{"id":6754,"date":"2024-08-21T22:26:08","date_gmt":"2024-08-21T22:26:08","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=6754"},"modified":"2024-08-21T22:31:05","modified_gmt":"2024-08-21T22:31:05","slug":"stakstaett-folk-og-sjalfstaedir-foreldrar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2024\/08\/21\/stakstaett-folk-og-sjalfstaedir-foreldrar\/","title":{"rendered":"Stakst\u00e6tt f\u00f3lk og sj\u00e1lfst\u00e6\u00f0ir foreldrar"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd \u00a0fr\u00e9tt \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>\u00ed dag <a href=\"https:\/\/www.mbl.is\/frettir\/innlent\/2024\/08\/21\/verndarstad_verdur_lokad\/\">segir<\/a>: \u201eF\u00e6kka\u00f0 hefur \u00ed \u00feessum h\u00f3pi a\u00f0 undanf\u00f6rnu, en \u00feetta hafa gjarnan veri\u00f0 p\u00f6r e\u00f0a stakst\u00e6tt barnlaust f\u00f3lk.\u201c Vakin var athygli \u00e1 \u00feessu or\u00f0alagi \u00ed M\u00e1lv\u00f6ndunar\u00fe\u00e6ttinum \u00fear sem f\u00f3lk kanna\u00f0ist ekki vi\u00f0 a\u00f0 hafa s\u00e9\u00f0 <em>stakst\u00e6tt <\/em>nota\u00f0 um f\u00f3lk og \u00fea\u00f0 er vissulega r\u00e9tt \u2013 \u00fea\u00f0 er ekki venja. L\u00fdsingaror\u00f0i\u00f0 <em>stakst\u00e6\u00f0ur <\/em>vir\u00f0ist upphaflega hafa veri\u00f0 mynda\u00f0 sem grasafr\u00e6\u00f0ilegt \u00ed\u00f0or\u00f0 \u2013 er merkt \u201ebot.\u201c \u00ed <em>\u00cdslensk-danskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>fr\u00e1 1920-1924 og eing\u00f6ngu <a href=\"https:\/\/blondal.arnastofnun.is\/faersla\/251233\">sk\u00fdrt<\/a> \u00feannig, 'spredt (sparsus)'. Sama m\u00e1li gegnir um <em>\u00cdslenska or\u00f0ab\u00f3k <\/em>\u2013 \u00fear er or\u00f0i\u00f0 merkt \u201egrasafr.\u201c og sk\u00fdrt '\u00feegar a\u00f0eins eitt bla\u00f0 er \u00e1 hverju bla\u00f0st\u00e6\u00f0i'. En \u00ed \u00ed\u00f0or\u00f0as\u00f6fnum \u00far l\u00e6knisfr\u00e6\u00f0i og l\u00edffr\u00e6\u00f0i \u00ed <em>\u00cd\u00f0or\u00f0abankanum <\/em>er \u00fea\u00f0 <a href=\"https:\/\/idordabanki.arnastofnun.is\/faersla\/350795\">sk\u00fdrt<\/a> 'sem stingur s\u00e9r ni\u00f0ur \u00e1 stangli'.<\/p>\n<p>Sk\u00fdringin \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k <\/em>er hins vegar 'sem stendur einn og s\u00e9r, stakur' me\u00f0 d\u00e6minu <em>stakst\u00e6tt tr\u00e9<\/em> og \u00feannig held \u00e9g a\u00f0 or\u00f0i\u00f0 s\u00e9 venjulega nota\u00f0 \u00ed almennu m\u00e1li. Elsta d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 \u00e1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>er \u00ed t\u00f3nlistargagnr\u00fdni \u00ed <em>Al\u00fe\u00fd\u00f0ubla\u00f0inu <\/em>1944: \u201eh\u00fan leysir \u00fev\u00ed heildr\u00e6na \u00e1fer\u00f0 upp \u00ed sm\u00e1einingar stakst\u00e6\u00f0ra tilfinningab\u00f3lstra.\u201c \u00cd <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1947 segir: \u201e\u00fe\u00e1 sj\u00e1um vi\u00f0 ekki lengur hina g\u00f6mlu, gr\u00f3nu \u00e1v\u00f6lu grash\u00e6\u00f0, a\u00f0eins holt og stakst\u00e6\u00f0a steina.