{"id":6851,"date":"2024-09-25T10:31:16","date_gmt":"2024-09-25T10:31:16","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=6851"},"modified":"2024-09-25T10:41:28","modified_gmt":"2024-09-25T10:41:28","slug":"skynsom-akvordun","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2024\/09\/25\/skynsom-akvordun\/","title":{"rendered":"Skyns\u00f6m \u00e1kv\u00f6r\u00f0un"},"content":{"rendered":"<p>\u00c1 fyrstu vikum \u00feessa h\u00f3ps fyrir fj\u00f3rum \u00e1rum var h\u00e9r spurt hvort \u00e6tti a\u00f0 tala um <em>skynsama \u00e1kv\u00f6r\u00f0un <\/em>e\u00f0a <em>skynsamlega \u00e1kv\u00f6r\u00f0un<\/em>. \u00c9g svara\u00f0i \u00fev\u00ed til a\u00f0 venjulega v\u00edsa\u00f0i <em>skynsamur <\/em>til \u00feess sem t\u00e6ki \u00e1kv\u00f6r\u00f0unina, ekki \u00e1kv\u00f6r\u00f0unarinnar sj\u00e1lfrar. \u00deetta er \u00ed samr\u00e6mi vi\u00f0 sk\u00fdringu or\u00f0anna \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k <\/em>\u2013 \u00fear er <em>skynsamur <\/em><a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/37449\">sk\u00fdrt<\/a> 'sem tekur r\u00f6kr\u00e9ttar \u00e1kvar\u00f0anir, sem stj\u00f3rnast af skynsemi' en <em>skynsamlegur <\/em>er <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/37448\">sk\u00fdrt<\/a> 'sem ber vott um skynsemi'. \u00cd d\u00e1lknum <em>M\u00e1li\u00f0 <\/em>\u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2014 <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/6085547?iabr=on#page\/n36\/mode\/1up\/\">segir<\/a> l\u00edka: \u201eN\u00fa or\u00f0i\u00f0 t\u00f6kum vi\u00f0 \u201eskynsamar\u201c \u00e1kvar\u00f0anir d\u00f6gum oftar. H\u00e6ttum \u00fev\u00ed. A\u00f0 vera <strong>skynsamur<\/strong> getur a\u00f0eins gilt um <strong>manneskju<\/strong>; \u00feann \u201esem tekur r\u00f6kr\u00e9ttar \u00e1kvar\u00f0anir\u201c. <strong>Skynsamlegur<\/strong> er r\u00e9tta l\u00fdsingaror\u00f0i\u00f0 um \u00fe\u00e6r <strong>\u00e1kvar\u00f0anir<\/strong> okkar sem vit \u00feykir \u00ed.\u201c<\/p>\n<p>En vi\u00f0 n\u00e1nari athugun reynist \u00feetta ekki vera svona einfalt. \u00dea\u00f0 hefur nefnilega t\u00ed\u00f0kast lengi a\u00f0 nota <em>skynsamur <\/em>um anna\u00f0 en f\u00f3lk \u2013 \u00e1kvar\u00f0anir, hugmyndir, l\u00f6g, reglur, till\u00f6gur o.fl. \u00cd <em>Sk\u00edrni <\/em>1829 segir: \u201egreidir \u00feannig veg betri og skynsamari sannf\u00e6r\u00edngu eptirleidis.\u201c \u00cd <em>Sk\u00edrni <\/em>1831 segir: \u201ehefir hann lofa\u00f0 a\u00f0 m\u00e6la fram me\u00f0 skynsamri umbreyt\u00edngu \u00e1 parlamentinu.\u201c \u00cd <em>Sk\u00edrni <\/em>1832 segir: \u201e\u00fej\u00f3\u00f0ar-andinn hefir teki\u00f0 frj\u00e1lsari og skynsamari stefnu, enn h\u00ednga\u00f0til\u201c og \u201ehv\u00f6rsu miklu hollara og skynsamara \u00fea\u00f0 reyndar er, a\u00f0 fylgja me\u00f0 og l\u00e1ta eptir t\u00ed\u00f0arandanum\u201c. \u00cd <em>Fj\u00f6lni <\/em>1835 segir: \u201eegi \u00feessar framkv\u00e6mdir a\u00f0 ver\u00f0a skynsamar og ar\u00f0samlegar.\u201c \u00cd <em>\u00c1rsriti presta \u00ed \u00de\u00f3rsnes\u00feingi <\/em>1846 segir: \u201e\u00fe\u00e1 sn\u00faast allir strax a\u00f0 \u00fev\u00ed r\u00e1\u00f0inu, sem er betst og skynsamast.\u201c<\/p>\n<p>\u00deessi notkun or\u00f0sins <em>skynsamur <\/em>var \u00fev\u00ed talsvert algeng \u00feegar \u00e1 fyrri hluta n\u00edtj\u00e1ndu aldar \u2013 en h\u00fan var ekki \u00f3umdeild frekar en n\u00fa og hefur e.t.v or\u00f0i\u00f0 fyrir bar\u00f0inu \u00e1 m\u00e1lhreinsun \u00feegar lei\u00f0 \u00e1 \u00f6ldina. \u00cd <em>Su\u00f0ra <\/em>1884 segir: \u201e\u00deingin h\u00e9r fylgja nefnilega \u00feeirri skyns\u00f6mu reglu.