{"id":6331,"date":"2024-05-09T07:53:32","date_gmt":"2024-05-09T07:53:32","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=6331"},"modified":"2024-05-09T10:57:18","modified_gmt":"2024-05-09T10:57:18","slug":"og-ofugt","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2024\/05\/09\/og-ofugt\/","title":{"rendered":"\u2013 og \u00f6fugt"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd n\u00fdlegum vi\u00f0tals\u00fe\u00e6tti \u00ed <em>R\u00edkissj\u00f3nvarpinu <\/em><a href=\"https:\/\/www.ruv.is\/frettir\/menning-og-daegurmal\/2024-05-08-drogust-hvort-ad-odru-og-hafa-skemmt-ser-saman-alla-tid-412128\">sag\u00f0i<\/a> ma\u00f0ur um konu s\u00edna: \u201e\u00c9g vil a\u00f0 henni l\u00ed\u00f0i mj\u00f6g vel me\u00f0 m\u00e9r og \u00fea\u00f0 er held \u00e9g alveg \u00f6fugt.\u201c \u00cd M\u00e1lv\u00f6ndunar\u00fe\u00e6ttinum var vakin athygli \u00e1 \u00feessu og spurt hvort hann hef\u00f0i ekki \u00e1tt a\u00f0 segja <em>gagnkv\u00e6mt <\/em>\u00ed sta\u00f0 <em>\u00f6fugt<\/em>. Flest \u00feeirra sem t\u00f3ku \u00fe\u00e1tt \u00ed umr\u00e6\u00f0u um \u00feetta t\u00f6ldu a\u00f0 <em>gagnkv\u00e6mt <\/em>hef\u00f0i veri\u00f0 e\u00f0lilegt \u00fearna \u2013 sem \u00e9g get teki\u00f0 undir \u2013 og sum \u00feeirra t\u00f6ldu a\u00f0 r\u00f6kr\u00e9tt merking setningarinnar v\u00e6ri s\u00fa a\u00f0 konunni v\u00e6ri ekki umhuga\u00f0 um l\u00ed\u00f0an mannsins. En er l\u00edklegt a\u00f0 \u00e6tlun mannsins hafi veri\u00f0 a\u00f0 segja \u00fea\u00f0? Er tr\u00falegt a\u00f0 hann hef\u00f0i fari\u00f0 a\u00f0 nefna \u00fea\u00f0 \u00ed sj\u00f3nvarpsvi\u00f0tali ef svo v\u00e6ri? Vitanlega ekki \u2013 en getur \u00fea\u00f0 sta\u00f0ist a\u00f0 nota \u00feetta or\u00f0alag \u00ed \u00feeirri j\u00e1kv\u00e6\u00f0u merkingu sem ma\u00f0urinn hefur \u00f6rugglega lagt \u00ed \u00fea\u00f0?<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 er l\u00f6ng hef\u00f0 fyrir \u00fev\u00ed a\u00f0 nota sambandi\u00f0 <em>og \u00f6fugt <\/em>um einhvers konar gagnkv\u00e6mni \u00ed samskiptum e\u00f0a samspili tveggja a\u00f0ila e\u00f0a fyrirb\u00e6ra. \u00cd <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k <\/em>er sambandi\u00f0 <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/48340\">sk\u00fdrt<\/a> \u201aog gagnst\u00e6tt\u2018 me\u00f0 d\u00e6minu <em>vi\u00f0 getum l\u00e6rt margt af \u00feessari \u00fej\u00f3\u00f0 og \u00f6fugt<\/em> \u2013 \u00fe.e., \u00fej\u00f3\u00f0irnar geta l\u00e6rt margt hvor af annarri. En oft er \u00feetta fl\u00f3knara, eins og \u00ed <em>Sk\u00f3labla\u00f0inu <\/em>1907: \u201eGulbr\u00fanir og gulir litir fara t. d. vel vi\u00f0 bl\u00e1tt; rau\u00f0m\u00e1la\u00f0 trj\u00e1virki \u00e1 vel vi\u00f0 gr\u00e6nan vegg, og \u00f6fugt.