{"id":6792,"date":"2024-09-07T17:26:24","date_gmt":"2024-09-07T17:26:24","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=6792"},"modified":"2024-09-07T17:26:24","modified_gmt":"2024-09-07T17:26:24","slug":"ad-planta-kartoflum-eda-sa-eda-grodursetja","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2024\/09\/07\/ad-planta-kartoflum-eda-sa-eda-grodursetja\/","title":{"rendered":"A\u00f0 planta kart\u00f6flum \u2013 e\u00f0a s\u00e1 \u2013 e\u00f0a gr\u00f3\u00f0ursetja"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd M\u00e1lv\u00f6ndunar\u00fe\u00e6ttinum var n\u00fdlega nefnt a\u00f0 \u00ed fr\u00e9ttum <em>R\u00edkis\u00fatvarpsins <\/em>hef\u00f0i veri\u00f0 tala\u00f0 um a\u00f0 <em>planta \u00fat kart\u00f6flum <\/em>\u2013 \u00ed <a href=\"https:\/\/www.ruv.is\/sjonvarp\/spila\/frettir\/30762\/ag9n7n\/utiraektun-gengid-brosuglega-i-kulda-og-bleytu\">fr\u00e9ttinni<\/a> var raunar sagt \u201eplanta\u00f0 \u00fat \u00fats\u00e6\u00f0i\u201c en \u00fea\u00f0 kemur \u00fat \u00e1 eitt. \u00deetta minnti mig \u00e1 a\u00f0 fyrir fimm \u00e1rum var tala\u00f0 um \u00fea\u00f0 \u00ed sj\u00f3nvarpsfr\u00e9tt a\u00f0 <em>gr\u00f3\u00f0ursetja kart\u00f6flur <\/em>sem einnig vakti nokkur vi\u00f0br\u00f6g\u00f0 \u00ed M\u00e1lv\u00f6ndunar\u00fe\u00e6ttinum. \u00cd b\u00e1\u00f0um tilvikum hefur veri\u00f0 bent \u00e1 a\u00f0 \u00feessi ath\u00f6fn heiti <em>a\u00f0 setja ni\u00f0ur kart\u00f6flur <\/em>og vissulega er \u00fea\u00f0 hi\u00f0 venjulega or\u00f0alag og hefur veri\u00f0 lengi. Vi\u00f0 n\u00e1nari athugun kemur \u00fe\u00f3 \u00ed lj\u00f3s a\u00f0 or\u00f0afar um \u00feessa ath\u00f6fn er \u00ed raun mun fj\u00f6lbreyttara og s\u00e9ra Bj\u00f6rn Halld\u00f3rsson \u00ed Sau\u00f0lauksdal, frumkv\u00f6\u00f0ull \u00ed kart\u00f6flur\u00e6kt \u00e1 \u00cdslandi, notar s\u00f6gnina <em>planta <\/em>\u00ed riti s\u00ednu <em>Atli e\u00f0a r\u00e1\u00f0agj\u00f6r\u00f0ir yngismanns um b\u00fana\u00f0 sinn <\/em>fr\u00e1 1783.<\/p>\n<p>\u00dear segir: \u201eS\u00e9 eigi korn til, \u00fe\u00e1 skal \u00fear \u00ed planta jar\u00f0epli, ef \u00feau er a\u00f0 f\u00e1.\u201c H\u00e9r er heiti\u00f0 <em>jar\u00f0epli <\/em>nota\u00f0 um <em>kart\u00f6flur <\/em>eins og algengt var \u00e1\u00f0ur fyrr. S\u00f6gnin <em>planta <\/em>sem n\u00fa tekur me\u00f0 s\u00e9r andlag \u00ed \u00fe\u00e1gufalli st\u00fdr\u00f0i \u00e1\u00f0ur \u00feolfalli \u00feannig a\u00f0 <em>jar\u00f0epli<\/em> er \u00fearna \u00feolfall \u00ed fleirt\u00f6lu. \u00cd <em>Nor\u00f0anfara <\/em>1873 segir: \u201es\u00ed\u00f0an ver\u00f0ur planta\u00f0 helzt jar\u00f0epli.\u201c \u00cd <em>\u00cdsafold <\/em>1896 segir: \u201e\u00c1ri\u00f0 1596 planta\u00f0i enski pl\u00f6ntufr\u00e6\u00f0ingurinn Gerard kart\u00f6flur fyrstur manna hjer \u00ed \u00e1lfu.