\u201c \u00cd <em>V\u00edsi <\/em>1948 segir: \u201eBarrtr\u00e9n nj\u00f3ta s\u00edn yfirleitt vel stakst\u00e6\u00f0 \u00ed grasfl\u00f6tum.\u201c \u00cd <em>T\u00edmanum <\/em>1959 segir: \u201e\u00dea\u00f0 eru sem s\u00e9 margir l\u00fdsandi deplar (lj\u00f3skastarar) \u00e1 l\u00edkama fisksins, anna\u00f0hvort ra\u00f0st\u00e6\u00f0ir e\u00f0a stakst\u00e6\u00f0ir.\u201c En annars er or\u00f0i\u00f0 oft nota\u00f0 \u00ed hinni grasafr\u00e6\u00f0ilegu merkingu \u00ed eldri d\u00e6mum.<\/p>\n<p>Fr\u00e1 \u00fev\u00ed um 1970 hefur or\u00f0i\u00f0 veri\u00f0 nota\u00f0 \u00ed \u00fdmsu samhengi. Auk <em>stakst\u00e6\u00f0ra trj\u00e1a <\/em>er mj\u00f6g oft tala\u00f0 um <em>stakst\u00e6\u00f0 h\u00fas<\/em> og <em>stakst\u00e6\u00f0a b\u00edlsk\u00fara<\/em> en einnig <em>stakst\u00e6\u00f0 fj\u00f6ll<\/em>, <em>stakst\u00e6\u00f0ar t\u00f6lvur<\/em>, <em>stakst\u00e6tt st\u00f3rgr\u00fdti<\/em>, <em>stakst\u00e6\u00f0an bakarofn<\/em>, <em>stakst\u00e6\u00f0a minningargrein<\/em> og \u00fdmislegt fleira. \u00cd \u00f6llum \u00feessum tilvikum er auglj\u00f3st \u00fat fr\u00e1 samhengi hva\u00f0 or\u00f0i\u00f0 merkir og \u00fe\u00e1 sjaldan svo er ekki er \u00fea\u00f0 sk\u00fdrt: \u201eStakst\u00e6tt pe\u00f0 (einst\u00e6\u00f0ingur) kallast \u00fea\u00f0 pe\u00f0, sem ekki hefur pe\u00f0 af sama lit \u00e1 l\u00ednunum beggja vegna vi\u00f0 sig\u201c segir \u00ed sk\u00e1k\u00fe\u00e6tti <em>\u00c6skunnar <\/em>1969. \u00dea\u00f0 m\u00e1 meira a\u00f0 segja finna d\u00e6mi um a\u00f0 or\u00f0i\u00f0 s\u00e9 nota\u00f0 um f\u00f3lk: \u201eA\u00f0rir einstaklingar geta lent \u00ed \u00feessu, einkum \u00feeir sem eru \u00e1 einhvern h\u00e1tt stakst\u00e6\u00f0ir \u00ed deild\u201c segir \u00ed grein Sigr\u00ed\u00f0ar \u00deorgeirsd\u00f3ttur \u00ed <em>Hug <\/em>2009.<\/p>\n<p>Merking or\u00f0sins \u00ed fr\u00e9ttinni sem var v\u00edsa\u00f0 til \u00ed upphafi er l\u00edka alveg lj\u00f3s. Vitanlega m\u00e1 halda \u00fev\u00ed fram a\u00f0 \u00fearna hef\u00f0i veri\u00f0 h\u00e6gt a\u00f0 nota einhver \u00f6nnur or\u00f0 og tala um <em>\u00f3gift barnlaust f\u00f3lk<\/em>, <em>einhleypt barnlaust f\u00f3lk <\/em>e\u00f0a <em>einst\u00e6tt barnlaust f\u00f3lk <\/em>\u00ed sta\u00f0inn fyrir a\u00f0 tala um <em>stakst\u00e6tt barnlaust f\u00f3lk<\/em> \u2013 \u00fea\u00f0 or\u00f0alag eigi s\u00e9r enga hef\u00f0. En \u00feetta merkir samt ekki endilega \u00fea\u00f0 sama \u2013 \u00fearna er veri\u00f0 a\u00f0 tala um setur fyrir f\u00f3lk sem hefur s\u00f3tt um al\u00fej\u00f3\u00f0lega vernd og \u00fea\u00f0 g\u00e6ti vel \u00e1tt maka sem v\u00e6ri \u00fe\u00f3 ekki me\u00f0 \u00ed f\u00f6r og f\u00f3lki\u00f0 \u00feess vegna <em>stakst\u00e6tt <\/em>\u00e1 \u00cdslandi. \u00dea\u00f0 er fr\u00e1leitt a\u00f0 hafna or\u00f0inu <em>stakst\u00e6tt <\/em>\u00ed \u00feessu samhengi \u00e1 \u00feeim forsendum a\u00f0 ekki s\u00e9 hef\u00f0 fyrir \u00fev\u00ed a\u00f0 nota \u00fea\u00f0 um f\u00f3lk \u2013 vi\u00f0 ver\u00f0um a\u00f0 vera opin fyrir gagnlegum n\u00fdjungum \u00ed m\u00e1li og m\u00e1lnotkun.