{"id":6810,"date":"2024-09-11T09:39:01","date_gmt":"2024-09-11T09:39:01","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=6810"},"modified":"2024-09-11T10:04:18","modified_gmt":"2024-09-11T10:04:18","slug":"thetta-gengur-brosuglega","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2024\/09\/11\/thetta-gengur-brosuglega\/","title":{"rendered":"\u00deetta gengur br\u00f6su(g)lega"},"content":{"rendered":"<p>\u00c9g s\u00e1 \u00ed M\u00e1lv\u00f6ndunar\u00fe\u00e6ttinum umr\u00e6\u00f0u um atviksor\u00f0i\u00f0 <em>br\u00f6suglega <\/em>sem nefnt var a\u00f0 oft v\u00e6ri sagt og skrifa\u00f0 <em>br\u00f6sulega <\/em>\u2013 \u00fe.e. \u00e1n <em>g<\/em>. Sama gildir um samsvarandi l\u00fdsingaror\u00f0, <em>br\u00f6su<\/em>(<em>g<\/em>)<em>legur<\/em>. \u00cd <em>M\u00e1lfarsbankanum <\/em><a href=\"https:\/\/malfar.arnastofnun.is\/grein\/72587\">segir<\/a>: \u201eRita\u00f0 er <strong>br\u00f6suglega<\/strong> en ekki \u201ebr\u00f6sulega\u201c\u201c og v\u00e6ntanlega gert r\u00e1\u00f0 fyrir a\u00f0 \u00feessi or\u00f0 s\u00e9u leidd af l\u00fdsingaror\u00f0inu <em>br\u00f6sugur <\/em>sem \u00ed <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>er sagt vera \u201esta\u00f0bundi\u00f0\u201c og nota\u00f0 um ve\u00f0ur. Hvort tveggja vir\u00f0ist teki\u00f0 beint \u00far <em>\u00cdslensk-danskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>fr\u00e1 1920-1924 \u00fear sem or\u00f0i\u00f0 er <a href=\"https:\/\/blondal.arnastofnun.is\/faersla\/224069\/merkja\/br%C3%B6sugur\">sagt<\/a> nota\u00f0 \u201eom Vejrliget\u201c og merkt \u201eAf.\u201c, \u00fe.e. austfirskt. D\u00e6mi \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> s\u00fdna \u00fe\u00f3 a\u00f0 notkunarsvi\u00f0 or\u00f0sins er mun v\u00ed\u00f0ara og ekki a\u00f0 sj\u00e1 a\u00f0 \u00fea\u00f0 s\u00e9 sta\u00f0bundi\u00f0 n\u00faor\u00f0i\u00f0. \u00cd seinni t\u00ed\u00f0 er \u00fea\u00f0 mj\u00f6g algengt \u00ed f\u00f3tboltam\u00e1li \u2013 <em>br\u00f6sugt gengi<\/em>, <em>br\u00f6sug byrjun<\/em> o.fl.<\/p>\n<p>Myndirnar <em>br\u00f6sulega <\/em>og <em>br\u00f6suglega <\/em>eru b\u00e1\u00f0ar tilf\u00e6r\u00f0ar \u00ed <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>en a\u00f0eins s\u00fa <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/7266\">s\u00ed\u00f0arnefnda<\/a> \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em>, og hvorug hefur l\u00fdsingaror\u00f0i\u00f0 <em>br\u00f6su<\/em>(<em>g<\/em>)<em>legur<\/em>. Or\u00f0in vir\u00f0ast ekki \u00fdkja g\u00f6mul \u00ed m\u00e1linu \u2013 elsta d\u00e6mi um atviksor\u00f0i\u00f0 <em>br\u00f6sulega <\/em>\u00e1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>er fr\u00e1 1949, en um l\u00fdsingaror\u00f0i\u00f0 <em>br\u00f6sulegur<\/em> fr\u00e1 1955. Alls eru um 1330 d\u00e6mi um \u00feessi or\u00f0 samtals. Elsta d\u00e6mi um atviksor\u00f0i\u00f0 <em>br\u00f6suglega <\/em>er fr\u00e1 1961, en l\u00fdsingaror\u00f0i\u00f0 <em>br\u00f6suglegur <\/em>s\u00e9st ekki fyrr en 1980. Alls eru r\u00famlega 2300 d\u00e6mi um \u00feessi or\u00f0 samtals. F\u00e1 d\u00e6mi eru um b\u00e1\u00f0ar ger\u00f0irnar fram til 1980 en notkun beggja st\u00f3reykst upp \u00far \u00fev\u00ed, og \u00ed b\u00e1\u00f0um tilvikum eru langflest d\u00e6manna um atviksor\u00f0in \u2013 d\u00e6mi um l\u00fdsingaror\u00f0in eru s\u00e1raf\u00e1. Atviksor\u00f0in eru n\u00e6r alltaf notu\u00f0 me\u00f0 <em>ganga<\/em>.