{"id":6485,"date":"2024-06-25T12:04:37","date_gmt":"2024-06-25T12:04:37","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=6485"},"modified":"2024-06-25T13:01:44","modified_gmt":"2024-06-25T13:01:44","slug":"baldur-og-faraldur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2024\/06\/25\/baldur-og-faraldur\/","title":{"rendered":"Baldur og faraldur"},"content":{"rendered":"<p>A\u00f0alending sterkra karlkynsor\u00f0a, b\u00e6\u00f0i nafnor\u00f0a og l\u00fdsingaror\u00f0a, \u00ed nefnifalli eint\u00f6lu er <em>-ur<\/em> \u2013 <em>hest-ur<\/em>, <em>g\u00f3\u00f0-ur<\/em> o.sfrv. En \u00ed sumum nafnor\u00f0um og l\u00fdsingaror\u00f0um er <em>-ur<\/em> ekki beygingarending, heldur hluti stofns og <em>r<\/em>-i\u00f0 \u00e1 \u00fev\u00ed a\u00f0 haldast \u00ed \u00f6llum beygingarmyndum \u2013 <em>u\u00ad<\/em>-i\u00f0 fellur aftur \u00e1 m\u00f3ti brott ef beygingarending hefst \u00e1 s\u00e9rhlj\u00f3\u00f0i. \u00deannig f\u00e1um vi\u00f0 <em>akur <\/em>\u2013 <em>akur <\/em>\u2013 <em>akr-i<\/em> \u2013 <em>akur-s<\/em>, <em>Baldur <\/em>\u2013 <em>Baldur <\/em>\u2013 <em>Baldr-i <\/em>\u2013 <em>Baldur-s<\/em>, <em>fagur<\/em> \u2013 <em>fagr-an<\/em> \u2013 <em>f\u00f6gr-um <\/em>\u2013 <em>fagur-s<\/em>. \u00dea\u00f0 fer eftir uppruna or\u00f0anna hvort <em>-<\/em>(<em>u<\/em>)<em>r <\/em>er hluti stofnsins e\u00f0a beygingarending og um \u00fea\u00f0 gildir engin s\u00e9rst\u00f6k regla \u2013 oft haga or\u00f0 sem eru me\u00f0 samb\u00e6rilegt hlj\u00f3\u00f0afar s\u00e9r \u00e1 mismunandi h\u00e1tt a\u00f0 \u00feessu leyti. Vi\u00f0 segjum t.d. <em>fald-ur <\/em>um <em>fald <\/em>en <em>galdur <\/em>um <em>galdur<\/em>, og <em>hag-ur <\/em>um <em>hag-an <\/em>en <em>fagur <\/em>um <em>fagr-an<\/em>.<\/p>\n<p>\u00deetta er sem s\u00e9 eitt af \u00fev\u00ed sem vi\u00f0 \u00feurfum a\u00f0 l\u00e6ra fyrir hvert or\u00f0 um sig og vegna \u00feess a\u00f0 \u00fea\u00f0 er margfalt algengara a\u00f0 <em>-ur <\/em>s\u00e9 beygingarending en hluti stofns er ekkert undarlegt a\u00f0 m\u00e1lnotendur me\u00f0h\u00f6ndli \u00fea\u00f0 stundum sem endingu \u00fear sem \u00fea\u00f0 er \u00ed raun hluti stofns \u2013 felli \u00fea\u00f0 brott \u00ed \u00feolfalli ef um nafnor\u00f0 er a\u00f0 r\u00e6\u00f0a e\u00f0a setji <em>-an<\/em> \u00feess \u00ed sta\u00f0 ef um l\u00fdsingaror\u00f0 er a\u00f0 r\u00e6\u00f0a. \u00deetta er ekki n\u00fdtt, a.m.k. ekki hva\u00f0 var\u00f0ar <em>Baldur<\/em> \u2013 \u00ed <em>Reykv\u00edkingi <\/em>1902 segir: \u201eh\u00fas Balds Benediktssonar trjesmi\u00f0s.\u201c \u00cd m\u00f3\u00f0urm\u00e1ls\u00fe\u00e6tti \u00ed <em>Frams\u00f3knarbla\u00f0inu <\/em>1954 <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/5326731?iabr=on#page\/n0\/mode\/1up\/\">segir<\/a>: \u201eR\u00f6ng beyging \u00e1 \u00feessu or\u00f0i er mj\u00f6g algeng \u00ed m\u00e1linu.\u201c \u00cd m\u00f3\u00f0urm\u00e1ls\u00fe\u00e6tti \u00ed <em>V\u00edsi <\/em>1956 <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/1184994?iabr=on#page\/n3\/mode\/1up\/\">segir<\/a>: \u201e\u00de\u00e1 hefi eg heyrt eignarfalli\u00f0 af Baldur haft til Balds, sem er au\u00f0vita\u00f0 rangt.\u201c<\/p>\n<p>Eitt \u00feeirra or\u00f0a \u00fear sem <em>-ur<\/em> er stofnl\u00e6gt er <em>faraldur <\/em>\u2013 \u00f6fugt vi\u00f0 mannsnafni\u00f0 <em>Haraldur <\/em>\u00fear sem <em>-ur <\/em>er nefnifallsending. Eignarfall or\u00f0sins er <em>faraldurs <\/em>og \u00fev\u00ed m\u00e6tti b\u00faast vi\u00f0 samsetningum eins og <em>faraldursfr\u00e6\u00f0i <\/em>enda <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/3383365?iabr=on#page\/n49\/mode\/1up\/\">segir<\/a> J\u00f3n A\u00f0alsteinn J\u00f3nsson \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2001: \u201eL\u00e6knar munu tala um faraldursfr\u00e6\u00f0i, ekki faraldsfr\u00e6\u00f0i.