<\/p>\n<p>\u00deessu tengt m\u00e1 l\u00edka minna \u00e1 a\u00f0 margt f\u00f3lk sem elur eitt upp b\u00f6rn s\u00edn vill fremur tala um sig sem <em>sj\u00e1lfst\u00e6\u00f0a foreldra <\/em>en <em>einst\u00e6\u00f0a foreldra <\/em>eins og \u00e1\u00f0ur var gert. \u00de\u00f3tt <em>einst\u00e6\u00f0ur <\/em><a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/9751\">merki<\/a> \u00fearna 'sem er hvorki \u00ed samb\u00fa\u00f0 n\u00e9 hj\u00f3nabandi' minnir \u00fea\u00f0 \u00f3neitanlega \u00e1 or\u00f0i\u00f0 <em>einst\u00e6\u00f0ingur<\/em> sem <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/9750\">merkir<\/a> 's\u00e1 e\u00f0a s\u00fa sem \u00e1 engan a\u00f0, hvorki n\u00e1na fj\u00f6lskyldu n\u00e9 vini' og skiljanlegt a\u00f0 f\u00f3lk vilji for\u00f0ast \u00feau hugrenningatengsl. Elsta d\u00e6mi sem \u00e9g finn um \u00feetta er \u00ed grein Sonju B. J\u00f3nsd\u00f3ttur \u00ed <em>DV <\/em>1984: \u201eSj\u00e1lfst\u00e6\u00f0ar m\u00e6\u00f0ur (\u00e9g nota bara \u00feetta or\u00f0 \u00fear til einhver stingur upp \u00e1 \u00f6\u00f0ru betra).\u201c \u00dea\u00f0 vir\u00f0ist samt ekki hafa fundist neitt betra \u00fev\u00ed a\u00f0 fj\u00f6rut\u00edu \u00e1rum seinna er enn tala\u00f0 um <em>sj\u00e1lfst\u00e6\u00f0ar m\u00e6\u00f0ur<\/em>, <em>sj\u00e1lfst\u00e6\u00f0a fe\u00f0ur <\/em>og <em>sj\u00e1lfst\u00e6\u00f0a foreldra<\/em> \u2013 og \u00fea\u00f0 er \u00ed g\u00f3\u00f0u lagi, r\u00e9tt eins og <em>stakst\u00e6tt f\u00f3lk<\/em>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd \u00a0fr\u00e9tt \u00ed Morgunbla\u00f0inu \u00ed dag segir: \u201eF\u00e6kka\u00f0 hefur \u00ed \u00feessum h\u00f3pi a\u00f0 undanf\u00f6rnu, en \u00feetta hafa gjarnan veri\u00f0 p\u00f6r e\u00f0a stakst\u00e6tt barnlaust f\u00f3lk.\u201c Vakin var athygli \u00e1 \u00feessu or\u00f0alagi \u00ed M\u00e1lv\u00f6ndunar\u00fe\u00e6ttinum \u00fear sem f\u00f3lk kanna\u00f0ist ekki vi\u00f0 a\u00f0 hafa s\u00e9\u00f0 stakst\u00e6tt nota\u00f0 um f\u00f3lk og \u00fea\u00f0 er vissulega r\u00e9tt \u2013 \u00fea\u00f0 er ekki venja. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-6754","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6754","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6754"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6754\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6757,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6754\/revisions\/6757"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6754"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6754"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6754"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}