{"id":6193,"date":"2024-03-18T15:50:13","date_gmt":"2024-03-18T15:50:13","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=6193"},"modified":"2024-03-19T10:44:47","modified_gmt":"2024-03-19T10:44:47","slug":"beitum-vid-gagnrynni-hugsun-eda-gagnryninni-hugsun","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2024\/03\/18\/beitum-vid-gagnrynni-hugsun-eda-gagnryninni-hugsun\/","title":{"rendered":"Beitum vi\u00f0 gagnr\u00fdnni hugsun e\u00f0a gagnr\u00fdninni hugsun?"},"content":{"rendered":"<p>\u00c9g var spur\u00f0ur a\u00f0 \u00fev\u00ed hvort \u00e6tti a\u00f0 segja <em>beita<\/em> <em>gagnr\u00fdn<strong>ni<\/strong> hugsun <\/em>e\u00f0a <em>gagnr\u00fdn<strong>inni<\/strong> hugsun<\/em>. Stutta svari\u00f0 er a\u00f0 hvort tveggja er r\u00e9tt, en \u00fea\u00f0 \u00fearfnast n\u00e1nari sk\u00fdringar. Venjuleg <a href=\"https:\/\/bin.arnastofnun.is\/leit\/gagnr%C3%BDninn\">mynd<\/a> \u00feessa l\u00fdsingaror\u00f0s \u00ed nefnifalli eint\u00f6lu er <em>gagnr\u00fdninn <\/em>\u00ed karlkyni eins og <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/14695\">gefi\u00f0 er upp<\/a> \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em>, <em>gagnr\u00fdnin <\/em>\u00ed kvenkyni og <em>gagnr\u00fdni\u00f0 <\/em>\u00ed hvorugkyni. \u00de\u00e1gufall eint\u00f6lu \u00ed kvenkyni, eins og \u00ed umr\u00e6ddu d\u00e6mi, er <em>gagnr\u00fdn<strong>inni<\/strong><\/em>. En hins vegar er l\u00edka til <a href=\"https:\/\/bin.arnastofnun.is\/leit\/gagnr%C3%BDnn\">myndin<\/a> <em>gagnr\u00fdnn <\/em>\u00ed nefnifalli eint\u00f6lu karlkyn, sem er \u00fe\u00e1 <em>gagnr\u00fdn <\/em>\u00ed kvenkyni og <em>gagnr\u00fdnt <\/em>\u00ed hvorugkyni, og \u00fe\u00e1gufall eint\u00f6lu \u00ed kvenkyni af \u00feeirri mynd er <em>gagnr\u00fdn<strong>ni<\/strong><\/em>. \u00deessi mynd er \u00fe\u00f3 margfalt sjaldg\u00e6fari eins og marka m\u00e1 af \u00fev\u00ed a\u00f0 hana er hvorki a\u00f0 finna \u00ed <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>n\u00e9 <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em>.<\/p>\n<p>Eins og \u00e9g hef \u00e1\u00f0ur <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2023\/09\/27\/ad-ryna-til-gagns-eda-hvad\/\">skrifa\u00f0<\/a> um var or\u00f0i\u00f0 <em>gagnr\u00fdni <\/em>b\u00fai\u00f0 til \u00ed lok 19. aldar og kom fyrst fram \u00ed <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/2322173?iabr=on#page\/n0\/mode\/1up\">greininni<\/a> \u201eGagnr\u00fdni\u201c \u00ed <em>Eimrei\u00f0inni <\/em>1896. H\u00f6fundur hennar er dr. Valt\u00fdr Gu\u00f0mundssyni sem nefnir a\u00f0 \u00edslensku skorti tilfinnanlega \u201eor\u00f0 yfir \u00fea\u00f0 sem \u00e1 \u00fatlendu m\u00e1li kallast \u201e<em>kr\u00edt\u00edk<\/em>\u201c og segir svo: \u201e\u00deetta vir\u00f0ist oss a\u00f0 m\u00e6tti kalla \u00e1 \u00edslenzku <em>gagnr\u00fdni<\/em> og <em>gagnr\u00fdninn<\/em> \u00feann mann, sem s\u00fdnt er um a\u00f0 <em>gagnr\u00fdna<\/em> hlutina.\u201c L\u00fdsingaror\u00f0i\u00f0 <em>gagnr\u00fdninn <\/em>kemur fyrst fram \u00fearna, en myndin <em>gagnr\u00fdnn <\/em>er litlu yngri \u2013 \u00ed <em>Fjallkonunni <\/em>1903 segir: \u201eHann var skarpvitur ma\u00f0ur og gagnr\u00fdnn \u00ed m\u00f6rgum greinum.\u201c \u00cd <em>Heimi <\/em>1906 segir: \u201eEg vil benda \u00e1 a\u00f0 alsta\u00f0ar \u00e1 me\u00f0al m\u00f3tm\u00e6lenda \u00ed tr\u00faarbrag\u00f0aheiminum fer n\u00fa fram s\u00f6guleg gagnr\u00fdn endursko\u00f0un \u00e1 kenninga kerfunum.