{"id":6459,"date":"2024-06-18T08:56:20","date_gmt":"2024-06-18T08:56:20","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=6459"},"modified":"2024-06-18T09:15:21","modified_gmt":"2024-06-18T09:15:21","slug":"6459","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2024\/06\/18\/6459\/","title":{"rendered":"A\u00f0 g\u00famma"},"content":{"rendered":"<p>Samf\u00e9lags- og t\u00e6knibreytingar hafa mismunandi \u00e1hrif \u00e1 or\u00f0 og or\u00f0asamb\u00f6nd sem notu\u00f0 eru um \u00fea\u00f0 sem breytist. Oft haldast or\u00f0in \u00fe\u00f3tt e\u00f0li \u00feess sem \u00feau v\u00edsa til gerbreytist, en missa \u00fe\u00e1 i\u00f0ulega \u00fea\u00f0 gagns\u00e6i sem \u00feau h\u00f6f\u00f0u upphaflega \u2013 d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 eru <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2023\/10\/27\/bolvad-gagnsaeid\/\">or\u00f0in<\/a> <em>eldh\u00fas<\/em> og <em>myndband<\/em>. \u00cd \u00f6\u00f0rum tilvikum lifa or\u00f0in e\u00f0a or\u00f0asamb\u00f6ndin \u00e1fram \u00ed breyttri merkingu, oft sem l\u00edking \u2013 d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 eru <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2021\/10\/31\/ad-strauja-kortid\/\">samb\u00f6ndin<\/a> <em>strauja korti\u00f0<\/em> <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2023\/03\/21\/ad-spola-til-baka-og-hradspola\/\">og<\/a> <em>sp\u00f3la til baka<\/em>. En stundum hverfa or\u00f0in \u2013 e\u00f0a tiltekin merking \u00feeirra \u2013 alveg me\u00f0 \u00fev\u00ed sem \u00feau v\u00edsu\u00f0u til. D\u00e6mi um \u00fea\u00f0 er or\u00f0i\u00f0 <em>\u00e1v\u00edsun <\/em>en algengasta <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/4569\">merking<\/a> \u00feess var til skamms t\u00edma 's\u00e9rprenta\u00f0 bla\u00f0, \u00edgildi peninga, sem eigandi bankareiknings fyllir \u00fat og undirritar, og er upph\u00e6\u00f0in s\u00ed\u00f0an dregin fr\u00e1 innist\u00e6\u00f0u hans vi\u00f0 framv\u00edsun \u00ed banka, t\u00e9kki'.<\/p>\n<p>Vissulega hefur or\u00f0i\u00f0 fleiri merkingar en \u00feessi er n\u00e6r alveg horfin \u2013 sem og samheiti\u00f0, t\u00f6kuor\u00f0i\u00f0 <em>t\u00e9kki<\/em> sem nefnt er \u00ed sk\u00fdringunni, sem er \u00far <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em>. \u00c1 s\u00ed\u00f0asta \u00feri\u00f0jungi tuttugustu aldar voru <em>\u00e1v\u00edsanir <\/em>e\u00f0a <em>t\u00e9kkar <\/em>helsti gjaldmi\u00f0ill \u00ed vi\u00f0skiptum, \u00e1samt se\u00f0lum, en viku fyrir debet- og kreditkortum og hurfu a\u00f0 mestu kringum aldam\u00f3tin. \u00deessi or\u00f0 leiddu af s\u00e9r \u00fdmsar samsetningar sem einnig eru horfnar \u2013 <em>\u00e1v\u00edsanahefti<\/em>, <em>\u00e1v\u00edsanareikningur<\/em>, <em>\u00e1v\u00edsanaf\u00f6lsun<\/em>, <em>fer\u00f0a\u00e1v\u00edsun<\/em>, <em>t\u00e9kkhefti<\/em>, <em>t\u00e9kkareikningur<\/em>, <em>fer\u00f0at\u00e9kki <\/em>o.fl. Merking allra \u00feessara samsetninga er v\u00e6ntanlega nokku\u00f0 auglj\u00f3s, en hugsanlega \u00fearf a\u00f0 sk\u00fdra samsetninguna <em>g\u00famm\u00edt\u00e9kki <\/em>sem var t\u00f6luvert notu\u00f0 \u00ed \u00f3formlegu m\u00e1li og merkti 'innst\u00e6\u00f0ulaus \u00e1v\u00edsun'.<\/p>\n<p>Or\u00f0i\u00f0 <em>g\u00famm\u00edt\u00e9kki <\/em>er v\u00e6ntanlega komi\u00f0 af <em>rubber check<\/em>\/<em>cheque <\/em>sem er <a href=\"https:\/\/dictionary.cambridge.org\/dictionary\/english\/rubber-cheque?q=rubber+check\">nota\u00f0<\/a> \u00ed \u00f3formlegri ensku \u00ed s\u00f6mu merkingu \u2013 einnig er nota\u00f0 <em>bounced check<\/em>. Vegna \u00feess a\u00f0 \u00feetta er \u00f3formlegt or\u00f0 er varasamt a\u00f0 nota prentu\u00f0 bl\u00f6\u00f0 sem heimildir um aldur \u00feess, en elsta d\u00e6mi\u00f0 sem \u00e9g finn er \u00ed <em>Vikunni <\/em>1963: \u201eG\u00famm\u00edt\u00e9kkar hafa lengi veri\u00f0 \u00feekkt fyrirbrig\u00f0i \u00e1 voru landi, og ekki \u00fe\u00f3tt neitt skemmtilegur gjaldmi\u00f0ill.