<\/p>\n<p>S\u00e9u or\u00f0in leidd af l\u00fdsingaror\u00f0inu <em>br\u00f6sugur <\/em>eru \u00feau alveg hli\u00f0st\u00e6\u00f0 vi\u00f0 atviksor\u00f0i\u00f0 <em>sk\u00f6ru<\/em>(<em>g<\/em>)<em>lega <\/em>og l\u00fdsingaror\u00f0i\u00f0 <em>sk\u00f6ru<\/em>(<em>g<\/em>)<em>legur <\/em>sem vir\u00f0ast leidd af horfna l\u00fdsingaror\u00f0inu *<em>sk\u00f6rugur<\/em> <a href=\"https:\/\/ordsifjabok.arnastofnun.is\/faersla\/17675\">samkv\u00e6mt<\/a> <em>\u00cdslenskri or\u00f0sifjab\u00f3k<\/em>. En \u00fe\u00e1 breg\u00f0ur svo vi\u00f0 a\u00f0 b\u00e1\u00f0ir rith\u00e6ttir eru vi\u00f0urkenndir og ekki gert upp \u00e1 milli \u00feeirra. \u00cd <em>\u00cdslenskri stafsetningaror\u00f0ab\u00f3k <\/em><a href=\"https:\/\/stafsetning.arnastofnun.is\/fletta\/74957\">segir<\/a> undir <em>sk\u00f6rulegur<\/em> \u201eeinnig rita\u00f0 <u>sk\u00f6ruglegur<\/u>\u201c og undir <em>sk\u00f6ruglegur <\/em><a href=\"https:\/\/stafsetning.arnastofnun.is\/fletta\/51282\">segir<\/a> \u201eeinnig rita\u00f0 <u>sk\u00f6rulegur<\/u>\u201c. Hli\u00f0st\u00e6tt er um atviksor\u00f0i\u00f0 <em>sk\u00f6ru<\/em>(<em>g<\/em>)<em>lega<\/em>. Sama gildir um <em>nau\u00f0u<\/em>(<em>g<\/em>)<em>lega <\/em>og <em>nau\u00f0u<\/em>(<em>g<\/em>)<em>legur <\/em>\u2013 \u00fear eru b\u00e1\u00f0ir rith\u00e6ttir vi\u00f0urkenndir \u00ed <em>\u00cdslenskri stafsetningaror\u00f0ab\u00f3k<\/em>. Eina \u00e1st\u00e6\u00f0an sem s\u00e9\u00f0 ver\u00f0ur til a\u00f0 me\u00f0h\u00f6ndla <em>br\u00f6su<\/em>(<em>g<\/em>)<em>lega<\/em>\/<em>-legur<\/em> \u00f6\u00f0ruv\u00edsi en \u00feessi or\u00f0 er s\u00fa a\u00f0 \u00ed \u00feeim s\u00ed\u00f0arnefndu koma b\u00e1\u00f0ir rith\u00e6ttir fyrir \u00ed fornu m\u00e1li.<\/p>\n<p>En svo er alls \u00f3v\u00edst a\u00f0 <em>br\u00f6sulega <\/em>s\u00e9 leitt af <em>br\u00f6sugur<\/em>. Til er \u00ed m\u00e1linu <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/7267\">kvenkynsor\u00f0i\u00f0<\/a> <em>br\u00f6sur <\/em>sem a\u00f0eins er nota\u00f0 \u00ed fleirt\u00f6lu og einkum \u00ed sambandinu <em>eiga \u00ed br\u00f6sum <\/em>(<em>vi\u00f0<\/em>\/<em>me\u00f0<\/em>). \u00dea\u00f0 er ekkert \u00fev\u00ed til fyrirst\u00f6\u00f0u a\u00f0 l\u00edta svo \u00e1 a\u00f0 fyrri li\u00f0ur <em>br\u00f6sulega <\/em>s\u00e9 ekki <em>br\u00f6sugur <\/em>heldur <em>br\u00f6sur <\/em>\u00ed eignarfalli eint\u00f6lu. \u00dea\u00f0 er al\u00feekkt a\u00f0 \u00ed fyrri li\u00f0 samsetninga er oft nota\u00f0 eignarfall eint\u00f6lu af veikum kvenkynsor\u00f0um \u00fear sem b\u00faast m\u00e6tti vi\u00f0 fleirt\u00f6lu <em>\u2013 stj\u00f6rnusko\u00f0un<\/em>, <em>perutr\u00e9<\/em>, <em>gr\u00e1f\u00edkjukaka<\/em> o.s.frv. \u00deetta gildir meira a\u00f0 segja \u00fe\u00f3tt or\u00f0i\u00f0 s\u00e9 venjulega ekki nota\u00f0 \u00ed eint\u00f6lu, eins og t.d. (<em>hj\u00f3l<\/em>)<em>b\u00f6rur<\/em> \u2013 \u00fea\u00f0 er tala\u00f0 um <em>b\u00f6rukj\u00e1lka<\/em>, <em>hj\u00f3lb\u00f6ruhj\u00f3l <\/em>o.s.frv. en ekki *<em>bar<\/em>(<em>n<\/em>)<em>akj\u00e1lka<\/em>, *<em>hj\u00f3lbar<\/em>(<em>n<\/em>)<em>ahj\u00f3l<\/em>. \u00c1 sama h\u00e1tt getur <em>br\u00f6su<\/em>- \u00ed <em>br\u00f6sulega <\/em>vel veri\u00f0 eignarfall eint\u00f6lu \u00fe\u00f3tt \u00fea\u00f0 s\u00e9 ekki nota\u00f0 sj\u00e1lfst\u00e6tt.<\/p>\n<p>Eins og \u00e1\u00f0ur er nefnt eru elstu d\u00e6mi um <em>br\u00f6sulega<\/em>\/<em>br\u00f6sulegur<\/em> heldur eldri en elstu d\u00e6mi um <em>br\u00f6suglega<\/em>\/<em>br\u00f6suglegur<\/em> \u00fe\u00f3tt vissulega muni ekki miklu. B\u00e1\u00f0ir rith\u00e6ttir eru mj\u00f6g algengir \u2013 \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru um 2070 d\u00e6mi um myndir me\u00f0 <em>g <\/em>en um 1700 um myndir \u00e1n <em>g<\/em>. \u00de\u00f3tt ekki k\u00e6mi anna\u00f0 til \u00e6ttu aldur og t\u00ed\u00f0ni \u00fev\u00ed \u00ed sameiningu a\u00f0 vera n\u00e6gileg r\u00e9ttl\u00e6ting fyrir \u00fev\u00ed a\u00f0 vi\u00f0urkenna rith\u00e1tt \u00e1n <em>g<\/em> eins og gert er \u00ed samb\u00e6rilegum or\u00f0um. \u00deegar vi\u00f0 b\u00e6tist a\u00f0 eins v\u00edst er a\u00f0 <em>g<\/em>-lausu myndirnar s\u00e9u alls ekki leiddar af <em>br\u00f6sugur<\/em> heldur af <em>br\u00f6sur<\/em> liggur ni\u00f0ursta\u00f0an beint vi\u00f0: \u00de\u00f3tt <em>br\u00f6sulega<\/em>\/<em>-ur<\/em> og <em>br\u00f6suglega<\/em>\/<em>-ur<\/em> s\u00e9u s\u00f6mu merkingar eru \u00feetta mismunandi or\u00f0 sem eru myndu\u00f0 \u00e1 mismunandi h\u00e1tt, og e\u00f0lilegt a\u00f0 stafsetningin endurspegli \u00fea\u00f0.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00c9g s\u00e1 \u00ed M\u00e1lv\u00f6ndunar\u00fe\u00e6ttinum umr\u00e6\u00f0u um atviksor\u00f0i\u00f0 br\u00f6suglega sem nefnt var a\u00f0 oft v\u00e6ri sagt og skrifa\u00f0 br\u00f6sulega \u2013 \u00fe.e. \u00e1n g. Sama gildir um samsvarandi l\u00fdsingaror\u00f0, br\u00f6su(g)legur. \u00cd M\u00e1lfarsbankanum segir: \u201eRita\u00f0 er br\u00f6suglega en ekki \u201ebr\u00f6sulega\u201c\u201c og v\u00e6ntanlega gert r\u00e1\u00f0 fyrir a\u00f0 \u00feessi or\u00f0 s\u00e9u leidd af l\u00fdsingaror\u00f0inu br\u00f6sugur sem \u00ed \u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k er [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-6810","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6810","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6810"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6810\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6812,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6810\/revisions\/6812"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6810"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6810"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6810"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}