{"id":6197,"date":"2024-03-18T22:23:11","date_gmt":"2024-03-18T22:23:11","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=6197"},"modified":"2024-03-18T22:23:11","modified_gmt":"2024-03-18T22:23:11","slug":"dagar-utvaldra-eru-talnir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2024\/03\/18\/dagar-utvaldra-eru-talnir\/","title":{"rendered":"Dagar \u00fatvaldra eru talnir"},"content":{"rendered":"<p>H\u00e9r var \u00ed dag spurt um myndina <em>\u00fatvaldur <\/em>sem er merkt <em>!?<\/em> \u00ed <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k<\/em> og v\u00edsa\u00f0 \u00e1 <em>\u00fatvalinn<\/em>, en <em>!?<\/em> merkir \u201eor\u00f0 e\u00f0a m\u00e1latri\u00f0i sem ekki n\u00fdtur fullrar vi\u00f0urkenningar, telst ekki gott m\u00e1l \u00ed venjulegu samhengi\u201c. \u00de\u00f3 eru t\u00e6p 40 d\u00e6mi um myndina <em>\u00fatvaldur <\/em>\u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em>, \u00fea\u00f0 elsta fr\u00e1 1897, og \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru r\u00fam 20 d\u00e6mi um hana, \u00f6ll nema tv\u00f6 af samf\u00e9lagsmi\u00f0lum. Stofn or\u00f0sins er <em>\u00fatvalin- <\/em>en \u00fea\u00f0 er almenn regla \u00ed m\u00e1linu (sem vissulega \u00e1 s\u00e9r \u00fe\u00f3 undantekningar) a\u00f0 \u00e1herslulaust s\u00e9rhlj\u00f3\u00f0 \u00ed stofni falli brott \u00e1 undan <em>l<\/em>, <em>n<\/em> og <em>r<\/em> ef beygingarending hefst \u00e1 s\u00e9rhlj\u00f3\u00f0i. \u00deess vegna f\u00e1um vi\u00f0 t.d. <em>lykli<\/em>,<em> j\u00f6tni<\/em> og <em>hamri <\/em>en ekki <em>lykil-i<\/em>, <em>j\u00f6tun-i<\/em> og<em> hamar-i <\/em>\u00ed \u00fe\u00e1gufalli eint\u00f6lu, og <em>lyklar<\/em>, <em>j\u00f6tnar <\/em>og <em>hamrar <\/em>en ekki <em>lykil-ar<\/em>, <em>j\u00f6tun-ar <\/em>og <em>hamar-ar<\/em> \u00ed nefnifalli fleirt\u00f6lu.<\/p>\n<p>\u00cd l\u00fdsingaror\u00f0um og l\u00fdsingarh\u00e1ttum sem enda \u00e1 <em>-in- <\/em>lei\u00f0ir \u00feetta brottfall \u00e1herslulausa s\u00e9rhlj\u00f3\u00f0sins <em>i <\/em>til \u00feess a\u00f0 <em>n-<\/em>i\u00f0 stendur n\u00e6st lokasamhlj\u00f3\u00f0i r\u00f3tarinnar. \u00cd karlkyni eint\u00f6lu af <em>\u00fatvalinn <\/em>b\u00e6tist endingin <em>-um <\/em>vi\u00f0 stofninn \u00ed \u00fe\u00e1gufalli og eftir brottfall m\u00e6tti \u00fev\u00ed b\u00faast vi\u00f0 myndinni <em>\u00fatv\u00f6ln-um<\/em> \u00fear sem endingin veldur <em>u-<\/em>hlj\u00f3\u00f0varpi. En \u00fe\u00e1 breg\u00f0ur svo vi\u00f0 a\u00f0 \u00ed sta\u00f0 klasans <em>ln<\/em> kemur <em>ld<\/em>, og vi\u00f0 f\u00e1um <em>\u00fatv\u00f6ld-um<\/em>. Sama gerist \u00ed \u00f6\u00f0rum myndum \u00fear sem brottfall ver\u00f0ur \u2013 \u00ed \u00feolfalli eint\u00f6lu kvenkyni f\u00e1um vi\u00f0 ekki <em>\u00fatvaln-a <\/em>heldur <em>\u00fatvald-a<\/em>, \u00ed \u00fe\u00e1gufalli eint\u00f6lu hvorugkyni f\u00e1um vi\u00f0 <em>\u00fatv\u00f6ld-u<\/em>, \u00ed karlkyni fleirt\u00f6lu f\u00e1um vi\u00f0 <em>\u00fatvald-ir<\/em> \u00ed nefnifalli og <em>\u00fatvald-a<\/em> \u00ed \u00feolfalli, \u00ed kvenkyni fleirt\u00f6lu f\u00e1um vi\u00f0 <em>\u00fatvald-ar <\/em>\u00ed nefnifalli og \u00feolfalli, og \u00ed \u00fe\u00e1gufalli fleirt\u00f6lu allra kynja <em>\u00fatv\u00f6ld-um<\/em>.