{"id":6591,"date":"2024-07-19T10:09:34","date_gmt":"2024-07-19T10:09:34","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=6591"},"modified":"2024-07-19T10:22:52","modified_gmt":"2024-07-19T10:22:52","slug":"arfleifd-bitlanna-i-islensku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2024\/07\/19\/arfleifd-bitlanna-i-islensku\/","title":{"rendered":"Arfleif\u00f0 B\u00edtlanna \u00ed \u00edslensku"},"content":{"rendered":"<p>Breska hlj\u00f3msveitin <em>The Beatles <\/em>er a\u00f0 mati okkar margra sem \u00f3lumst upp \u00e1 sj\u00f6unda \u00e1ratug s\u00ed\u00f0ustu aldar (og \u00fdmissa fleiri) merkilegasta og besta hlj\u00f3msveit s\u00f6gunnar. \u00dea\u00f0 er samt ekki \u00e1st\u00e6\u00f0an fyrir \u00fev\u00ed a\u00f0 \u00e9g nefni hana h\u00e9r, enda er \u00feetta ekki h\u00f3pur fyrir t\u00f3nlistar\u00e1hugaf\u00f3lk. <em>The Beatles <\/em>\u2013 <em>B\u00edtlarnir<\/em> \u2013 eru nefndir h\u00e9r vegna \u00feeirra \u00e1hrifa sem \u00feeir h\u00f6f\u00f0u \u00e1 \u00edslenskt m\u00e1l. \u00deetta er ein f\u00e1rra erlendra hlj\u00f3msveita, ef ekki s\u00fa eina, sem hefur veri\u00f0 gefi\u00f0 \u00edslenskt nafn sem meira a\u00f0 segja var\u00f0 fullgilt n\u00fdyr\u00f0i \u00ed m\u00e1linu og hefur geti\u00f0 af s\u00e9r \u00fdmsar samsetningar. A\u00f0 v\u00edsu voru <em>The Rolling Stones <\/em>stundum kalla\u00f0ir <em>Rollingarnir <\/em>en \u00fea\u00f0 er annars e\u00f0lis \u2013 miklu sjaldg\u00e6fara og auk \u00feess var <em>rollingur <\/em>til \u00ed m\u00e1linu fyrir \u00fe\u00f3tt \u00fea\u00f0 hafi au\u00f0vita\u00f0 a\u00f0ra merkingu en \u00ed <em>Rolling Stones<\/em>.<\/p>\n<p><em>The Beatles <\/em>sj\u00e1st fyrst nefndir \u00ed \u00edslensku bla\u00f0i um mitt \u00e1r 1963, sk\u00f6mmu eftir a\u00f0 \u00feeir sl\u00f3gu \u00ed gegn \u00ed Bretlandi. Alls er enskt nafn hlj\u00f3msveitarinnar nefnt fimm sinnum \u00ed \u00edslensku bl\u00f6\u00f0unum \u00fea\u00f0 \u00e1r samkv\u00e6mt <em>t\u00edmarit.is<\/em>, en n\u00e6rri sj\u00f6 hundru\u00f0 sinnum \u00e1 n\u00e6sta \u00e1ri, 1964. En strax \u00ed n\u00f3vember 1963 er enska heiti\u00f0 b\u00fai\u00f0 a\u00f0 geta af s\u00e9r \u00edslenskt or\u00f0. \u00de\u00e1 birtist fr\u00e9tt \u00ed <em>\u00dej\u00f3\u00f0viljanum <\/em>me\u00f0 fyrirs\u00f6gninni \u201eB\u00edtil\u00e6\u00f0i\u00f0 \u00ed Bretlandi\u201c \u00fear sem <em>b\u00edtil\u00e6\u00f0i <\/em>er greinlega nota\u00f0 sem \u00fe\u00fd\u00f0ing \u00e1 enska or\u00f0inu <em>Beatlemania<\/em> sem <a href=\"https:\/\/www.etymonline.com\/word\/Beatlemania#etymonline_v_8212\">kom fram<\/a> \u00ed okt\u00f3ber sama \u00e1r. \u00cd fr\u00e9ttinni segir: \u201e\u00deeir kalla sig \u201eThe Beatles\u201c (frambori\u00f0 B\u00edtils)\u201c og vitna\u00f0 er \u00ed fyrirs\u00f6gn \u00ed <em>Daily Mail<\/em>, \u201eThis is Beatlemania\u201c, sem \u00fe\u00fdtt er \u201e\u00deetta er b\u00edtil\u00e6\u00f0i\u201c. Myndin <em>b\u00edtla\u00e6\u00f0i<\/em> sem er mun algengari s\u00e9st fyrst \u00ed mars 1964.<\/p>\n<p>En fyrsta d\u00e6mi\u00f0 um \u00edslenska ger\u00f0 hlj\u00f3msveitarheitisins sj\u00e1lfs er \u00ed fr\u00e9tt <em>Al\u00fe\u00fd\u00f0ubla\u00f0sins <\/em>me\u00f0 fyrirs\u00f6gninni \u201e\u201eBeatles\u201c \u00ed Bandar\u00edkjunum\u201c \u00ed febr\u00faar 1964 \u2013 \u00fear segir: \u201eOg hva\u00f0 um \u00e1form \u00edb\u00faa Detroitborgar um a\u00f0 \u00fatr\u00fdma B\u00edtlunum.