\u201c \u00deetta s\u00fdnir a\u00f0 or\u00f0i\u00f0 var vel \u00feekkt \u00e1 \u00feessum t\u00edma og \u00fea\u00f0 var algengt fram yfir aldam\u00f3t, seinustu \u00e1rin oft sem l\u00edking, en er n\u00fa n\u00e6r horfi\u00f0. En \u00fe\u00f3tt or\u00f0in <em>t\u00e9kki <\/em>og <em>\u00e1v\u00edsun <\/em>v\u00e6ru notu\u00f0 j\u00f6fnum h\u00f6ndum kemur *<em>g\u00famm\u00ed\u00e1v\u00edsun <\/em>ekki fyrir og \u00fea\u00f0 er mj\u00f6g e\u00f0lilegt \u2013 <em>\u00e1v\u00edsun <\/em>er formlegt or\u00f0 og ekki vi\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 b\u00faast a\u00f0 \u00fea\u00f0 v\u00e6ri nota\u00f0 \u00ed \u00f3formlegri samsetningu.<\/p>\n<p>En <em>g\u00famm\u00edt\u00e9kki <\/em>leiddi af s\u00e9r skemmtilega s\u00f6gn \u2013 <em>g\u00famma<\/em>, sem merkti \u201askrifa innst\u00e6\u00f0ulausa \u00e1v\u00edsun, g\u00famm\u00edt\u00e9kka\u2018. Elsta d\u00e6mi sem \u00e9g finn um \u00fea\u00f0 er \u00ed <em>Al\u00fe\u00fd\u00f0ubla\u00f0inu <\/em>1975 \u00fear sem f\u00f3lk er spurt hvort \u00fea\u00f0 noti \u00e1v\u00edsanahefti og einn svarenda segir: \u201e\u00c9g \u201eg\u00famma\u00f0i\u201c miki\u00f0 \u00ed fyrra, \u00fea\u00f0 var \u00feannig fyrirkomulag \u00e1 kaupgrei\u00f0slunum.\u201c \u00deetta var fyrir daga rafr\u00e6nna bankavi\u00f0skipta \u2013 \u00e1 \u00feessum t\u00edma \u00feurfti a\u00f0 senda allar \u00e1v\u00edsanir til \u00feess banka\u00fatib\u00fas \u00fear sem \u00e1v\u00edsanareikningurinn var. \u00deetta gat teki\u00f0 nokkra daga og \u00feess vegna f\u00e9ll f\u00f3lk stundum \u00ed \u00fe\u00e1 freistingu a\u00f0 <em>g\u00famma<\/em> t.d. \u00e1 djamminu um helgar. \u201e\u00dea\u00f0 var svo au\u00f0velt a\u00f0 g\u00famma og redda \u00feessu \u00e1 m\u00e1nudegi\u201c \u2013 \u00fe.e. \u00e1\u00f0ur en \u00e1v\u00edsunin b\u00e6rist bankanum \u2013 segir \u00ed upprifjuninni \u201eAllt var\u00f0 \u00feetta \u00farelt\u201c \u00ed <em>DV <\/em>2005.<\/p>\n<p>Vegna \u00feess a\u00f0 s\u00f6gnin er \u00f3formleg g\u00e6ti h\u00fan vitaskuld veri\u00f0 talsvert eldri en prentheimildir s\u00fdna, en alls eru um 50 d\u00e6mi um hana \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em>, flest fr\u00e1 n\u00edunda og t\u00edunda \u00e1ratugnum. Stundum er h\u00fan notu\u00f0 \u00ed l\u00edkingum \u2013 \u201eHugmyndabankinn vir\u00f0ist bara hafa veri\u00f0 or\u00f0inn t\u00f3mur um mi\u00f0ja mynd og g\u00famma\u00f0 eftir \u00fea\u00f0\u201c segir t.d. \u00ed kvikmyndagagnr\u00fdni \u00ed <em>DV <\/em>1991. \u00cd <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru um 20 d\u00e6mi um s\u00f6gnina, flest af samf\u00e9lagsmi\u00f0lum fr\u00e1 fyrstu \u00e1rum aldarinnar, en n\u00fa er h\u00fan l\u00edklega horfin. \u00dea\u00f0 er eftirsj\u00e1 a\u00f0 henni, \u00fev\u00ed a\u00f0 \u00fe\u00f3tt <em>g\u00famm\u00edt\u00e9kki <\/em>s\u00e9 bein yfirf\u00e6rsla \u00far ensku er s\u00f6gnin <em>g\u00famma <\/em>v\u00e6ntanlega al\u00edslensk or\u00f0myndun og mj\u00f6g \u00e1hugaver\u00f0 og skemmtileg sem sl\u00edk \u2013 a\u00f0eins leidd af fyrri hluta nafnor\u00f0sins en tengslin vi\u00f0 <em>t\u00e9kka<\/em> koma ekki fram \u00ed henni.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Samf\u00e9lags- og t\u00e6knibreytingar hafa mismunandi \u00e1hrif \u00e1 or\u00f0 og or\u00f0asamb\u00f6nd sem notu\u00f0 eru um \u00fea\u00f0 sem breytist. Oft haldast or\u00f0in \u00fe\u00f3tt e\u00f0li \u00feess sem \u00feau v\u00edsa til gerbreytist, en missa \u00fe\u00e1 i\u00f0ulega \u00fea\u00f0 gagns\u00e6i sem \u00feau h\u00f6f\u00f0u upphaflega \u2013 d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 eru or\u00f0in eldh\u00fas og myndband. \u00cd \u00f6\u00f0rum tilvikum lifa or\u00f0in e\u00f0a or\u00f0asamb\u00f6ndin \u00e1fram [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-6459","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6459","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6459"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6459\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6463,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6459\/revisions\/6463"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6459"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6459"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6459"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}