<\/p>\n<p>Klasinn <em>ld<\/em> kemur \u00fev\u00ed fyrir \u00ed samtals 10 af 24 myndum \u00ed sterku beygingunni (4 f\u00f6ll \u00d7 2 t\u00f6lur \u00d7 3 kyn). En auk \u00feess kemur hann fyrir \u00ed \u00f6llum 24 myndum veiku beygingarinnar \u00fev\u00ed a\u00f0 \u00fear hefst beygingarendingin alltaf \u00e1 s\u00e9rhlj\u00f3\u00f0i og \u00fev\u00ed ver\u00f0ur alltaf brottfall. Sama gildir um allar beygingarmyndir mi\u00f0stigs og efsta stigs. \u00dev\u00ed kemur <em>ld <\/em>fyrir \u00ed yfirgn\u00e6fandi meirihluta beygingarmynda or\u00f0sins, \u00fe\u00f3tt sumar myndanna me\u00f0 <em>lin<\/em>, \u00fear sem ekki ver\u00f0ur brottfall, s\u00e9u vissulega me\u00f0al algengustu mynda or\u00f0sins. En vegna \u00feessa mikla fj\u00f6lda mynda me\u00f0 <em>ld<\/em> er engin fur\u00f0a a\u00f0 \u00fe\u00e6r smiti \u00fat fr\u00e1 s\u00e9r, ef svo m\u00e1 segja, og til ver\u00f0i <em>ld-<\/em>myndir \u00ed \u00feeim f\u00f6llum sem hafa <em>lin <\/em>\u00ed hef\u00f0bundinni beygingu. Me\u00f0al \u00feeirra er myndin <em>\u00fatvaldur <\/em>sem nefnd var \u00ed upphafi.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 er \u00fe\u00f3 ekki bara fj\u00f6ldi <em>ld<\/em>-mynda sem \u00fearna skiptir m\u00e1li \u2013 einnig geta veri\u00f0 \u00e1hrif fr\u00e1 \u00f6\u00f0rum or\u00f0um sem hafa <em>ld <\/em>en engin v\u00edxl. \u00dat fr\u00e1 \u00fev\u00ed a\u00f0 til fleirt\u00f6lunnar <em>kaldir <\/em>og <em>kaldar<\/em>, <em>margfaldir <\/em>og <em>margfaldar <\/em>svarar eintalan <em>kaldur <\/em>og <em>k\u00f6ld<\/em>, <em>margfaldur<\/em> og <em>margf\u00f6ld<\/em>, m\u00e6tti \u00e1lykta a\u00f0 til fleirt\u00f6lunnar <em>\u00fatvaldir <\/em>og <em>\u00fatvaldar <\/em>svara\u00f0i eintalan <em>\u00fatvaldur<\/em> og <em>\u00fatv\u00f6ld<\/em>. \u00c1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> eru um 90 d\u00e6mi um <em>\u00fatv\u00f6ld<\/em>, t\u00e6p 40 um <em>\u00fatvaldri<\/em>, r\u00fam 30 um <em>\u00fatvaldan<\/em> en mun f\u00e6rri um a\u00f0rar \u00f3hef\u00f0bundnar <em>ld<\/em>-myndir. \u00cd <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru 18 d\u00e6mi um <em>\u00fatv\u00f6ld <\/em>og 17 um <em>\u00fatvaldan<\/em>. \u00a0Elstu d\u00e6min \u00e1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>eru fr\u00e1 mi\u00f0ri 19. \u00f6ld og \u00ed lj\u00f3si aldurs og t\u00ed\u00f0ni beygingarmynda me\u00f0 <em>ld <\/em>\u00ed sta\u00f0 <em>lin<\/em> finnst m\u00e9r e\u00f0lilegt a\u00f0 l\u00edta svo \u00e1 a\u00f0 beyging me\u00f0 <em>ld <\/em>\u00ed \u00f6llum myndum hafi unni\u00f0 s\u00e9r hef\u00f0 \u00ed m\u00e1linu.<\/p>\n<p>\u00de\u00f3tt h\u00e9r hafi eing\u00f6ngu veri\u00f0 fjalla\u00f0 um beygingu or\u00f0sins <em>\u00fatvalinn <\/em>vegna \u00feess a\u00f0 um \u00fea\u00f0 var spurt gildir \u00fea\u00f0 sama um \u00f6nnur or\u00f0 me\u00f0 samb\u00e6rilegum v\u00edxlum \u2013 \u00fear koma oft fram myndir me\u00f0 <em>ld <\/em>\u00ed sta\u00f0 mynda me\u00f0 <em>lin<\/em>, t.d. <em>taldur <\/em>\u00ed sta\u00f0 <em>talinn<\/em>. En \u00feetta er ekki bundi\u00f0 vi\u00f0 <em>l<\/em> \u2013 hli\u00f0st\u00e6\u00f0 v\u00edxl ver\u00f0a l\u00edka \u00ed tengslum vi\u00f0 brottfall \u00e1herslulauss s\u00e9rhlj\u00f3\u00f0s \u00ed sumum or\u00f0um \u00fear sem r\u00f3tin endar \u00e1 <em>m<\/em>, eins og <em>taminn <\/em>\u2013 <em>tamd-ir<\/em>, \u00ed sta\u00f0 *<em>tamn-ir<\/em>; or\u00f0um