\/em>og <em>umlykjandi<\/em>. B\u00e6\u00f0i or\u00f0in enda \u00e1 <em>-andi<\/em> og eru \u00fev\u00ed v\u00e6ntanlega upprunnin sem l\u00fdsingarh\u00e1ttur n\u00fat\u00ed\u00f0ar \u2013 \u00fea\u00f0 s\u00ed\u00f0arnefnda af s\u00f6gninni <em>umlykja<\/em> sem er <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/42972\">sk\u00fdr\u00f0<\/a> 'mynda hring (um e-\u00f0), afmarka (e-\u00f0)' \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em>, me\u00f0 d\u00e6munum <em>fj\u00f6llin umlykja<\/em> <em>\u00feorpi\u00f0<\/em> og <em>sj\u00f3rinn umlykur eyna<\/em>. S\u00f6gnina <em>umliggja <\/em>er aftur \u00e1 m\u00f3ti ekki a\u00f0 finna \u00ed or\u00f0ab\u00f3kum \u00fe\u00f3tt f\u00e1ein d\u00e6mi s\u00e9u um hana \u00e1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>sem hugsanlega stafa af misheyrn e\u00f0a misskilningi. \u00cd <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2013 <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/6061888?iabr=on#page\/n36\/mode\/1up\/\">segir<\/a>: \u201eSkemmtilegt or\u00f0 \u201eumliggja\u201c \u2013 \u00fe\u00f3tt \u00fea\u00f0 eigi ekki a\u00f0 vera til. \u00c1tt mun vera vi\u00f0 <strong>umlykja<\/strong> en svo skemmtilega vill til a\u00f0 \u00fea\u00f0 \u00fe\u00fd\u00f0ir einmitt \u201eliggja utan um\u201c. Fagur fjallahringur <strong>umlykur<\/strong> sveitina.\u201c<\/p>\n<p>En \u00fe\u00f3tt <em>umliggja<\/em> s\u00e9 ekki \u00ed or\u00f0ab\u00f3kum er <em>umliggjandi <\/em>\u00ed <em>\u00cdslensk-danskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>fr\u00e1 1920-1924, <a href=\"https:\/\/blondal.arnastofnun.is\/faersla\/254916\">sk\u00fdrt<\/a> 'omliggende', og f\u00e1ein <a href=\"https:\/\/ritmalssafn.arnastofnun.is\/daemi\/512130\">d\u00e6mi<\/a> eru um or\u00f0i\u00f0 \u00ed <em>Ritm\u00e1lssafni <\/em>\u00c1rnastofnunar, \u00fea\u00f0 elsta \u00far \u00fe\u00fd\u00f0ingu Odds Gottsk\u00e1lkssonar \u00e1 <em>N\u00fdja testamentinu <\/em>fr\u00e1 1540. R\u00fam hundra\u00f0 d\u00e6mi eru um or\u00f0i\u00f0 \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em>, \u00fea\u00f0 elsta \u00ed <em>Heimskringlu <\/em>1893: \u201eEru \u00fea\u00f0 \u00fev\u00ed miklir nytsemdarmenn fyrir umliggjandi sveitir, er \u00feessa vei\u00f0i stunda.\u201c \u00cd <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru 50 d\u00e6mi um or\u00f0i\u00f0. \u00de\u00f3tt <em>umliggjandi <\/em>geti \u00ed flj\u00f3tu brag\u00f0i virst vera l\u00fdsingarh\u00e1ttur n\u00fat\u00ed\u00f0ar af hinni sjaldg\u00e6fu s\u00f6gn <em>umliggja <\/em>\u00fearf svo ekki a\u00f0 vera. Eins er hugsanlegt, og raunar l\u00edklegt \u00ed \u00feessu tilviki, a\u00f0 or\u00f0i\u00f0 s\u00e9 mynda\u00f0 af l\u00fdsingarh\u00e6ttinum <em>-liggjandi<\/em>, af <em>liggja<\/em>, me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 b\u00e6ta <em>um- <\/em>fyrir framan hann.<\/p>\n<p>\u00cd eldri d\u00e6mum vir\u00f0ist <em>umliggjandi <\/em>merkja svipa\u00f0 og <em>a\u00f0liggjandi <\/em>sem <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/2370\">sk\u00fdrt<\/a> er 'sem liggur upp a\u00f0' \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em>, me\u00f0 d\u00e6minu <em>eigendur a\u00f0liggjandi l\u00f3\u00f0a m\u00f3tm\u00e6ltu byggingunni<\/em>. \u00cd <em>Austra <\/em>1897 segir: \u201e\u00dej\u00f3\u00f0minningardaginn h\u00e9ldu Reykv\u00edkingar og umliggjandi h\u00e9ru\u00f0 2. f.m.