\u201c \u00cd v\u00edsun \u00ed \u00feessa grein \u00ed <em>\u00dej\u00f3\u00f0\u00f3lfi <\/em>sama \u00e1r segir: \u201eFyrst fr\u00e6\u00f0ir hann oss \u00e1, a\u00f0 \u00fea\u00f0 s\u00e9 skyns\u00f6m (<em>\u00e1 l\u00edkl. a\u00f0 vera:<\/em> skynsamleg) regla.\u201c \u00cd <em>\u00cdslensk-danskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>fr\u00e1 1920-1924 eru b\u00e6\u00f0i <em>skynsamur <\/em>og <em>skynsamlegur <\/em><a href=\"https:\/\/blondal.arnastofnun.is\/faersla\/248395\/merkja\/skynsamur\">\u00fe\u00fddd<\/a> me\u00f0 sama danska or\u00f0inu, <em>fornuftig<\/em>, og vitanlega er ekki \u00f3l\u00edklegt a\u00f0 s\u00fa sta\u00f0reynd a\u00f0 danska or\u00f0i\u00f0 dekkar merkingu beggja \u00edslensku or\u00f0anna hafi stu\u00f0la\u00f0 a\u00f0 notkun or\u00f0sins <em>skynsamur <\/em>\u00ed merkingu sem sumum fannst a\u00f0 eing\u00f6ngu <em>skynsamlegur <\/em>\u00e6tti a\u00f0 hafa.<\/p>\n<p>Hva\u00f0 sem \u00feessu l\u00ed\u00f0ur er lj\u00f3st a\u00f0 <em>skynsamur <\/em>hefur alla t\u00ed\u00f0 veri\u00f0 nokku\u00f0 nota\u00f0 \u00ed s\u00f6mu merkingu og <em>skynsamlegur<\/em> og s\u00fa notkun er talsvert algeng \u00ed n\u00fat\u00edmam\u00e1li. Vissulega hefur \u00fev\u00ed veri\u00f0 <a href=\"https:\/\/www.norn.is\/eva\/2020\/06\/12\/fridsom-og-fridsamleg\/\">haldi\u00f0 fram<\/a> a\u00f0 or\u00f0 sem enda \u00e1 <em>-samur<\/em> v\u00edsi oftast til f\u00f3lks en or\u00f0 sem enda \u00e1 <em>-samlegur <\/em>til athafna, \u00e1kvar\u00f0ana o.\u00fe.h. \u00deessu til stu\u00f0nings var bent \u00e1 a\u00f0 <em>m\u00f3tm\u00e6li <\/em>g\u00e6tu veri\u00f0 <em>fri\u00f0s\u00f6m <\/em>en <em>m\u00f3tm\u00e6lendur <\/em>hins vegar <em>fri\u00f0samlegir<\/em>. \u00dea\u00f0 eru samt g\u00f6mul d\u00e6mi um <em>fri\u00f0samur t\u00edmi<\/em>, <em>fri\u00f0samt t\u00edmabil<\/em> og fleira \u00feess h\u00e1ttar, og \u00fdmis or\u00f0 sem endar \u00e1 <em>-samur<\/em> eru b\u00e6\u00f0i notu\u00f0 um f\u00f3lk og athafnir e\u00f0a sko\u00f0anir, svo sem <em>gamansamur<\/em>, <em>h\u00e1va\u00f0asamur<\/em>, <em>\u00edhaldssamur<\/em> o.fl. \u00dea\u00f0 er tv\u00f6 hundru\u00f0 \u00e1ra hef\u00f0 fyrir \u00fev\u00ed a\u00f0 nota <em>skynsamur <\/em>\u00ed \u00feessari merkingu \u2013 \u00fea\u00f0 er r\u00e9tt m\u00e1l sem engin \u00e1st\u00e6\u00f0a er til a\u00f0 amast vi\u00f0.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00c1 fyrstu vikum \u00feessa h\u00f3ps fyrir fj\u00f3rum \u00e1rum var h\u00e9r spurt hvort \u00e6tti a\u00f0 tala um skynsama \u00e1kv\u00f6r\u00f0un e\u00f0a skynsamlega \u00e1kv\u00f6r\u00f0un. \u00c9g svara\u00f0i \u00fev\u00ed til a\u00f0 venjulega v\u00edsa\u00f0i skynsamur til \u00feess sem t\u00e6ki \u00e1kv\u00f6r\u00f0unina, ekki \u00e1kv\u00f6r\u00f0unarinnar sj\u00e1lfrar. \u00deetta er \u00ed samr\u00e6mi vi\u00f0 sk\u00fdringu or\u00f0anna \u00ed \u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k \u2013 \u00fear er skynsamur sk\u00fdrt 'sem tekur r\u00f6kr\u00e9ttar [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-6851","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6851","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6851"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6851\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6853,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6851\/revisions\/6853"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6851"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6851"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6851"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}