me\u00f0 <em>n<\/em>, eins og <em>\u00feaninn <\/em>\u2013 <em>\u00feand-ir<\/em>, \u00ed sta\u00f0 *<em>\u00feann-ir<\/em>; og or\u00f0um me\u00f0 <em>r<\/em>, eins og<em> barinn <\/em>\u2013 <em>bar\u00f0-ir<\/em>, \u00ed sta\u00f0 *<em>barn-ir<\/em>. \u00cd \u00feeim or\u00f0um eru klasarnir <em>md<\/em>, <em>nd<\/em> og <em>r\u00f0<\/em> l\u00edka stundum alh\u00e6f\u00f0ir og sagt <em>tamdur <\/em>\u00ed sta\u00f0 <em>taminn<\/em>, <em>\u00feandur <\/em>\u00ed sta\u00f0 <em>\u00feaninn<\/em> \u2013 og \u201eBar\u00f0ur \u00fer\u00e6ll er mikill ma\u00f0ur, \u00fev\u00ed \u00ed hans brj\u00f3sti \u00e1 frelsi\u00f0 heima\u201c segir \u00ed <em>\u00cdslandsklukkunni<\/em>.<\/p>\n<p>\u00de\u00f3tt \u00fea\u00f0 s\u00e9 miklu sjaldg\u00e6fara gerist \u00fea\u00f0 l\u00edka \u00ed sumum or\u00f0um a\u00f0 klasinn <em>ln <\/em>sem ver\u00f0ur til vi\u00f0 brottfall \u00e1herslulauss s\u00e9rhlj\u00f3\u00f0s helst \u00ed \u00f6llum beygingarmyndum \u00ed sta\u00f0 \u00feess a\u00f0 breytast \u00ed <em>ld<\/em>. \u201eDagar \u00edslenskukunn\u00e1ttunnar eru talnir\u201c var brandari sem gekk fyrir 30 \u00e1rum e\u00f0a svo og \u00fea\u00f0 eru sex d\u00e6mi um <em>talnir <\/em>\u00ed sta\u00f0 <em>taldir<\/em> \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> og \u00ferj\u00fa um <em>talnar <\/em>\u00ed sta\u00f0 <em>taldar<\/em>. \u00cd <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru d\u00e6min mun fleiri \u2013 45 um <em>talnir <\/em>og 15 um <em>talnar<\/em>. Einnig eru \u00fear d\u00e6mi um <em>barnir <\/em>og <em>barnar <\/em>\u00ed sta\u00f0 <em>bar\u00f0ir <\/em>og <em>bar\u00f0ar<\/em>, <em>tamnir<\/em> \u00ed sta\u00f0 <em>tamdir <\/em>\u2013 og eitt d\u00e6mi um <em>\u00fatv\u00f6lnum <\/em>\u00ed sta\u00f0 <em>\u00fatv\u00f6ldum<\/em>. \u00dat fr\u00e1 \u00fev\u00ed a\u00f0 d\u00e6min \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru mun fleiri en \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> m\u00e1 \u00edmynda s\u00e9r a\u00f0 \u00feetta f\u00e6rist heldur \u00ed v\u00f6xt, en \u00fea\u00f0 \u00fearf \u00fe\u00f3 a\u00f0 kanna miklu n\u00e1nar til a\u00f0 fullyr\u00f0a nokku\u00f0.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>H\u00e9r var \u00ed dag spurt um myndina \u00fatvaldur sem er merkt !? \u00ed \u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k og v\u00edsa\u00f0 \u00e1 \u00fatvalinn, en !? merkir \u201eor\u00f0 e\u00f0a m\u00e1latri\u00f0i sem ekki n\u00fdtur fullrar vi\u00f0urkenningar, telst ekki gott m\u00e1l \u00ed venjulegu samhengi\u201c. \u00de\u00f3 eru t\u00e6p 40 d\u00e6mi um myndina \u00fatvaldur \u00e1 t\u00edmarit.is, \u00fea\u00f0 elsta fr\u00e1 1897, og \u00ed Risam\u00e1lheildinni eru [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-6197","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6197","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6197"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6197\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6198,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6197\/revisions\/6198"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6197"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6197"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6197"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}