\u201c \u00cd <em>L\u00f6gbergi <\/em>1929 segir: \u201eHann planta\u00f0i kart\u00f6flur \u00e1 \u00f6llum t\u00edmum \u00e1rs.\u201c \u00cd <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1950 segir: \u201eEr \u00fe\u00e1 h\u00e6gt, seinna um vori\u00f0 a\u00f0 planta kart\u00f6flunum \u00fat, eins og hverri annari pottapl\u00f6ntu.\u201c N\u00fdleg d\u00e6mi m\u00e1 einnig finna: \u201e\u00dea\u00f0 m\u00e1 planta kart\u00f6flum vel fram \u00ed j\u00fan\u00ed\u201c segir gar\u00f0yrkjufr\u00e6\u00f0ingur \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2015.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 er l\u00edka gamalt or\u00f0alag \u2013 en sjaldg\u00e6ft \u2013 a\u00f0 tala um a\u00f0 <em>gr\u00f3\u00f0ursetja kart\u00f6flur<\/em>. \u00cd <em>Leifi <\/em>1886 segir: \u201eHundra\u00f0 \u00e1ra kart\u00f6pluh\u00e1t\u00ed\u00f0 var haldin \u00e1 Frakklandi \u00ed vikunni sem lei\u00f0, \u00ed minningu \u00feess, a\u00f0 \u00fe\u00e1 voru li\u00f0in 100 \u00e1r fr\u00e1 \u00fev\u00ed hin fyrsta kartapla var gr\u00f3\u00f0ursett \u00fear.\u201c \u00cd <em>B\u00fana\u00f0arritinu <\/em>1888 segir: \u201eS\u00e1, sem fyrstur gr\u00f3\u00f0ursetti kart\u00f6flur h\u00e9r \u00e1 landi, var [\u2026] Bj\u00f6rn pr\u00f3fastur Halld\u00f3rsson \u00ed Sau\u00f0lauksdal.\u201c \u00cd <em>Frey <\/em>1932 segir: \u201eBj\u00f6rn Halld\u00f3rsson var hinn fyrsti er gr\u00f3\u00f0ursetti jar\u00f0epli \u00e1 \u00cdslandi 1758.\u201c \u00cd <em>B\u00fafr\u00e6\u00f0ingnum <\/em>1944 segir: Eini gallinn vi\u00f0 a\u00f0 gr\u00f3\u00f0ursetja kart\u00f6flurnar \u00fati \u00ed gar\u00f0inum svo snemma, sem h\u00e9r er gert r\u00e1\u00f0 fyrir, er frosth\u00e6ttan.\u201c \u00cd <em>DV <\/em>2005 segir: \u201eEn \u00feeir sem eiga kjallara me\u00f0 st\u00f6\u00f0ugu og h\u00e1u hitastigi geta gr\u00f3\u00f0ursett kart\u00f6flur \u00ed br\u00e9fpoka.\u201c<\/p>\n<p>Einnig hefur lengi t\u00ed\u00f0kast a\u00f0 einhverju marki a\u00f0 tala um a\u00f0 <em>s\u00e1 kart\u00f6flum \u00ad<\/em>\u2013 enda alltaf tala\u00f0 um <em>\u00fats\u00e6\u00f0i <\/em>e\u00f0a <em>\u00fats\u00e6\u00f0iskart\u00f6flur<\/em>. \u00cd <em>N\u00fdjum f\u00e9lagsritum <\/em>1873 segir: \u201eSumsta\u00f0ar er \u00fea\u00f0 venja, a\u00f0 s\u00e1 kart\u00f6plum fyrsta \u00e1ri\u00f0 sem j\u00f6r\u00f0in er pl\u00e6g\u00f0.\u201c \u00cd <em>Nor\u00f0lingi <\/em>1881 segir: \u201eS\u00e1\u00f0 kart\u00f6plum \u00ed 80 ferfa\u00f0ma af \u00fev\u00ed sem r\u00e6kta\u00f0 var.\u201c \u00cd <em>L\u00f6gbergi <\/em>1889 segir: \u201eLandar hjer ljetu flestir pl\u00e6gja sm\u00e1bletti n\u00e6stl. vor og s\u00e1\u00f0u kart\u00f6flum og fleiru.\u201c \u00cd <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1929 segir: \u201eUm 20. mars var byrja\u00f0 a\u00f0 s\u00e1 kart\u00f6flum \u00e1 Akureyri.