{"id":6769,"date":"2024-08-29T19:24:56","date_gmt":"2024-08-29T19:24:56","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=6769"},"modified":"2024-08-29T19:35:22","modified_gmt":"2024-08-29T19:35:22","slug":"af-erlendu-bergi-brotnu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2024\/08\/29\/af-erlendu-bergi-brotnu\/","title":{"rendered":"Af erlendu bergi brotnu"},"content":{"rendered":"<p>Or\u00f0asambandi\u00f0 <em>af erlendu bergi brotinn <\/em>var h\u00e9r til umr\u00e6\u00f0u \u00ed g\u00e6r vegna \u00feess a\u00f0 \u00fea\u00f0 vir\u00f0ist vefjast fyrir f\u00f3lki. Elsta d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 \u00e1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>er fr\u00e1 1901 en sambandi\u00f0 <em>af X bergi brotinn<\/em> er \u00fe\u00f3 mun eldra eins og kemur fram hj\u00e1 J\u00f3ni G. Fri\u00f0j\u00f3nssyni \u00ed <em>Merg m\u00e1lsins<\/em> \u2013 <a href=\"https:\/\/ritmalssafn.arnastofnun.is\/daemi\/39266\">elstu d\u00e6mi<\/a> eru fr\u00e1 \u00fev\u00ed um 1600, \u00far \u00fe\u00fdddum tr\u00faarritum: \u201ea\u00f0rir fleiri af sama bergi brotnir\u201c og \u201e\u00fev\u00ed a\u00f0 v\u00e9r erum allir af einu bergi brotnir\u201c. J\u00f3n telur a\u00f0 \u00feetta eigi r\u00e6tur \u00ed Bibl\u00edunni \u201eog vir\u00f0ist l\u00edkingin runnin fr\u00e1 grj\u00f3th\u00f6ggi\u201c \u2013 \u201eL\u00edti\u00f0 \u00e1 \u00fea\u00f0 hellubjargi\u00f0 sem \u00fe\u00e9r eru\u00f0 af h\u00f6ggnir\u201c <a href=\"https:\/\/biblian.is\/gudbrandsbiblia\/jesaja-51-kafli\/\">segir<\/a> \u00ed <em>Jesajab\u00f3k <\/em>\u00ed <em>Gu\u00f0brandsbibl\u00edu <\/em>fr\u00e1 1584. Sambandi\u00f0 var lengi frekar sjaldg\u00e6ft en t\u00ed\u00f0ni \u00feess hefur margfaldast \u00e1 s\u00ed\u00f0ustu \u00feremur \u00e1ratugum samfara fj\u00f6lgun f\u00f3lks af erlendum uppruna \u00e1 \u00cdslandi.<\/p>\n<p>Eins og t\u00edtt er um f\u00f6st or\u00f0asamb\u00f6nd er r\u00f6\u00f0 or\u00f0a \u00ed sambandinu fr\u00e1brug\u00f0in \u00fev\u00ed sem e\u00f0lilegast er \u00ed m\u00e1linu. Forsetningarli\u00f0ur sem \u00e1 vi\u00f0 l\u00fdsingaror\u00f0 e\u00f0a l\u00fdsingarh\u00e1tt kemur venjulega \u00fear \u00e1 eftir og venjuleg or\u00f0ar\u00f6\u00f0 v\u00e6ri \u00fev\u00ed <em>brotinn af erlendu bergi <\/em>sem er hli\u00f0st\u00e6tt vi\u00f0 t.d. <em>slitinn af langvinnu striti <\/em>en \u00ed <em>af erlendu bergi brotinn <\/em>er forsetningarli\u00f0urinn haf\u00f0ur \u00e1 undan or\u00f0inu sem hann \u00e1 vi\u00f0. \u00dea\u00f0 er hins vegar ekki h\u00e6gt a\u00f0 segja *<em>af langvinnu striti slitinn <\/em>(nema \u00ed bundnu m\u00e1li) vegna \u00feess a\u00f0 \u00fear er ekki um fast or\u00f0asamband a\u00f0 r\u00e6\u00f0a. En b\u00e6\u00f0i vegna \u00f3venjulegrar or\u00f0ara\u00f0ar og vegna \u00feess a\u00f0 um er a\u00f0 r\u00e6\u00f0a l\u00edkingu sem ekki er v\u00edst a\u00f0 allir m\u00e1lnotendur \u00e1tti sig \u00e1 m\u00e1 b\u00faast vi\u00f0 a\u00f0 sambandi\u00f0 taki breytingum. \u00dea\u00f0 hefur l\u00edka veri\u00f0 a\u00f0 gerast.