{"id":6890,"date":"2024-10-03T16:33:04","date_gmt":"2024-10-03T16:33:04","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=6890"},"modified":"2024-10-03T16:33:04","modified_gmt":"2024-10-03T16:33:04","slug":"undanlatssemi-undanhald-og-uppgjof","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2024\/10\/03\/undanlatssemi-undanhald-og-uppgjof\/","title":{"rendered":"Undanl\u00e1tssemi, undanhald og uppgj\u00f6f"},"content":{"rendered":"<p>N\u00fdlega var m\u00e9r brug\u00f0i\u00f0 h\u00e9r um \u201eundanl\u00e1tssemi\u201c vegna \u00feess a\u00f0 \u00e9g l\u00fdsti \u00feeirri sko\u00f0un minni a\u00f0 ekki v\u00e6ri r\u00e9tt a\u00f0 stugga vi\u00f0 t\u00f6kuor\u00f0i sem hefur veri\u00f0 nota\u00f0 \u00ed m\u00e1linu \u00e1ratugum saman og er v\u00e6ntanlega flestum kunnugt en innlei\u00f0a \u00feess \u00ed sta\u00f0 n\u00fdyr\u00f0i \u2013 sem vissulega er til og \u00ed sj\u00e1lfu s\u00e9r ekki sl\u00e6mt en hefur ekki slegi\u00f0 \u00ed gegn og er ekki l\u00edklegt til a\u00f0 n\u00e1 f\u00f3tfestu. Umr\u00e6dd \u00e1s\u00f6kun kom m\u00e9r svo sem ekkert \u00e1 \u00f3vart og f\u00e9kk ekki \u00e1 mig \u2013 \u00e9g veit ekki hversu oft \u00e9g hef veri\u00f0 saka\u00f0ur um \u201eundanl\u00e1tssemi\u201c, \u201eundanhald\u201c, \u201euppgj\u00f6f\u201c og anna\u00f0 sl\u00edkt og n\u00fdlega s\u00e1 \u00e9g \u00fev\u00ed haldi\u00f0 fram a\u00f0 \u00e9g vildi \u00edslenskuna feiga. Yfirleitt er \u00feetta vegna \u00feess a\u00f0 \u00e9g hef tala\u00f0 fyrir \u00fev\u00ed a\u00f0 vi\u00f0 t\u00f6kum \u00fdmsar \u00fatbreiddar m\u00e1lbreytingar \u00ed s\u00e1tt og veitum algengum t\u00f6kuor\u00f0um \u00feegnr\u00e9tt \u00ed m\u00e1linu.<\/p>\n<p>\u00deessar \u00e1sakanir vir\u00f0ast byggjast \u00e1 \u00feeirri afst\u00f6\u00f0u a\u00f0 vi\u00f0 eigum a\u00f0 \u201efrysta\u201c m\u00e1li\u00f0 \u00ed tiltekinni st\u00f6\u00f0u \u2013 v\u00e6ntanlega \u00feeirri st\u00f6\u00f0u sem \u00fea\u00f0 var \u00ed \u00e1 \u00feri\u00f0ja fj\u00f3r\u00f0ungi tuttugustu aldar, \u00feegar flest \u00feeirra sem bera \u00fe\u00e6r fram voru a\u00f0 alast upp. \u00deetta var t.d. afsta\u00f0a Helga H\u00e1lfdanarsonar sem <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/1586122?iabr=on#page\/n24\/mode\/1up\/\">taldi<\/a> tv\u00f6 bo\u00f0or\u00f0 skipta mestu m\u00e1li \u00ed \u00edslenskri m\u00e1lr\u00e6kt: \u201eHi\u00f0 fyrra er \u00edhaldsemi; og hi\u00f0 s\u00ed\u00f0ara er g\u00edfurleg \u00edhaldsemi.\u201c En \u00feessi afsta\u00f0a er \u00e1v\u00edsun \u00e1 st\u00f6\u00f0nun m\u00e1lsins, og st\u00f6\u00f0nun lei\u00f0ir til h\u00e6gfara dau\u00f0a vegna \u00feess a\u00f0 h\u00fan kemur \u00ed veg fyrir a\u00f0 m\u00e1li\u00f0 geti \u00fej\u00f3na\u00f0 \u00fe\u00f6rfum notendanna. M\u00e1li\u00f0 ver\u00f0ur a\u00f0 hafa svigr\u00fam til a\u00f0 taka inn n\u00fdjungar og breytast \u00ed takt vi\u00f0 \u00fearfir m\u00e1lsamf\u00e9lagsins svo framarlega sem breytingar r\u00fdra ekki hlutverk \u00feess sem samskiptat\u00e6kis og menningarmi\u00f0lara.