\u201c \u00cd <em>B\u00fana\u00f0arritinu <\/em>1967 segir: \u201een \u00fea\u00f0 hef\u00f0i \u00fe\u00f3 veri\u00f0 illsk\u00e1rra en a\u00f0 s\u00e1 kart\u00f6flum eftir \u00feann t\u00edma.\u201c \u00cd <em>DV <\/em>2010 segir: \u201e\u00deeir sem \u00e6tla a\u00f0 s\u00e1 kart\u00f6flum \u00feurfa a\u00f0 kaupa \u00fats\u00e6\u00f0i (e\u00f0a nota eigin kart\u00f6flur) \u00ed verslunum og l\u00e1ta \u00fe\u00e6r forsp\u00edra.\u201c<\/p>\n<p>S\u00f6gnin <em>setja <\/em>hefur lengi veri\u00f0 notu\u00f0 \u00ed \u00feessu samhengi, en framan af er h\u00fan oft h\u00f6f\u00f0 ein s\u00e9r, \u00e1n <em>ni\u00f0ur<\/em>. \u00cd <em>Gesti Vestfir\u00f0ingi <\/em>1848 segir: \u201egeta menn \u00fe\u00e1 sett jar\u00f0eplin \u00ed 5. viku sumars.\u201c \u00cd millifyrirs\u00f6gn \u00ed <em>N\u00fdjum f\u00e9lagsritum <\/em>1853 segir: \u201eUm a\u00f0fer\u00f0ina vi\u00f0 a\u00f0 setja jar\u00f0eplin\u201c og \u00ed greininni segir: \u201eTvennslags a\u00f0fer\u00f0 m\u00e1 hafa til a\u00f0 setja kart\u00f6flur.\u201c \u00cd <em>Ing\u00f3lfi <\/em>1853 segir: \u201eHinn \u00feri\u00f0ji \u00e1tti a\u00f0 setja jar\u00f0epli \u00ed nokkra reiti.\u201c \u00cd greininni \u201eUm kart\u00f6plur\u201c \u00ed <em>\u00cdslendingi <\/em>1863 segir \u201eog skal setja \u00fe\u00e6r svo a\u00f0 frj\u00f3angarnir sn\u00fai upp\u201c en annars er mi\u00f0myndin <em>setjast <\/em>notu\u00f0 \u00ed greininni, t.d. \u201eKart\u00f6plurnar \u00e6ttu helzt a\u00f0 setjast \u00ed beinar ra\u00f0ir eptir va\u00f0\u201c. \u00cd <em>\u00dej\u00f3\u00f0\u00f3lfi <\/em>1870 segir: \u201eHann l\u00e6tr frj\u00f3angann sn\u00faa <em>ni\u00f0r<\/em>, \u00feegar hann setr kart\u00f6fluna.\u201c En \u00feessi notkun vir\u00f0ist l\u00f6ngu horfin.<\/p>\n<p>Elsta d\u00e6mi sem \u00e9g finn um sambandi\u00f0 <em>setja ni\u00f0ur <\/em>\u00ed tengslum vi\u00f0 kart\u00f6flur\u00e6kt er \u00ed b\u00e6klingnum <em>F\u00e1ein or\u00f0 um r\u00e6ktun jar\u00f0epla<\/em> eftir J\u00f3nas Benediktsson fr\u00e1 1856. \u00dear er kaflafyrirs\u00f6gnin \u201eHvernig stinga skuli upp eplagar\u00f0a, setja ni\u00f0ur \u00ed \u00fe\u00e1 og fleira\u201c. \u00cd kaflanum segir: \u201eN\u00e6r setja skuli ni\u00f0ur jar\u00f0eplin, er undir t\u00ed\u00f0arfarinu komi\u00f0.\u201c \u00cd <em>Nor\u00f0anfara <\/em>1879 segir: \u201eSkal svo setja ni\u00f0ur \u00ed blettinn kart\u00f6flur.\u201c \u00cd <em>B\u00fana\u00f0arritinu <\/em>1888 segir: \u201e\u00c1 flestum st\u00f6\u00f0um \u00ed s\u00fdslunni eru kart\u00f6flur settar miki\u00f0 of \u00fe\u00e9tt ni\u00f0ur.\u201c \u00cd <em>L\u00fd\u00f0 <\/em>1889 segir: \u201eK\u00fdr v\u00ed\u00f0a komnar \u00e1 beit, s\u00e1\u00f0gar\u00f0ar yrktir og jar\u00f0epli ni\u00f0ursett.\u201c \u00cd <em>\u00dej\u00f3\u00f0\u00f3lfi <\/em>1889 segir: \u201eL\u00edti\u00f0 var sett ni\u00f0ur af kart\u00f6flum.