<\/p>\n<p>\u00cd <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1981 segir: \u201e\u00dea\u00f0 kann \u00fdmsum a\u00f0 \u00feykja \u00fea\u00f0 nokku\u00f0 miki\u00f0 \u00ed fang f\u00e6rst fyrir mann af erlendu bergi brotnu\u201c (\u00e6tti a\u00f0 vera <em>brotinn<\/em>). \u00cd <em>T\u00edmanum <\/em>1993 segir: \u201eH\u00fan sag\u00f0i hugsanlegt a\u00f0 f\u00f3lk af erlendu bergi brotnu \u00e6tti \u00ed meiri erfi\u00f0leikum me\u00f0 a\u00f0 f\u00e1 vinnu\u201c (\u00e6tti a\u00f0 vera <em>broti\u00f0<\/em>). \u00cd <em>DV <\/em>1994 segir: \u201eH\u00e9r er megn and\u00fa\u00f0 gegn m\u00f6nnum af erlendu bergi brotnu\u201c (\u00e6tti a\u00f0 vera <em>brotnum<\/em>). \u00cd <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1994 segir: \u201emenn s\u00e9u farnir a\u00f0 venjast veru \u00feess h\u00e9r og l\u00edki vel \u00fea\u00f0 krydd \u00ed mannl\u00edfi\u00f0, er tilvist f\u00f3lks af erlendu bergi broti\u00f0 \u00e1 \u00cdslandi f\u00e6rir okkur\u201c (\u00e6tti a\u00f0 vera <em>brotins<\/em>). \u00cd <em>Helgarp\u00f3stinum <\/em>1994 segir: \u201eerum vi\u00f0 \u00cdslendingar haldnir ford\u00f3mum \u00ed gar\u00f0 \u00fatlendinga og annarra af erlendu bergi brotnir?\u201c (\u00e6tti a\u00f0 vera <em>brotinna<\/em>).<\/p>\n<p>Stundum kemur nefnifall \u00ed r\u00e9ttu kyni \u00ed sta\u00f0 \u00feeirrar myndar sem vi\u00f0 v\u00e6ri a\u00f0 b\u00faast eins og \u00ed tveimur s\u00ed\u00f0ustu d\u00e6munum h\u00e9r a\u00f0 framan og \u00fe\u00e1 er h\u00e6gt a\u00f0 hugsa s\u00e9r a\u00f0 <em>sem er<\/em>(<em>u<\/em>) s\u00e9 undirskili\u00f0 \u00e1 undan forsetningarli\u00f0num. Langalgengast er \u00fe\u00f3 a\u00f0 \u00fe\u00e1gufall hvorugkyns s\u00e9 sett \u00ed sta\u00f0 annarra mynda og sagt <em>af erlendu bergi brotnu<\/em>. \u00dear er a\u00f0 sj\u00e1 sem sta\u00f0setning forsetningarli\u00f0arins <em>af erlendu bergi <\/em>rj\u00fafi tengslin sem eiga a\u00f0 vera \u00ed huga m\u00e1lnotenda \u00e1 milli l\u00fdsingaror\u00f0sins og or\u00f0sins sem kemur \u00e1 undan forsetningarli\u00f0num og \u00e1 a\u00f0 r\u00e1\u00f0a kyni, t\u00f6lu og falli l\u00fdsingaror\u00f0sins. \u00deess \u00ed sta\u00f0 vir\u00f0ist n\u00e1l\u00e6gasti fallvaldur, forsetningin <em>af<\/em>, \u00ed raun yfirtaka fallstj\u00f3rnina \u00feannig a\u00f0 l\u00fdsingaror\u00f0i\u00f0 kemur \u00ed \u00fe\u00e1gufalli og hvorugkyni eins og \u00fea\u00f0 eigi vi\u00f0 hvorugkynsor\u00f0i\u00f0 <em>berg<\/em>.<\/p>\n<p>\u00c1 seinustu \u00e1rum er or\u00f0i\u00f0 mj\u00f6g algengt a\u00f0 myndin <em>af erlendu bergi brotnu <\/em>komi \u00ed sta\u00f0 annarra mynda \u2013 \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru t\u00e6p 300 d\u00e6mi um hana og \u00ed yfirgn\u00e6fandi meirihluta \u00feeirra \u00e6tti a\u00f0 vera einhver \u00f6nnur beygingarmynd en <em>brotnu<\/em>. \u00de\u00e1gufallsmyndum \u00ed karlkyni og kvenkyni og eignarfallsmyndum er mj\u00f6g oft skipt \u00fat fyrir <em>brotnu<\/em> \u00feannig a\u00f0 d\u00e6mi eins og <em>af erlendu bergi brotins <\/em>\/ <em>brotinni <\/em>\/ <em>brotinnar <\/em>\/ <em>brotinna <\/em>eru s\u00e1rasjaldg\u00e6f. \u00cd sj\u00f3nvarpsfr\u00e9ttum <em>R\u00edkis\u00fatvarpsins <\/em>2018 segir: \u201eM\u00f6rgum \u00e1rum s\u00ed\u00f0ar kynntist h\u00fan annarri konu af erlendu bergi brotnu.\u201c \u00c1 <em>mbl.is <\/em>2017 segir: \u201eF\u00e6\u00f0ingar kvenna af erlendu bergi brotnu n\u00e1mu 27,5% af heildinni.\u201c \u00cd <em>Netlu <\/em>2020 segir: \u201eMikilv\u00e6gt er a\u00f0 \u00fer\u00f3a lei\u00f0ir til a\u00f0 n\u00e1 betur til unglinga af erlendu bergi brotnu.