\u201c H\u00e9r er ekki h\u00e6gt a\u00f0 setja <em>og gagnkv\u00e6mt <\/em>e\u00f0a <em>og gagnst\u00e6tt <\/em>\u00ed sta\u00f0inn fyrir <em>og \u00f6fugt<\/em>. V\u00e6ntanlega merkir \u00fea\u00f0 ekki <em>og gr\u00e6nn veggur \u00e1 vel vi\u00f0 rau\u00f0m\u00e1la\u00f0 trj\u00e1virki<\/em>, heldur a\u00f0 v\u00edxla megi litunum, \u00fe.e. <em>og \u00f6fugt <\/em>standi fyrir <em>og gr\u00e6nm\u00e1la\u00f0 trj\u00e1virki \u00e1 vel vi\u00f0 rau\u00f0an vegg<\/em>.<\/p>\n<p>Anna\u00f0 d\u00e6mi um fl\u00f3knari vensl m\u00e1 finna \u00ed <em>Nor\u00f0lingi <\/em>1881. \u00dear er sagt a\u00f0 \u00fatgj\u00f6ld skuli skrifa \u00ed kostna\u00f0ard\u00e1lk en tekjur \u00ed afrakstursd\u00e1lk og s\u00ed\u00f0an sagt: \u201eVi\u00f0 lok reiknings \u00e1rsins leggur ma\u00f0ur saman summurnar \u00ed d\u00e1lkunum og dregur minni t\u00f6luna fr\u00e1 hinni meiri; \u00fe\u00e1 kemur \u00fat ska\u00f0i e\u00f0a \u00e1bati, sem hefir or\u00f0i\u00f0 \u00e1 hverri sk\u00e1kinni \u00fea\u00f0 \u00e1r. Hafi kostna\u00f0ard\u00e1lkurinn st\u00e6rri t\u00f6luna l\u00fdsir \u00fea\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 ska\u00f0i hefir or\u00f0i\u00f0, og \u00f6fugt.\u201c H\u00e9r v\u00e6ri ekki heldur h\u00e6gt a\u00f0 setja <em>og gagnkv\u00e6mt <\/em>e\u00f0a <em>og gagnst\u00e6tt <\/em>\u00ed sta\u00f0 <em>og \u00f6fugt<\/em> \u2013 \u00fea\u00f0 stendur anna\u00f0hvort fyrir <em>en ef kostna\u00f0ard\u00e1lkurinn hefur minni t\u00f6luna hefur or\u00f0i\u00f0 gr\u00f3\u00f0i<\/em> e\u00f0a <em>en ef afrakstursd\u00e1lkurinn hefur st\u00e6rri t\u00f6luna hefur or\u00f0i\u00f0 gr\u00f3\u00f0i<\/em>. \u00dea\u00f0 kemur \u00fat \u00e1 eitt hvorn kostinn vi\u00f0 veljum \u2013 merkingin \u00ed \u00feessu fer ekkert \u00e1 milli m\u00e1la.<\/p>\n<p>\u00cd <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2020 segir: \u201e\u00deeir b\u00faa yfir \u00e1kve\u00f0num kostum sem \u00e9g hef ekki og \u00f6fugt.\u201c \u00der\u00e1tt fyrir a\u00f0 kostirnir s\u00e9u ekki nefndir vefst ekkert fyrir okkur a\u00f0 skilja setninguna \u2013 lj\u00f3st er a\u00f0 \u00feeir sem um er r\u00e6tt hafa ekki s\u00f6mu kosti og b\u00e6ta \u00feannig hvor annan upp. \u00cd <em>\u00c1rb\u00f3k Hins \u00edslenzka fornleifaf\u00e9lags <\/em>2010 segir: \u201e\u00cd kumlinu \u00e1 Gr\u00edmsst\u00f6\u00f0um \u00ed M\u00fdvatnssveit [\u2026], \u00fear sem tveir hestar h\u00f6f\u00f0u veri\u00f0 lag\u00f0ir \u00ed gr\u00f6fina, h\u00f6f\u00f0u d\u00fdrin veri\u00f0 hlutu\u00f0 \u00ed tvennt og v\u00edxla\u00f0 \u00feannig a\u00f0 frampartur annars l\u00e1 me\u00f0 afturparti hins og \u00f6fugt.