\u201c \u00cd <em>\u00cdslendingi <\/em>1920 segir: \u201eGegnir Illugason, einn af beztu fylgism\u00f6nnum Brands Kolbeinssonar, hefir \u00e1n efa b\u00fai\u00f0 einhverssta\u00f0ar \u00fear \u00ed umliggjandi sveit.\u201c \u00dearna \u00e6tti <em>umlykjandi <\/em>\u00ed merkingunni \u201aliggja utan um\u2018 t\u00e6past vi\u00f0. \u00cd m\u00f6rgum d\u00e6mum vir\u00f0ist \u00fe\u00f3 einu gilda hvort nota\u00f0 er <em>umliggjandi <\/em>e\u00f0a <em>umlykjandi<\/em>, t.d \u00ed <em>N\u00fdja dagbla\u00f0inu <\/em>1938: \u201eUm s\u00f6mu mundir var teki\u00f0 a\u00f0 reisa miki\u00f0 af n\u00fdh\u00fdsum me\u00f0 umliggjandi g\u00f6r\u00f0um utanvert vi\u00f0 borgina.\u201c<\/p>\n<p>M\u00e9r finnst ekki \u00e1st\u00e6\u00f0a til a\u00f0 efast um a\u00f0 <em>umliggjandi <\/em>og <em>umlykjandi <\/em>hafi upphaflega haft svol\u00edti\u00f0 mismunandi merkingu, en \u00ed seinni t\u00ed\u00f0 er tr\u00falegt a\u00f0 munurinn hafi a\u00f0 mestu e\u00f0a \u00f6llu leyti m\u00e1\u00f0st \u00fat. \u00cd umr\u00e6\u00f0unum var bent \u00e1 a\u00f0 enginn munur er \u00e1 frambur\u00f0i \u00feessara tveggja or\u00f0a (mi\u00f0a\u00f0 vi\u00f0 venjulegan frambur\u00f0 me\u00f0 \u00f3fr\u00e1bl\u00e1snu <em>k<\/em> \u00ed <em>umlykja<\/em>) \u00fev\u00ed a\u00f0 s\u00e1 lengdarmunur sem kann a\u00f0 vera \u00e1 \u00e1herslus\u00e9rhlj\u00f3\u00f0inu (<em>i<\/em>\/<em>y<\/em>) \u00ed s\u00f6gnunum <em>liggja <\/em>og <em>lykja<\/em> hverfur \u00feegar atkv\u00e6\u00f0i (<em>um<\/em>-) er b\u00e6tt framan vi\u00f0 og s\u00e9rhlj\u00f3\u00f0i\u00f0 er ekki lengur \u00ed fyrsta atkv\u00e6\u00f0i. \u00dear sem b\u00e6\u00f0i <em>liggja<\/em> og <em>lykja <\/em>eru merkingarlega e\u00f0lilegar er ekkert undarlegt a\u00f0 or\u00f0in blandist saman \u00fe\u00f3tt vissulega v\u00e6ri \u00e6skilegt a\u00f0 halda \u00ed \u00feann merkingarmun sem upphaflega vir\u00f0ist hafa veri\u00f0 \u00e1 \u00feeim.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd dag var h\u00e9r spurt hvort merkingarmunur v\u00e6ri \u00e1 l\u00fdsingaror\u00f0unum umliggjandi og umlykjandi. B\u00e6\u00f0i or\u00f0in enda \u00e1 -andi og eru \u00fev\u00ed v\u00e6ntanlega upprunnin sem l\u00fdsingarh\u00e1ttur n\u00fat\u00ed\u00f0ar \u2013 \u00fea\u00f0 s\u00ed\u00f0arnefnda af s\u00f6gninni umlykja sem er sk\u00fdr\u00f0 'mynda hring (um e-\u00f0), afmarka (e-\u00f0)' \u00ed \u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k, me\u00f0 d\u00e6munum fj\u00f6llin umlykja \u00feorpi\u00f0 og sj\u00f3rinn umlykur eyna. S\u00f6gnina umliggja [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-6182","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6182","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6182"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6182\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6184,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6182\/revisions\/6184"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6182"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6182"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6182"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}