\u201c<\/p>\n<p>B\u00e6\u00f0i <em>-r\u00fdnn <\/em>og <em>-r\u00fdninn<\/em> eru e\u00f0lilegar or\u00f0myndanir <a href=\"https:\/\/ordsifjabok.arnastofnun.is\/faersla\/15669\">af<\/a> s\u00f6gninni <em>r\u00fdna<\/em> og koma fyrir \u00ed samsetningum \u00ed fornu m\u00e1li \u2013 <em>gl\u00f6ggr\u00fdnn <\/em><a href=\"https:\/\/onp.ku.dk\/onp\/onp.php?o27717\">\u00ed<\/a> <em>V\u00f6lsunga s\u00f6gu <\/em>og <em>fullr\u00fdninn <\/em><a href=\"https:\/\/eae.ku.dk\/q.php?p=cr\/poems\/poem\/11743\">\u00ed<\/a> <em>Atlam\u00e1lum hinum gr\u00e6nlensku<\/em>. \u00dea\u00f0 er \u00fev\u00ed engin s\u00e9rst\u00f6k \u00e1st\u00e6\u00f0a til a\u00f0 taka <em>gagnr\u00fdninn <\/em>fram yfir <em>gagnr\u00fdnn<\/em> \u00fe\u00f3tt Valt\u00fdr hafi nota\u00f0 \u00fe\u00e1 mynd \u00ed grein sinni, en h\u00fan hefur samt or\u00f0i\u00f0 ofan \u00e1 eins og \u00e1\u00f0ur segir. Fr\u00e1 \u00fev\u00ed er \u00fe\u00f3 mikilv\u00e6g undantekning \u2013 \u00fe\u00e1gufall og eignarfall eint\u00f6lu \u00ed kvenkyni. \u00c9g sko\u00f0a\u00f0i \u00e1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>og \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>fj\u00f6lda d\u00e6ma um nefnifalls- og \u00fe\u00e1gufallsmyndir af b\u00e6\u00f0i <em>gagnr\u00fdnin <\/em>og <em>gagnr\u00fdn<\/em> me\u00f0 \u00e1tta algengustu kvenkynsnafnor\u00f0um sem l\u00fdsingaror\u00f0in standa me\u00f0 \u2013 \u00fea\u00f0 eru or\u00f0in <em>hugsun<\/em>, <em>umr\u00e6\u00f0a<\/em>, <em>umfj\u00f6llun<\/em>, <em>afsta\u00f0a<\/em>, <em>s\u00fdn<\/em>, <em>\u00fattekt<\/em>, <em>sko\u00f0un <\/em>og <em>greining<\/em>.<\/p>\n<p>\u00c1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>voru d\u00e6min um <em>gagnr\u00fdnin hugsun <\/em>og hin or\u00f0in sj\u00f6 96% af fj\u00f6lda d\u00e6ma um nefnifalli\u00f0, en <em>gagnr\u00fdn hugsun <\/em>a\u00f0eins 4%. \u00deetta er \u00fea\u00f0 sem vi\u00f0 er a\u00f0 b\u00faast \u2013 <em>gagnr\u00fdnin <\/em>er venjulega kvenkynsmyndin en <em>gagr\u00fdn <\/em>sjaldg\u00e6f. En \u00ed \u00fe\u00e1gufallinu snerist \u00feetta vi\u00f0 \u2013 \u00fear eru d\u00e6min um <em>gagnr\u00fdninni hugsun <\/em>og hin sj\u00f6 42,5% af heildarfj\u00f6lda d\u00e6ma en <em>gagnr\u00fdnni hugsun <\/em>57,5%. \u00cd <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru samsvarandi hlutf\u00f6ll mj\u00f6g svipu\u00f0 \u2013 92,3% \u00e1 m\u00f3ti 7,7% \u00ed nefnifalli en 38,8% \u00e1 m\u00f3ti 61,2% \u00ed \u00fe\u00e1gufalli. \u00deetta s\u00fdnir a\u00f0 m\u00e1lnotendur blanda mj\u00f6g oft saman beygingu or\u00f0anna <em>gagnr\u00fdninn <\/em>og <em>gagnr\u00fdnn <\/em>\u00ed kvenkyni eint\u00f6lu \u2013 nota langoftast nefnifallsmynd hins fyrrnefnda en mun frekar \u00fe\u00e1gufallsmynd hins s\u00ed\u00f0arnefnda (og einnig eignarfallsmynd).