{"id":6267,"date":"2024-04-22T21:07:32","date_gmt":"2024-04-22T21:07:32","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=6267"},"modified":"2024-04-22T21:07:32","modified_gmt":"2024-04-22T21:07:32","slug":"gir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2024\/04\/22\/gir\/","title":{"rendered":"G\u00edr"},"content":{"rendered":"<p>Nafnor\u00f0i\u00f0 <em>g\u00edr <\/em>er <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/15501\">sk\u00fdrt<\/a> 'gangur, stig, vinnslustig \u00ed tannhj\u00f3lakerfi vi\u00f0 v\u00e9l til a\u00f0 f\u00e6ra \u00fat \u00e1tak, breyta hra\u00f0a e\u00f0a stefnu, einkum \u00ed farart\u00e6kjum' \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em>. Elsta d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 \u00e1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>er \u00far \u00fe\u00fdddri s\u00f6gu eftir Arthur Conan Doyle \u00ed <em>R\u00f6kkri <\/em>1923: \u201e\u201eG\u00edrunum\u201c er \u00f6\u00f0ruv\u00edsi fyrirkomi\u00f0 \u00ed \u00feessum b\u00edl en \u00feeim gamla.\u201c Vi\u00f0 or\u00f0i\u00f0 <em>g\u00edrunum <\/em>er ne\u00f0anm\u00e1lsgrein \u00fear sem segir: \u201eN\u00fdyr\u00f0i. \u00cd raun r\u00e9ttri or\u00f0r\u00e9tt \u00fe\u00fd\u00f0ing af enska or\u00f0inu \u201cgear\u201d. Mun \u00fe\u00fd\u00f0andi s\u00f6gu \u00feessarar ekki harma, \u00fe\u00f3 \u00fea\u00f0 falli \u00ed gleymskud\u00e1, ef anna\u00f0 or\u00f0 b\u00fd\u00f0st og betra.\u201c \u00deetta d\u00e6mi s\u00fdnir ekki kyn or\u00f0sins, en seinna \u00ed s\u00f6gunni kemur fram a\u00f0 \u00fea\u00f0 er haft \u00ed hvorugkyni, <em>g\u00edri\u00f0<\/em>: \u201eEg haf\u00f0i eki\u00f0 me\u00f0 fullum hra\u00f0a og \u00e6tla\u00f0i a\u00f0 f\u00e6ra til g\u00edrsprotana, svo me\u00f0alhra\u00f0ag\u00edri\u00f0 t\u00e6ki vi\u00f0 af st\u00f3rhra\u00f0ag\u00edri.\u201c<\/p>\n<p>\u00cd greininni \u201eUm n\u00fdyr\u00f0i \u00ed t\u00e6knim\u00e1li\u201c \u00ed <em>Sk\u00edrni <\/em>1962 <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/6525437?iabr=on#page\/n63\/\">segir<\/a> Steingr\u00edmur J\u00f3nsson: \u201eAf or\u00f0anefnd V.F.\u00cd. var lagt til, a\u00f0 \u00ed v\u00e9lfr\u00e6\u00f0inni yr\u00f0i teki\u00f0 upp or\u00f0i\u00f0 <em>g\u00edr<\/em> fyrir enska or\u00f0i\u00f0 <em>gear<\/em> og notu\u00f0 hvorugkynsmyndin, <em>g\u00edri\u00f0<\/em>. Nokkrum \u00e1rum s\u00ed\u00f0ar komst \u00feetta or\u00f0 inn \u00ed b\u00edlam\u00e1li\u00f0, en var \u00fe\u00e1 nota\u00f0 karlkyns, <em>g\u00edrinn<\/em>, og vir\u00f0ist \u00fea\u00f0 hafa n\u00e1\u00f0 f\u00f3tfestu \u00e1 \u00feessu svi\u00f0i, enda \u00fe\u00f3tt \u00e6tla m\u00e6tti, a\u00f0 hvorugkynsmyndin \u00fe\u00e6tti vi\u00f0felldnari.\u201c En \u00ed raun vir\u00f0ist or\u00f0i\u00f0 alltaf hafa veri\u00f0 haft \u00ed hvorugkyni framan af og \u00fea\u00f0 er ekki fyrr en seint \u00e1 fj\u00f3r\u00f0a \u00e1ratugnum sem karlkyni\u00f0 fer a\u00f0 ry\u00f0ja s\u00e9r til r\u00fams. Ekki er lj\u00f3st hvers vegna<em> g\u00edr <\/em>skipti um kyn en hugsanlega m\u00e1 rekja \u00fea\u00f0 til \u00e1hrifa annarra karlkynsor\u00f0a me\u00f0 s\u00f6mu stofnger\u00f0, einkum <em>v\u00edr<\/em> \u2013 \u00f6nnur eru sjaldg\u00e6f, eins og <em>f\u00edr<\/em> (e\u00f0a <em>f\u00fdr<\/em>) og <em>t\u00edr<\/em>.