\u201c<\/p>\n<p>\u00cd umr\u00e6\u00f0um var einnig nefnt a\u00f0 stundum v\u00e6ri or\u00f0asambandi\u00f0 stytt \u2013 l\u00fdsingaror\u00f0inu sleppt og sagt a\u00f0eins <em>af erlendu bergi<\/em>. \u00deetta er ekki n\u00fdtt \u2013 elsta d\u00e6mi sem \u00e9g finn um \u00fea\u00f0 er \u00ed <em>T\u00edmanum <\/em>1961: \u201eSumt er f\u00f3lk af erlendu bergi, sem \u00e1tt hefur h\u00e9r heima alllengi og er or\u00f0i\u00f0 h\u00e9r f\u00f3tfast.\u201c \u00cd <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1974 segir: \u201eA\u00f0rir flytjst hinga\u00f0 \u00ed \u00feeirra sta\u00f0, b\u00e6\u00f0i menn af \u00edslenzku og erlendu bergi.\u201c \u00cd <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1979 segir: \u201eHann er fyrsti ma\u00f0urinn af erlendu bergi, sem er kj\u00f6rinn deildarforseti \u00ed H\u00e1sk\u00f3la \u00cdslands.\u201c \u00cd <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>er vel \u00e1 anna\u00f0 hundra\u00f0 d\u00e6ma um \u00feetta. \u00c9g get ekki s\u00e9\u00f0 neitt athugavert vi\u00f0 a\u00f0 stytta sambandi\u00f0 \u00e1 \u00feennan h\u00e1tt \u2013 l\u00edkingin skilar s\u00e9r fullkomlega \u00fe\u00f3tt l\u00fdsingaror\u00f0inu s\u00e9 sleppt en vi\u00f0 losnum vi\u00f0 vandann vi\u00f0 a\u00f0 beygja \u00fea\u00f0.<\/p>\n<p>Hef\u00f0bundin beyging sambandsins <em>af erlendu bergi brotinn <\/em>\u00e1 greinilega \u00ed v\u00f6k a\u00f0 verjast \u2013 samr\u00e6mist ekki m\u00e1lkennd margra m\u00e1lnotenda og vir\u00f0ist jafnvel hlj\u00f3ma asnalega \u00ed eyrum \u00feeirra eftir \u00fev\u00ed sem fram kom \u00ed umr\u00e6\u00f0um h\u00e9r \u00ed g\u00e6r. \u00de\u00f3tt myndin <em>af erlendu bergi brotnu <\/em>s\u00e9 mj\u00f6g oft notu\u00f0 \u00ed sta\u00f0 \u00fe\u00e1gufalls- og eignarfallsmynda er h\u00fan l\u00edka i\u00f0ulega notu\u00f0 \u00ed sta\u00f0 nefnifalls og \u00feolfalls. \u00dea\u00f0 er ekki raunh\u00e6ft a\u00f0 halda hef\u00f0bundinni beygingu til streitu sem einu vi\u00f0urkenndu mynd sambandsins og \u00f3hj\u00e1kv\u00e6milegt a\u00f0 vi\u00f0urkenna <em>af erlendu bergi brotnu <\/em>sem stir\u00f0na\u00f0a mynd til hli\u00f0ar vi\u00f0 beyg\u00f0ar myndir \u2013 sl\u00edk stir\u00f0nun er au\u00f0vita\u00f0 ekkert einsd\u00e6mi. En einfaldasta og besta lausnin er l\u00edklega s\u00fa a\u00f0 stytta sambandi\u00f0 og sleppa l\u00fdsingaror\u00f0inu eins og \u00e1\u00f0ur segir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Or\u00f0asambandi\u00f0 af erlendu bergi brotinn var h\u00e9r til umr\u00e6\u00f0u \u00ed g\u00e6r vegna \u00feess a\u00f0 \u00fea\u00f0 vir\u00f0ist vefjast fyrir f\u00f3lki. Elsta d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 \u00e1 t\u00edmarit.is er fr\u00e1 1901 en sambandi\u00f0 af X bergi brotinn er \u00fe\u00f3 mun eldra eins og kemur fram hj\u00e1 J\u00f3ni G. Fri\u00f0j\u00f3nssyni \u00ed Merg m\u00e1lsins \u2013 elstu d\u00e6mi eru fr\u00e1 \u00fev\u00ed [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-6769","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6769","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6769"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6769\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6771,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6769\/revisions\/6771"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6769"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6769"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6769"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}