\u201c Hvernig \u00e6ttum vi\u00f0 a\u00f0 or\u00f0a \u00fea\u00f0 sem <em>og \u00f6fugt <\/em>stendur fyrir? \u00dea\u00f0 v\u00e6ri ekki h\u00e6gt a\u00f0 segja <em>og afturpartur annars l\u00e1 me\u00f0 framparti hins<\/em>, e\u00f0a <em>frampartur hins l\u00e1 me\u00f0 afturparti annars<\/em>. En \u00fea\u00f0 vefst samt ekkert fyrir okkur a\u00f0 skilja \u00feetta.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 gagnst\u00e6\u00f0i e\u00f0a s\u00fa gagnkv\u00e6mni sem <em>og \u00f6fugt <\/em>felur \u00ed s\u00e9r er sem s\u00e9 me\u00f0 \u00fdmsu m\u00f3ti og ekki alltaf au\u00f0velt a\u00f0 or\u00f0a hana \u00e1 annan h\u00e1tt, og oft m\u00e6tti halda \u00fev\u00ed fram a\u00f0 notkunin \u00e1 <em>og \u00f6fugt<\/em> s\u00e9 ekki \u201er\u00f6kr\u00e9tt\u201c. En \u00fat fr\u00e1 a\u00f0st\u00e6\u00f0um og samhengi er samt yfirleitt enginn vafi \u00e1 \u00fev\u00ed hver merkingin er. \u00dea\u00f0 sem ruglar f\u00f3lk e.t.v. \u00ed r\u00edminu \u00ed d\u00e6minu sem v\u00edsa\u00f0 var til \u00ed upphafi er innskoti\u00f0 \u201eog [<u>\u00fea\u00f0 er held \u00e9g alveg<\/u>] \u00f6fugt\u201c sem lei\u00f0ir til \u00feess a\u00f0 <em>\u00f6fugt <\/em>hefur \u00fearna setningarst\u00f6\u00f0u l\u00fdsingaror\u00f0s frekar en atviksor\u00f0s. En \u00fea\u00f0 segir sig samt sj\u00e1lft a\u00f0 merkingin hl\u00fdtur a\u00f0 vera 'h\u00fan vill a\u00f0 m\u00e9r l\u00ed\u00f0i mj\u00f6g vel me\u00f0 s\u00e9r'. \u00dea\u00f0 er g\u00f3\u00f0 regla \u00ed mannlegum samskiptum a\u00f0 leggja \u00fea\u00f0 sem anna\u00f0 f\u00f3lk segir \u00fat \u00e1 besta veg en beita ekki or\u00f0hengilsh\u00e6tti \u00fe\u00f3tt \u201er\u00f6kr\u00e9ttur\u201c kunni a\u00f0 vera.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd n\u00fdlegum vi\u00f0tals\u00fe\u00e6tti \u00ed R\u00edkissj\u00f3nvarpinu sag\u00f0i ma\u00f0ur um konu s\u00edna: \u201e\u00c9g vil a\u00f0 henni l\u00ed\u00f0i mj\u00f6g vel me\u00f0 m\u00e9r og \u00fea\u00f0 er held \u00e9g alveg \u00f6fugt.\u201c \u00cd M\u00e1lv\u00f6ndunar\u00fe\u00e6ttinum var vakin athygli \u00e1 \u00feessu og spurt hvort hann hef\u00f0i ekki \u00e1tt a\u00f0 segja gagnkv\u00e6mt \u00ed sta\u00f0 \u00f6fugt. Flest \u00feeirra sem t\u00f3ku \u00fe\u00e1tt \u00ed umr\u00e6\u00f0u um \u00feetta [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-6331","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6331","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6331"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6331\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6337,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6331\/revisions\/6337"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6331"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6331"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6331"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}