<\/p>\n<p>Elsta d\u00e6mi um karlkyni\u00f0 er \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1938: \u201eVi\u00f0 ranns\u00f3kn kom \u00ed lj\u00f3s a\u00f0 gangvjelin st\u00f3\u00f0 \u00ed \u00f6\u00f0rum g\u00edr.\u201c Karlkyni\u00f0 n\u00e1\u00f0i flj\u00f3tt yfirh\u00f6ndinni en hvorugkyni\u00f0 s\u00e9st \u00fe\u00f3 st\u00f6ku sinnum fram \u00e1 sj\u00f6tta \u00e1ratuginn og er t.d. <a href=\"https:\/\/ritmalssafn.arnastofnun.is\/daemi\/459951\">nota\u00f0<\/a> \u00ed <em>B\u00f3kinni um b\u00edlinn <\/em>eftir Axel R\u00f6nning fr\u00e1 1952. \u00cd <em>V\u00edsi <\/em>1955 segir: \u201eB\u00edlstj\u00f3rinn skipti \u00e1 anna\u00f0 \u201eg\u00edr\u201c \u00ed snatri og sneri b\u00edlnum b\u00f3kstaflega \u201e\u00e1 blettinum\u201c.\u201c Ekki m\u00e1 svo gleyma Bj\u00f6ssa \u00e1 mj\u00f3lkurb\u00edlnum sem \u201est\u00edgur bens\u00edni\u00f0 \/ \u00ed botn \u00e1 fyrsta g\u00edri\u201c eins og segir \u00ed texta Lofts Gu\u00f0mundssonar fr\u00e1 1954. \u00dear er a\u00f0 v\u00edsu ekki h\u00e6gt a\u00f0 fullyr\u00f0a um kyni\u00f0 en <em>g\u00edr <\/em>vir\u00f0ist yfirleitt ekki f\u00e1 <em>-i<\/em>-endingu \u00ed \u00fe\u00e1gufalli eint\u00f6lu \u00feegar \u00fea\u00f0 er \u00ed karlkyni. Aftur \u00e1 m\u00f3ti f\u00e1 sterk hvorugkynsor\u00f0 undantekningarlaust <em>-i <\/em>\u00ed \u00fe\u00e1gufalli \u00feannig a\u00f0 sennilega er \u00feetta hvorugkyn.<\/p>\n<p>Or\u00f0i\u00f0 <em>g\u00edr <\/em>hefur geti\u00f0 af s\u00e9r \u00fdmis or\u00f0asamb\u00f6nd sem notu\u00f0 eru sem l\u00edkingar. \u00cd <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k <\/em>er gefi\u00f0 sambandi\u00f0 <em>skipta um g\u00edr <\/em>\u00ed merkingunni 'breyta vinnuhra\u00f0a, koma s\u00e9r \u00ed annan ham, breyta l\u00edfsh\u00e1ttum s\u00ednum' og J\u00f3n G. Fri\u00f0j\u00f3nsson nefnir \u00fea\u00f0 einnig \u00ed <em>Merg m\u00e1lsins<\/em>. Elsta d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 er \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1965: \u201e\u00dea\u00f0 getur stundum veri\u00f0 erfitt a\u00f0 skipta um g\u00edr, eins og \u00e9g kalla \u00fea\u00f0 \u00ed samskiptum vi\u00f0 f\u00f3lki\u00f0, a\u00f0 fara \u00ed skyndingu \u00far gle\u00f0i \u00feess inn \u00ed sorg, e\u00f0a \u00far sorg \u00ed gle\u00f0i.\u201c Elsta d\u00e6mi um <em>skipta um g\u00edr<\/em> \u00ed merkingunni 'st\u00f3rauka hra\u00f0ann' er \u00ed <em>T\u00edmanum <\/em>1968: \u201e\u00fea\u00f0 hef\u00f0i veri\u00f0 l\u00edkast \u00fev\u00ed sem Hemery hef\u00f0i skipt um g\u00edr, \u00feegar hann kom \u00e1 beinu brautina, og geystist fram\u00far \u00f6\u00f0rum hlaupurum og kom langfyrstur \u00ed mark.\u201c<\/p>\n<p>\u00cd <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k <\/em>er <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/15501\">nefnt<\/a> sambandi\u00f0 <em>komast \u00ed g\u00edrinn <\/em>\u00ed merkingunni 'komast \u00ed r\u00e9tta stemmningu e\u00f0a hugar\u00e1stand'. Elsta d\u00e6mi sem \u00e9g finn um \u00fea\u00f0 er \u00ed <em>Helgarp\u00f3stinum <\/em>1983: \u201e\u00fe\u00e1 ney\u00f0ist hann til a\u00f0 verja pers\u00f3nuna og kemst \u00ed g\u00edr og gr\u00edni\u00f0 f\u00fankerar alveg pr\u00fd\u00f0isvel.