<\/p>\n<p>Vissulega m\u00e1 halda \u00fev\u00ed fram a\u00f0 flestar m\u00e1lbreytingar s\u00e9u \u201e\u00f3\u00fearfar\u201c og m\u00e1li\u00f0 \u00fej\u00f3ni hlutverki s\u00ednu jafnvel \u00e1n \u00feeirra. \u201e\u00c9g er frekar \u00e1 m\u00f3ti \u00fev\u00ed a\u00f0 breyta m\u00e1linu nema \u00fe\u00f6rf s\u00e9 \u00e1 \u00fev\u00ed. \u00dea\u00f0 er engin \u00fe\u00f6rf \u00e1 a\u00f0 segja frekar \u201em\u00e9r langar\u201c en \u201emig langar\u201c. Breytingin er \u00feess vegna \u00f3\u00fe\u00f6rf\u201c <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/1582098?iabr=on#page\/n4\/mode\/1up\/\">sag\u00f0i<\/a> Halld\u00f3r Halld\u00f3rsson pr\u00f3fessor fyrir fj\u00f6rut\u00edu \u00e1rum. \u00dea\u00f0 er alveg r\u00e9tt a\u00f0 ekkert bendir til \u00feess a\u00f0 <em>m\u00e9r langar <\/em>s\u00e9 \u00ed einhverjum skilningi \u201ebetra\u201c e\u00f0a \u201esk\u00fdrara\u201c en <em>mig langar<\/em>. En \u00feessi breyting er komin upp fyrir l\u00f6ngu, hefur brei\u00f0st \u00fat, og er <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2024\/09\/14\/misgodar-malbreytingar-eda-misvondar\/\">meinlaus<\/a> \u2013 spillir m\u00e1linu ekki \u00e1 nokkurn h\u00e1tt og torveldar ekki skilning milli kynsl\u00f3\u00f0a e\u00f0a \u00e1 eldri textum. \u00dea\u00f0 myndi hins vegar kosta mikinn t\u00edma og orku a\u00f0 berja hana ni\u00f0ur \u2013 og hefur svo sem veri\u00f0 reynt lengi, me\u00f0 litlum \u00e1rangri.<\/p>\n<p>M\u00e1lsamf\u00e9lagi\u00f0 \u2013 e\u00f0a talsver\u00f0ur hluti \u00feess \u2013 vir\u00f0ist \u00fev\u00ed hafa komist a\u00f0 \u00feeirri ni\u00f0urst\u00f6\u00f0u a\u00f0 <em>m\u00e9r langar<\/em> \u00fej\u00f3ni \u00fe\u00f6rfum \u00feess a.m.k. jafnvel og <em>mig langar<\/em>. \u00deeim t\u00edma og orku sem fer \u00ed a\u00f0 berjast gegn \u00feessari breytingu, og fj\u00f6lm\u00f6rgum \u00f6\u00f0rum samb\u00e6rilegum, v\u00e6ri betur vari\u00f0 \u00ed anna\u00f0 \u2013 til d\u00e6mis \u00ed a\u00f0 vinna me\u00f0 texta, b\u00e6\u00f0i \u00ed greiningu og ritun. \u00cd erindi mennta- og barnam\u00e1lar\u00e1\u00f0herra \u00e1 Mennta\u00feingi fyrr \u00ed vikunni kom fram a\u00f0 samkv\u00e6mt n\u00fdrri ranns\u00f3kn \u00e1 g\u00e6\u00f0um kennslu \u00e1 Nor\u00f0url\u00f6ndum v\u00e6ri vinna me\u00f0 texta mun f\u00e1t\u00ed\u00f0ari \u00ed \u00edslenskum sk\u00f3lum en \u00e1 hinum Nor\u00f0url\u00f6ndunum. Ekki kom fram \u00ed hva\u00f0 t\u00edmanum v\u00e6ri \u00fe\u00e1 vari\u00f0 \u00ed sta\u00f0inn, en mig grunar a\u00f0 \u00fear s\u00e9 oft um a\u00f0 r\u00e6\u00f0a \u00f3frj\u00f3a <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2022\/09\/17\/gagnsleysi-ordflokkagreiningar\/\">m\u00e1lfr\u00e6\u00f0igreiningu<\/a>, ey\u00f0ufyllingar og lei\u00f0r\u00e9ttingar \u00e1 \u201er\u00f6ngu\u201c m\u00e1li.<\/p>\n<p>Fyrst og fremst \u00feurfum vi\u00f0 \u00fe\u00f3 a\u00f0 verja t\u00edma og orku \u00ed a\u00f0 koma \u00edslenskunni til allra \u2013 gera \u00f6llum \u00edb\u00faum landsins kleift og eftirs\u00f3knarvert a\u00f0 nota hana \u00e1 \u00f6llum svi\u00f0um. Vi\u00f0 \u00feurfum a\u00f0 leggja margfalt meiri \u00e1herslu \u00e1 a\u00f0 kenna innflytjendum \u00e1 \u00f6llum aldri \u00edslensku og \u00fea\u00f0 felur l\u00edka \u00ed s\u00e9r a\u00f0 vi\u00f0 \u00feurfum a\u00f0 breyta vi\u00f0horfum okkar til \u00feess hvernig \u00edslenska s\u00e9 e\u00f0a eigi a\u00f0 vera \u2013 vi\u00f0urkenna a\u00f0 \u00edslenska me\u00f0 hreim, \u00f3fullkomnum beygingum og \u00f3venjulegri or\u00f0ar\u00f6\u00f0 s\u00e9 l\u00edka \u00edslenska. Vi\u00f0 \u00feurfum l\u00edka a\u00f0 taka \u00fe\u00e1 \u00edslensku sem unga f\u00f3lki\u00f0 talar \u00ed s\u00e1tt, \u00fe\u00f3tt \u00fdmislegt \u00ed henni s\u00e9 fr\u00e1brug\u00f0i\u00f0 \u00fev\u00ed sem vi\u00f0 \u00f3lumst upp vi\u00f0 \u00e1 s\u00ed\u00f0ustu \u00f6ld. \u00dea\u00f0 \u00fe\u00fd\u00f0ir ekki a\u00f0 vi\u00f0 \u00feessi eldri \u00feurfum a\u00f0 breyta okkar m\u00e1li. En athugasemdir sem gera l\u00edti\u00f0 \u00far m\u00e1lfari ungs f\u00f3lks eru ekki l\u00edklegar til \u00e1rangurs.<\/p>\n<p>\u00deeirri afst\u00f6\u00f0u a\u00f0 neita a\u00f0 vi\u00f0urkenna nokkrar breytingar \u00e1 m\u00e1linu og halda a\u00f0 vi\u00f0 getum \u201efryst\u201c \u00fea\u00f0 eins og \u00fea\u00f0 var um <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2023\/10\/25\/var-islenskan-fullkomin-um-1950\/\">mi\u00f0ja s\u00ed\u00f0ustu \u00f6ld<\/a> hef \u00e9g stundum l\u00edkt vi\u00f0 <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Maginot_Line\">Maginot-l\u00ednuna<\/a> sem Frakkar komu upp \u00e1 millistr\u00ed\u00f0s\u00e1runum og \u00e1tti a\u00f0 verja \u00fe\u00e1 fyrir innr\u00e1s \u00dej\u00f3\u00f0verja. En \u00fe\u00fdski herinn f\u00f3r einfaldlega \u00fdmist fyrir endann \u00e1 l\u00ednunni gegnum Belg\u00edu, \u00ed gegnum hana \u00fear sem h\u00fan var veikust, e\u00f0a flaug yfir hana. L\u00ednan bygg\u00f0ist nefnilega \u00e1 gamaldags heimsmynd og \u00fareltri t\u00e6kni. \u00deannig er \u00fea\u00f0 l\u00edka me\u00f0 \u00fe\u00e1 hugmynd a\u00f0 h\u00e6gt s\u00e9 e\u00f0a nau\u00f0synlegt a\u00f0 halda \u00edslenskunni \u00f3breyttri, og \u00fea\u00f0 er engin \u201eundanl\u00e1tssemi\u201c e\u00f0a \u201eundanhald\u201c, hva\u00f0 \u00fe\u00e1 \u201euppgj\u00f6f\u201c a\u00f0 hverfa fr\u00e1 og andm\u00e6la \u00feeirri hugmynd. \u00devert \u00e1 m\u00f3ti er \u00fea\u00f0 rauns\u00e6 afsta\u00f0a sem er nau\u00f0synleg til a\u00f0 \u00edslenskan lifi g\u00f3\u00f0u l\u00edfi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>N\u00fdlega var m\u00e9r brug\u00f0i\u00f0 h\u00e9r um \u201eundanl\u00e1tssemi\u201c vegna \u00feess a\u00f0 \u00e9g l\u00fdsti \u00feeirri sko\u00f0un minni a\u00f0 ekki v\u00e6ri r\u00e9tt a\u00f0 stugga vi\u00f0 t\u00f6kuor\u00f0i sem hefur veri\u00f0 nota\u00f0 \u00ed m\u00e1linu \u00e1ratugum saman og er v\u00e6ntanlega flestum kunnugt en innlei\u00f0a \u00feess \u00ed sta\u00f0 n\u00fdyr\u00f0i \u2013 sem vissulega er til og \u00ed sj\u00e1lfu s\u00e9r ekki sl\u00e6mt en hefur [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-6890","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6890","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6890"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6890\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6891,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6890\/revisions\/6891"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6890"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6890"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6890"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}