\u201c \u00cd sama bla\u00f0i viku s\u00ed\u00f0ar segir: \u201eVi\u00f0 erum fremur \u00f3merkilegir m\u00fasikantar, segir B\u00edtillinn George.\u201c \u00dear er sem s\u00e9 fari\u00f0 a\u00f0 tala um einstakan <em>B\u00edtil<\/em> \u2013 skilja <em>B\u00edtlar <\/em>sem fleirt\u00f6lu af <em>B\u00edtill<\/em>. Flj\u00f3tlega var svo fari\u00f0 a\u00f0 nota <em>b\u00edtlar <\/em>sem samheiti um hlj\u00f3msveitir sem st\u00e6ldu B\u00edtlana e\u00f0a spilu\u00f0u svipa\u00f0a t\u00f3nlist. Um mi\u00f0jan mars 1964 birti <em>Morgunbla\u00f0i\u00f0 <\/em>fr\u00e9tt um t\u00f3nleika nokkurra \u00edslenskra hlj\u00f3msveita undir fyrirs\u00f6gninni \u201e\u00cdslenzkir \u201eB\u00edtlar\u201c og daginn eftir segir \u00ed myndatexta \u00ed <em>Al\u00fe\u00fd\u00f0ubla\u00f0inu<\/em>: \u201eHlj\u00f3mar, hinir \u00edslenzku b\u00edtlar.\u201c<\/p>\n<p>Or\u00f0i\u00f0 <em>b\u00edtill <\/em>er \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k <\/em>og sk\u00fdrt 'f\u00e9lagi \u00far hlj\u00f3msveitinni The Beatles' en \u00fea\u00f0 er \u00f3fulln\u00e6gjandi sk\u00fdring \u2013 merking fleirt\u00f6lunnar er mun almennari. En <em>b\u00edtill <\/em>er fr\u00e1b\u00e6rt or\u00f0 sem fellur fullkomlega a\u00f0 hlj\u00f3\u00f0kerfi og beygingakerfi m\u00e1lsins. \u00dea\u00f0 hefur s\u00f6mu stofnger\u00f0 og <em>tr\u00edtill<\/em> og <em>m\u00edtill <\/em>(sem er reyndar <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/3120361?iabr=on#page\/n47\/mode\/1up\/\">yngra<\/a> n\u00fdyr\u00f0i) og fellir brott \u00e1herslulausa s\u00e9rhlj\u00f3\u00f0i\u00f0 \u00feegar beygingarendingin hefst \u00e1 s\u00e9rhlj\u00f3\u00f0i \u2013 <em>b\u00edtli<\/em>, <em>b\u00edtlar<\/em>, <em>b\u00edtla<\/em>, <em>b\u00edtlum<\/em>. \u00deetta er reyndar svok\u00f6llu\u00f0 \u201e\u00f6fug or\u00f0myndun\u201c \u2013 \u00ed sta\u00f0 \u00feess a\u00f0 fleirtalan s\u00e9 leidd af eint\u00f6lunni eins og venjulega er fyrst tekin upp fleirtalan <em>B\u00edtlarnir <\/em>vegna hlj\u00f3\u00f0l\u00edkingar vi\u00f0 <em>Beatles <\/em>og eintalan <em>B\u00edtill<\/em> sem s\u00ed\u00f0an ver\u00f0ur samheiti\u00f0 <em>b\u00edtill<\/em> b\u00fain til \u00fat fr\u00e1 henni \u00ed samr\u00e6mi vi\u00f0 reglur m\u00e1lsins, sbr. <em>lyklar <\/em>\u2013 <em>lykill<\/em>, <em>j\u00f6klar <\/em>\u2013 <em>j\u00f6kull <\/em>o.s.frv.<\/p>\n<p>\u00c1 \u00e1rinu 1964 ur\u00f0u svo til fj\u00f6lmargar samsetningar me\u00f0 <em>b\u00edtil<\/em>-\/<em>b\u00edtl-<\/em> sem fyrri li\u00f0. \u00cd sumum tilvikum v\u00edsa \u00fe\u00e6r s\u00e9rstaklega til <em>B\u00edtlanna<\/em> en flestar ur\u00f0u \u00fe\u00f3 samheiti me\u00f0 t\u00edmanum. L\u00fdsingaror\u00f0in <em>b\u00edtil\u00f3\u00f0ur <\/em>og <em>b\u00edtilgreiddur <\/em>sj\u00e1st fyrst \u00ed <em>Al\u00fe\u00fd\u00f0ubla\u00f0inu <\/em>snemma \u00ed mars, nafnor\u00f0i\u00f0 <em>b\u00edtilfaraldur <\/em>er \u00ed <em>\u00dej\u00f3\u00f0viljanum <\/em>um sama leyti, <em>b\u00edtilhlj\u00f3mleikar<\/em>, <em>b\u00edtlahlj\u00f3mleikar <\/em>og <em>b\u00edtla\u00fatlit <\/em>sj\u00e1st fyrst \u00ed <em>Al\u00fe\u00fd\u00f0ubla\u00f0inu <\/em>um mi\u00f0jan mars og <em>b\u00edtlask\u00f3r <\/em>\u00ed <em>T\u00edmanum <\/em>\u00ed \u00e1g\u00fast. Or\u00f0in <em>b\u00edtilh\u00e1r <\/em>og <em>b\u00edtlah\u00e1r <\/em>\u2013 sem er \u00fea\u00f0 eina af \u00feessum or\u00f0um sem er \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k <\/em>og <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/5668\">sk\u00fdrt<\/a> 'h\u00e1r ni\u00f0ur \u00ed augu og ni\u00f0ur fyrir eyru (\u00e1 karlmanni)' \u2013 fara hins vegar ekki a\u00f0 sj\u00e1st \u00ed \u00fdmsum bl\u00f6\u00f0um fyrr en um hausti\u00f0 \u00feegar str\u00e1karnir hafa fengi\u00f0 n\u00e6gilegan t\u00edma til a\u00f0 l\u00e1ta h\u00e1ri\u00f0 vaxa.<\/p>\n<p>\u00ddmsar fleiri samsetningar komu fram n\u00e6stu \u00e1rin. \u201eHversu lengi eigum vi\u00f0 a\u00f0 ey\u00f0a gjaldeyri \u00fej\u00f3\u00f0arinnar \u00ed \u00feetta b\u00edtlagarg\u201c er spurt \u00ed <em>V\u00edsi <\/em>vori\u00f0 1965, \u201eKeflav\u00edk hefur me\u00f0 talsver\u00f0um sanni veri\u00f0 kalla\u00f0ur \u201eb\u00edtlab\u00e6rinn\u201c \u00e1 \u00cdslandi\u201c segir \u00ed <em>Vikunni<\/em> 1966, og svo m\u00e6tti lengi telja. A\u00f0rar hafa komi\u00f0 til s\u00ed\u00f0ar, eins og <em>b\u00edtlaekkja<\/em>. S\u00f6gnin <em>b\u00edtlast <\/em>er l\u00edka til \u2013 \u00ed myndatexta \u00ed <em>Al\u00fe\u00fd\u00f0ubla\u00f0inu <\/em>vori\u00f0 1965 segir: \u201eEkki fylgdi \u00fea\u00f0 me\u00f0 \u00ed textanum, sem me\u00f0 fylgdi myndinni, hvort \u00feau v\u00e6ru a\u00f0 b\u00edtlast.\u201c Vissulega n\u00e1\u00f0u sumar \u00feessara samsetninga aldrei flugi en \u00fer\u00e1tt fyrir a\u00f0 meira en h\u00e1lf \u00f6ld s\u00e9 li\u00f0in s\u00ed\u00f0an <em>B\u00edtlarnir <\/em>sj\u00e1lfir leystust upp lifir arfleif\u00f0 \u00feeirra \u00ed \u00edslenskunni \u2013 eins og sj\u00e1 m\u00e1 \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni<\/em> eru fur\u00f0u margar <em>b\u00edtla-<\/em>samsetningar sprelllifandi enn \u00ed dag.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Breska hlj\u00f3msveitin The Beatles er a\u00f0 mati okkar margra sem \u00f3lumst upp \u00e1 sj\u00f6unda \u00e1ratug s\u00ed\u00f0ustu aldar (og \u00fdmissa fleiri) merkilegasta og besta hlj\u00f3msveit s\u00f6gunnar. \u00dea\u00f0 er samt ekki \u00e1st\u00e6\u00f0an fyrir \u00fev\u00ed a\u00f0 \u00e9g nefni hana h\u00e9r, enda er \u00feetta ekki h\u00f3pur fyrir t\u00f3nlistar\u00e1hugaf\u00f3lk. The Beatles \u2013 B\u00edtlarnir \u2013 eru nefndir h\u00e9r vegna \u00feeirra \u00e1hrifa [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-6591","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6591","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6591"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6591\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6594,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6591\/revisions\/6594"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6591"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6591"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6591"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}