<\/p>\n<p>Algengasta beygingin \u00ed kvenkyni eint\u00f6lu er \u00fev\u00ed <em>gagnr\u00fdnin <\/em>\u2013 <em>gagnr\u00fdna <\/em>\u2013 <em>gagnr\u00fdnni <\/em>(\u00ed sta\u00f0 <em>gagnr\u00fdninni<\/em>) \u2013 <em>gagnr\u00fdnnar<\/em> (\u00ed sta\u00f0 <em>gagnr\u00fdninnar<\/em>). \u00dea\u00f0 \u00fdtir sennilega undir \u00feessa beygingu a\u00f0 \u00feolfall beggja or\u00f0a er eins, <em>gagnr\u00fdna<\/em>. \u00cd <em>gagnr\u00fdn <\/em>b\u00e6tist \u00feolfallsendingin <em>-a <\/em>einfaldlega vi\u00f0 stofninn <em>gagnr\u00fdn <\/em>og \u00fat kemur <em>gagnr\u00fdna<\/em>. \u00cd <em>gagnr\u00fdnin <\/em>er \u00feetta d\u00e1l\u00edti\u00f0 fl\u00f3knara. \u00deegar \u00feolfallsendingin <em>-a <\/em>b\u00e6tist vi\u00f0 stofninn <em>gagnr\u00fdnin- <\/em>fellur \u00e1herslulausa s\u00e9rhlj\u00f3\u00f0i\u00f0 <em>i<\/em> brott \u00far stofninum (<em>gagnr\u00fdnin<\/em>+<em>a<\/em> &gt; <em>gagnr\u00fdnna<\/em>) og tv\u00f6falt <em>nn<\/em> styttist \u00ed \u00e1hersluleysi (<em>gagnr\u00fdnna <\/em>&gt; <em>gagnr\u00fdna<\/em>) \u2013 hvort tveggja eru almennar reglur \u00ed m\u00e1linu \u00feannig a\u00f0 \u00feetta er alveg reglulegt en ekki einstakt fyrir \u00feetta or\u00f0. \u00dea\u00f0 sem truflar f\u00f3lk er a\u00f0 b\u00e6\u00f0i <em>gagnr\u00fdnin <\/em>og <em>gagnr\u00fdn <\/em>er til.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 er <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2023\/11\/08\/er-osamraemi-i-mali-i-edli-sinu-vont\/\">ekkert einsd\u00e6mi<\/a> a\u00f0 tv\u00edmyndir s\u00e9u til af or\u00f0um og beygingu myndanna blanda\u00f0 saman \u00feannig a\u00f0 regluleg mynd annars or\u00f0sins s\u00e9 notu\u00f0 \u00ed sumum f\u00f6llum en \u00ed \u00f6\u00f0rum f\u00f6llum s\u00e9u nota\u00f0ar reglulegar myndir hins or\u00f0sins. \u00deekktasta d\u00e6mi\u00f0 um \u00feetta er l\u00edklega or\u00f0i\u00f0 <em>sannleikur<\/em> sem einnig er til \u00ed myndinni <em>sannleiki<\/em>, en s\u00fa mynd er \u00fe\u00f3 n\u00e6r eing\u00f6ngu bundin vi\u00f0 aukaf\u00f6llin. Vi\u00f0 segjum <em>sannleikurinn er sagna bestur <\/em>en t\u00e6plega <em>sannleikinn er sagna bestur<\/em>, en aftur \u00e1 m\u00f3ti segjum vi\u00f0 <em>seg\u00f0u sannleikann<\/em> en miklu s\u00ed\u00f0ur <em>seg\u00f0u sannleikinn <\/em>\u2013 notum sem s\u00e9 sterka mynd \u00ed nefnifallinu en veika \u00ed aukaf\u00f6llum. \u00deetta gerum vi\u00f0 \u00e1n \u00feess a\u00f0 taka nokku\u00f0 eftir \u00fev\u00ed e\u00f0a \u00fea\u00f0 trufli okkur nokku\u00f0 \u2013 og \u00fea\u00f0 er \u00ed g\u00f3\u00f0u lagi. Sama m\u00e1li gegnir me\u00f0 <em>gagnr\u00fdninn <\/em>og <em>gagnr\u00fdnn<\/em>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00c9g var spur\u00f0ur a\u00f0 \u00fev\u00ed hvort \u00e6tti a\u00f0 segja beita gagnr\u00fdnni hugsun e\u00f0a gagnr\u00fdninni hugsun. Stutta svari\u00f0 er a\u00f0 hvort tveggja er r\u00e9tt, en \u00fea\u00f0 \u00fearfnast n\u00e1nari sk\u00fdringar. Venjuleg mynd \u00feessa l\u00fdsingaror\u00f0s \u00ed nefnifalli eint\u00f6lu er gagnr\u00fdninn \u00ed karlkyni eins og gefi\u00f0 er upp \u00ed \u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k, gagnr\u00fdnin \u00ed kvenkyni og gagnr\u00fdni\u00f0 \u00ed hvorugkyni. \u00de\u00e1gufall [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-6193","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6193","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6193"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6193\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6199,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6193\/revisions\/6199"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6193"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6193"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6193"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}