\u201c Anna\u00f0 d\u00e6mi er \u00ed <em>Helgarp\u00f3stinum <\/em>1986: \u201eHann var kominn \u00ed g\u00edr, \u00ed h\u00f3pi efstu manna og virtist til alls l\u00edklegur.\u201c \u00d6rf\u00e1 d\u00e6mi eru um \u00feetta samband fram a\u00f0 aldam\u00f3tum en \u00fe\u00e1 ver\u00f0ur \u00fea\u00f0 skyndilega algengt \u2013 yfir \u00fe\u00fasund d\u00e6mi eru um \u00fea\u00f0 \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni<\/em>. Sambandi\u00f0 <em>koma s\u00e9r \u00ed g\u00edr<\/em>(<em>inn<\/em>) s\u00e9st fyrst \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1998: \u201ehann vona\u00f0i a\u00f0 svarts\u00fdnin sem honum hef\u00f0i fundist svo r\u00edkjandi v\u00e6ri bara a\u00f0fer\u00f0 Eyjamann til a\u00f0 koma s\u00e9r \u00ed g\u00edr.\u201c Um \u00fea\u00f0 eru um 500 d\u00e6mi \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni<\/em>.<\/p>\n<p>\u00cd <em>Merg m\u00e1lsins <\/em>nefnir J\u00f3n G. Fri\u00f0j\u00f3nsson einnig sambandi\u00f0 <em>\u00ed g\u00f3\u00f0um g\u00edr<\/em> sem merkir '\u00ed g\u00f3\u00f0u formi, \u00ed g\u00f3\u00f0u skapi, \u00e1 g\u00f3\u00f0u r\u00f3li, \u00ed g\u00f3\u00f0u lagi' e\u00f0a eitthva\u00f0 sl\u00edkt. Elsta d\u00e6mi\u00f0 um \u00feetta samband er \u00ed <em>Helgarp\u00f3stinum <\/em>1986: \u201e\u00cd st\u00f3ra salnum situr sparib\u00fainn h\u00f3pur \u00e1 vegum eins r\u00e1\u00f0uneytisins a\u00f0 halda upp \u00e1 merkisafm\u00e6li. \u201eFram, fram fylking!\u201c syngja \u00feau \u00ed g\u00f3\u00f0um g\u00edr.\u201c Anna\u00f0 d\u00e6mi er \u00ed <em>DV <\/em>1992: \u201e\u00deetta er allt saman \u00ed g\u00f3\u00f0um g\u00edr og l\u00edtur vel \u00fat.\u201c Stundum vir\u00f0ist sambandi\u00f0 jafnvel nota\u00f0 sem skrauthv\u00f6rf \u00ed merkingunni 'undir \u00e1hrifum \u00e1fengis' eins og \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2008: \u201e\u00de\u00e1 f\u00e9kk hann s\u00e9r \u00f6rl\u00edti\u00f0 \u00ed t\u00e1na, lei\u00f0 vel, var k\u00e1tur og \u00ed g\u00f3\u00f0um g\u00edr.\u201c Sambandi\u00f0 var\u00f0 mj\u00f6g algengt \u00e1 t\u00edunda \u00e1ratugnum og \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>er h\u00e1tt \u00e1 \u00feri\u00f0ja \u00fe\u00fasund d\u00e6ma um \u00fea\u00f0.<\/p>\n<p>Or\u00f0i\u00f0 -<em>g\u00edr<\/em> er l\u00edka nota\u00f0 sem seinni li\u00f0ur \u00fdmissa samsetninga, \u00ed merkingunni 'skap, hugar\u00e1stand' e\u00f0a eitthva\u00f0 sl\u00edkt. \u00deessi or\u00f0 eru oftast notu\u00f0 me\u00f0 greini, \u00ed samb\u00f6ndum eins <em>komast \u00ed X-g\u00edrinn<\/em>, <em>fara \u00ed X-g\u00edrinn<\/em>, <em>vera \u00ed X-g\u00edrnum<\/em> o.\u00fe.h. Elsta d\u00e6mi sem \u00e9g finn um \u00feetta er \u00ed <em>T\u00edmanum <\/em>1948: \u201eStj\u00f3rnarvagninn er enn\u00fe\u00e1 \u00ed d\u00fdrt\u00ed\u00f0arfeninu, \u00fer\u00e1tt fyrir \u00fea\u00f0, \u00fe\u00f3 hann hafi veri\u00f0 settur \u00ed frams\u00f3knar-\u201eg\u00edrinn\u201c.