\u201c \u00cd <em>B\u00fana\u00f0arritinu <\/em>1900 segir: \u201efyrst fyrir alv\u00f6ru var fari\u00f0 a\u00f0 s\u00e1 20. dag ma\u00edm\u00e1n. og settar ni\u00f0ur kart\u00f6flur.\u201c<\/p>\n<p>Eftir aldam\u00f3tin 1900 vir\u00f0ist <em>setja ni\u00f0ur kart\u00f6flur <\/em>hafa or\u00f0i\u00f0 algengasta or\u00f0alagi\u00f0 um \u00feessa ath\u00f6fn og hefur veri\u00f0 \u00fea\u00f0 s\u00ed\u00f0an, og vitanlega er engin \u00e1st\u00e6\u00f0a til annars en m\u00e6la me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 svo ver\u00f0i \u00e1fram. \u00c1 hinn b\u00f3ginn er lj\u00f3st a\u00f0 \u00fe\u00f3tt samb\u00f6ndin <em>planta kart\u00f6flur<\/em>\/<em>kart\u00f6flum<\/em>, <em>s\u00e1 kart\u00f6flum <\/em>og <em>gr\u00f3\u00f0ursetja kart\u00f6flur<\/em> s\u00e9u sjaldg\u00e6f eiga \u00feau s\u00e9r langa og samfellda s\u00f6gu \u2013 \u00fea\u00f0 fyrstnefnda allt fr\u00e1 upphafi kart\u00f6flur\u00e6ktunar \u00e1 \u00cdslandi \u00e1 \u00e1tj\u00e1ndu \u00f6ld en hin fr\u00e1 seinni hluta n\u00edtj\u00e1ndu aldar. Notkun \u00feeirra stafar ekki af f\u00e1kunn\u00e1ttu eins og marka m\u00e1 af \u00fev\u00ed a\u00f0 d\u00e6mi eru \u00far <em>B\u00fana\u00f0arritinu<\/em>, <em>B\u00fafr\u00e6\u00f0ingnum <\/em>og <em>Frey<\/em>, og fr\u00e1 gar\u00f0yrkjufr\u00e6\u00f0ingi. \u00dea\u00f0 er \u00fev\u00ed engin \u00e1st\u00e6\u00f0a til annars en f\u00f3lk sem hefur vanist \u00fev\u00ed a\u00f0 nota \u00feessi samb\u00f6nd haldi \u00fev\u00ed \u00e1fram. Vi\u00f0 \u00feurfum ekkert \u00f6ll a\u00f0 tala eins.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd M\u00e1lv\u00f6ndunar\u00fe\u00e6ttinum var n\u00fdlega nefnt a\u00f0 \u00ed fr\u00e9ttum R\u00edkis\u00fatvarpsins hef\u00f0i veri\u00f0 tala\u00f0 um a\u00f0 planta \u00fat kart\u00f6flum \u2013 \u00ed fr\u00e9ttinni var raunar sagt \u201eplanta\u00f0 \u00fat \u00fats\u00e6\u00f0i\u201c en \u00fea\u00f0 kemur \u00fat \u00e1 eitt. \u00deetta minnti mig \u00e1 a\u00f0 fyrir fimm \u00e1rum var tala\u00f0 um \u00fea\u00f0 \u00ed sj\u00f3nvarpsfr\u00e9tt a\u00f0 gr\u00f3\u00f0ursetja kart\u00f6flur sem einnig vakti nokkur vi\u00f0br\u00f6g\u00f0 \u00ed [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-6792","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6792","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6792"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6792\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6793,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6792\/revisions\/6793"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6792"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6792"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6792"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}