\u201c En \u00fea\u00f0 er reyndar ekki r\u00e9tt \u2013 <em>faraldsfr\u00e6\u00f0i <\/em>er <a href=\"https:\/\/idordabanki.arnastofnun.is\/faersla\/347640\">eina myndin<\/a> sem gefin er upp \u00ed <em><a href=\"https:\/\/idordabanki.arnastofnun.is\/leit\/ordabok\/LAEKN\">\u00cd\u00f0or\u00f0asafni l\u00e6kna<\/a> <\/em>\u00ed <em><a href=\"https:\/\/idordabanki.arnastofnun.is\/\">\u00cd\u00f0or\u00f0abankanum<\/a><\/em> \u00fe\u00f3tt <em>faraldursfr\u00e6\u00f0i <\/em>s\u00e9 <a href=\"https:\/\/idordabanki.arnastofnun.is\/faersla\/379088\">gefi\u00f0<\/a> \u00ed \u00f6\u00f0ru or\u00f0asafni \u00ed bankanum, og \u00ed <em>M\u00e1lfarsbankanum <\/em><a href=\"https:\/\/malfar.arnastofnun.is\/grein\/70520\">segir<\/a>: \u201eTala\u00f0 er um <strong>faraldsfr\u00e6\u00f0i<\/strong> og <strong>faraldsfr\u00e6\u00f0ing<\/strong>.\u201c \u00dear a\u00f0 auki er <em>faraldsfr\u00e6\u00f0i <\/em>margfalt algengara en <em>faraldursfr\u00e6\u00f0i<\/em> \u00e1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>\u2013 \u00fear eru 1800 d\u00e6mi um fyrrnefnda or\u00f0i\u00f0 en r\u00fam 120 um \u00fea\u00f0 s\u00ed\u00f0arnefnda.<\/p>\n<p>\u00cd <em>L\u00e6knabla\u00f0inu <\/em>2005 <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/6192411?iabr=on#page\/n64\/mode\/1up\/\">haf\u00f0i<\/a> J\u00f3hann Hei\u00f0ar J\u00f3hannsson forma\u00f0ur or\u00f0anefndar L\u00e6knaf\u00e9lagsins \u00fea\u00f0 eftir \u00d3lafi \u00d3lafssyni fyrrverandi landl\u00e6kni a\u00f0 \u201eheiti\u00f0 faraldsfr\u00e6\u00f0i hef\u00f0i or\u00f0i\u00f0 til \u00ed starfsh\u00f3pi sem vann a\u00f0 undirb\u00faningi \u00e1 h\u00f3pranns\u00f3kn Hjartaverndar \u00e1rin 1967-1968. Naut hann me\u00f0al annars a\u00f0sto\u00f0ar Vilmundar J\u00f3nssonar, fyrrum landl\u00e6knis\u201c. En eins og fram kemur \u00ed grein J\u00f3hanns Hei\u00f0ars er ekki bara til karlkynsmyndin <em>faraldur <\/em>\u00fe\u00f3tt h\u00fan s\u00e9 einh\u00f6f\u00f0 \u00ed n\u00fat\u00edmam\u00e1li, heldur einnig <a href=\"https:\/\/onp.ku.dk\/onp\/onp.php?o19383\">hvorugkynsmyndirnar<\/a> <em>faraldur <\/em><a href=\"https:\/\/onp.ku.dk\/onp\/onp.php?o19382\">og<\/a> <em>farald<\/em>. Allar \u00feessar myndir koma fyrir \u00ed fornu m\u00e1li, en <em>farald <\/em>er \u00fe\u00f3 algengust. Eignarfall \u00feeirrar myndar er <em>faralds<\/em> og \u00fea\u00f0 er \u00fev\u00ed h\u00e6gt a\u00f0 l\u00edta svo \u00e1 a\u00f0 s\u00fa mynd s\u00e9 notu\u00f0 \u00ed samsetningunni <em>faraldsfr\u00e6\u00f0i <\/em>sem \u00fear me\u00f0 er fullkomlega e\u00f0lileg.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>A\u00f0alending sterkra karlkynsor\u00f0a, b\u00e6\u00f0i nafnor\u00f0a og l\u00fdsingaror\u00f0a, \u00ed nefnifalli eint\u00f6lu er -ur \u2013 hest-ur, g\u00f3\u00f0-ur o.sfrv. En \u00ed sumum nafnor\u00f0um og l\u00fdsingaror\u00f0um er -ur ekki beygingarending, heldur hluti stofns og r-i\u00f0 \u00e1 \u00fev\u00ed a\u00f0 haldast \u00ed \u00f6llum beygingarmyndum \u2013 u\u00ad-i\u00f0 fellur aftur \u00e1 m\u00f3ti brott ef beygingarending hefst \u00e1 s\u00e9rhlj\u00f3\u00f0i. \u00deannig f\u00e1um vi\u00f0 akur \u2013 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-6485","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6485","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6485"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6485\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6488,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6485\/revisions\/6488"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6485"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6485"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6485"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}