\u201c En algengasta or\u00f0i\u00f0 af \u00feessu tagi er l\u00edklega <em>j\u00f3lag\u00edrinn <\/em>\u2013 elsta d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 \u00e1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>er fr\u00e1 1997, en 450 d\u00e6mi eru um \u00fea\u00f0 \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni. <\/em>Alls eru h\u00e1tt \u00ed \u00fe\u00fasund sl\u00edk or\u00f0 \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni<\/em>, um flest bara eitt d\u00e6mi. Algengust eru <em>sumarg\u00edrinn<\/em>, <em>kosningag\u00edrinn<\/em>, <em>helgarg\u00edrinn<\/em>, <em>f\u00f3rnarlambsg\u00edrinn<\/em>, <em>f\u00f6studagsg\u00edrinn<\/em>, <em>keppnisg\u00edrinn <\/em>og<em> dansg\u00edrinn.<\/em><\/p>\n<p>Af nafnor\u00f0inu <em>g\u00edr <\/em>er leidd s\u00f6gnin <em>g\u00edra <\/em>sem einnig kemur fram \u00ed l\u00edkingum. \u00cd <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k <\/em>er <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/15502\">gefi\u00f0<\/a> sambandi\u00f0 <em>g\u00edra sig upp <\/em>\u00ed merkingunni 'setja sig \u00ed g\u00edrinn, koma s\u00e9r \u00ed r\u00e9tt \u00e1stand'. Elsta d\u00e6mi sem \u00e9g finn um \u00fea\u00f0 er \u00ed <em>\u00dej\u00f3\u00f0viljanum <\/em>1986: \u201eN\u00fa s\u00e9 \u00e9g fyrir m\u00e9r a\u00f0 einhverjir g\u00edra sig upp \u00ed vandl\u00e6tingu.\u201c Sambandi\u00f0 var frekar sjaldg\u00e6ft fram a\u00f0 aldam\u00f3tum en \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru 1500 d\u00e6mi um \u00fea\u00f0. Einnig er til sambandi\u00f0 <em>g\u00edra sig ni\u00f0ur <\/em>sem merkir 'h\u00e6gja \u00e1 s\u00e9r, rifa seglin'. Elsta d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 er \u00ed <em>Lesb\u00f3k Morgunbla\u00f0sins <\/em>1981: \u201eAftur \u00e1 m\u00f3ti er enn\u00fe\u00e1 veri\u00f0 a\u00f0 g\u00edra sig ni\u00f0ur.\u201c \u00deetta samband var nokku\u00f0 nota\u00f0 \u00e1 t\u00edunda \u00e1ratugnum en er mun sjaldg\u00e6fara en <em>g\u00edra sig upp <\/em>\u2013 \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru t\u00e6p 200 d\u00e6mi um \u00fea\u00f0.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nafnor\u00f0i\u00f0 g\u00edr er sk\u00fdrt 'gangur, stig, vinnslustig \u00ed tannhj\u00f3lakerfi vi\u00f0 v\u00e9l til a\u00f0 f\u00e6ra \u00fat \u00e1tak, breyta hra\u00f0a e\u00f0a stefnu, einkum \u00ed farart\u00e6kjum' \u00ed \u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k. Elsta d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 \u00e1 t\u00edmarit.is er \u00far \u00fe\u00fdddri s\u00f6gu eftir Arthur Conan Doyle \u00ed R\u00f6kkri 1923: \u201e\u201eG\u00edrunum\u201c er \u00f6\u00f0ruv\u00edsi fyrirkomi\u00f0 \u00ed \u00feessum b\u00edl en \u00feeim gamla.\u201c Vi\u00f0 or\u00f0i\u00f0 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-6267","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6267","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6267"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6267\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6268,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6267\/revisions\/6268"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6267"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6267"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6267"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}