{"id":6928,"date":"2024-10-14T16:15:56","date_gmt":"2024-10-14T16:15:56","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=6928"},"modified":"2024-10-14T16:15:56","modified_gmt":"2024-10-14T16:15:56","slug":"afturbeygt-fornafn-eda-personufornafn","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2024\/10\/14\/afturbeygt-fornafn-eda-personufornafn\/","title":{"rendered":"Afturbeygt fornafn e\u00f0a pers\u00f3nufornafn?"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd \u00e1lyktun sem sam\u00feykkt var \u00e1 fundi kennara \u00ed Reykjav\u00edk \u00ed g\u00e6r <a href=\"https:\/\/www.ki.is\/um-ki\/utgafa\/frettir-og-pistlar\/frettir\/2024\/segja-borgarstjora-vega-ad-starfsheidri\/\">segir<\/a>: \u201eKennurum \u00ed Reykjav\u00edk finnst borgarstj\u00f3ri hafa vegi\u00f0 a\u00f0 starfshei\u00f0ri s\u00ednum.\u201c Sumum finnst a\u00f0 \u00fearna hef\u00f0i frekar \u00e1tt a\u00f0 nota pers\u00f3nufornafni\u00f0 <em>\u00feeirra<\/em> en afturbeyg\u00f0a (eignar)fornafni\u00f0 <em>s\u00ednum<\/em> og segja <em>starfshei\u00f0ri \u00feeirra<\/em> vegna \u00feess a\u00f0 <em>s\u00ednum <\/em>geti v\u00edsa\u00f0 til borgarstj\u00f3rans sj\u00e1lfs \u2013 sem er formlega s\u00e9\u00f0 r\u00e9tt. \u00cd \u00feessu tilviki er um a\u00f0 r\u00e6\u00f0a v\u00edsun \u00far nafnh\u00e1ttarsetningu \u00ed frumlag a\u00f0alsetningar, <em>kennurum<\/em> \u2013 <em><u>kennurum<\/u> finnst <\/em>[<em>borgarstj\u00f3ri <strong>hafa<\/strong> vegi\u00f0 a\u00f0 starfshei\u00f0ri <u>s\u00ednum<\/u><\/em>]. Sl\u00edk v\u00edsun er a\u00f0 jafna\u00f0i m\u00f6guleg \u00far nafnh\u00e1ttarsetningum og \u00far sk\u00fdringarsetningum (<em>a\u00f0<\/em>-setningum) og spurnarsetningum me\u00f0 vi\u00f0tengingarh\u00e6tti \u2013 <em><u>kennurum<\/u> finnst <\/em>[<em>a\u00f0 borgarstj\u00f3ri <strong>hafi<\/strong> vegi\u00f0 a\u00f0 starfshei\u00f0ri <u>s\u00ednum<\/u><\/em>].<\/p>\n<p>Ef frams\u00f6guh\u00e1ttur er \u00ed aukasetningunni getur afturbeyging \u00ed henni hins vegar ekki v\u00edsa\u00f0 til frumlags a\u00f0alsetningar \u2013 ef sagt er <em>kennurum er lj\u00f3st <\/em>[<em>a\u00f0 borgarstj\u00f3ri <strong>hefur<\/strong> vegi\u00f0 a\u00f0 starfshei\u00f0ri s\u00ednum<\/em>] er ekki h\u00e6gt a\u00f0 t\u00falka \u00fea\u00f0 \u00f6\u00f0ruv\u00edsi en svo a\u00f0 \u00e1tt s\u00e9 vi\u00f0 starfshei\u00f0ur borgarstj\u00f3ra. \u00cd \u00fe\u00e6ttinum \u201e\u00cdslenskt m\u00e1l\u201c \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2005 <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/3651850?iabr=on#page\/n27\/mode\/1up\/\">setti<\/a> J\u00f3n G. Fri\u00f0j\u00f3nsson fram \u201etv\u00e6r \u00feumalputtareglur\u201c um v\u00edsun \u00far fallsetningu (<em>a\u00f0<\/em>- e\u00f0a <em>hv<\/em>-setningu) \u00ed a\u00f0alsetningu: \u201eEf <em>vi\u00f0tengingarh\u00e1ttur<\/em> er \u00ed fallsetningu er notu\u00f0 afturbeyging\u201c og \u201eEf <em>frams\u00f6guh\u00e1ttur<\/em> er \u00ed fallsetningu er nota\u00f0 pers\u00f3nufornafn\u201c. J\u00f3n segir a\u00f0 d\u00e6mi um pers\u00f3nufornafn \u00ed fallsetningu me\u00f0 vi\u00f0tengingarh\u00e6tti \u201esamr\u00e6mist ekki m\u00e1lvenju\u201c og fleiri d\u00e6mi eru um a\u00f0 \u00fev\u00ed s\u00e9 haldi\u00f0 fram.<\/p>\n<p>\u00cd kverinu <em>G\u00e6tum tungunnar <\/em>fr\u00e1 1984 eru tv\u00f6 d\u00e6mi sem \u00feetta var\u00f0a: \u201e<em>Sagt var: <\/em>Geir sag\u00f0i a\u00f0 afsta\u00f0a hans k\u00e6mi \u00ed lj\u00f3s s\u00ed\u00f0ar. R\u00c9TT V\u00c6RI: Geir sag\u00f0i a\u00f0 afsta\u00f0a <em>s\u00edn<\/em> k\u00e6mi \u00ed lj\u00f3s s\u00ed\u00f0ar\u201c og \u201e<em>Sagt var: <\/em>Foringinn neita\u00f0i a\u00f0 hermenn undir hans stj\u00f3rn hef\u00f0u veri\u00f0 a\u00f0 verki. R\u00c9TT V\u00c6RI: \u2026 a\u00f0 hermenn undir <em>sinni <\/em>stj\u00f3rn \u2026\u201c \u00de\u00f3tt ekki s\u00e9 sagt berum or\u00f0um a\u00f0 notkun pers\u00f3nufornafnsins <em>hans<\/em> \u00ed aukasetningunum \u2013 sem b\u00e1\u00f0ar eru \u00ed vi\u00f0tengingarh\u00e6tti \u2013 s\u00e9 \u201er\u00f6ng\u201c er ekki h\u00e6gt a\u00f0 t\u00falka \u00e1hersluna \u00e1 a\u00f0 afturbeyging s\u00e9 \u201er\u00e9tt\u201c \u00e1 annan h\u00e1tt. \u00dearna vir\u00f0ist sem s\u00e9 liti\u00f0 svo \u00e1, eins og J\u00f3n G. Fri\u00f0j\u00f3nsson gerir, a\u00f0 vi\u00f0tengingarh\u00e1tturinn krefjist afturbeygingar og leyfi ekki pers\u00f3nufornafn en frams\u00f6guh\u00e1tturinn krefjist pers\u00f3nufornafns og leyfi ekki afturbeygingu.<\/p>\n<p>\u00cd umr\u00e6\u00f0u um samb\u00e6rilega setningu \u00ed <em>G\u00e6tum tungunnar <\/em>(\u201eB\u00edlstj\u00f3rinn sag\u00f0i a\u00f0 s\u00e9r\/honum hef\u00f0i tekist a\u00f0 aka \u00feessa lei\u00f0\u201c) <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/1610498?iabr=on#page\/n31\/mode\/1up\/\">sag\u00f0i<\/a> h\u00f6fundur kversins, Helgi H\u00e1lfdanarson: \u201e\u00cd \u00feessu sambandi er afturbeyg\u00f0a fornafni\u00f0 n\u00e1kv\u00e6mara en hitt; \u00fear t\u00e6ki \u00fea\u00f0 af \u00f6ll tv\u00edm\u00e6li, en pers\u00f3nufornafni\u00f0 ekki. \u00dea\u00f0 hl\u00fdtur a\u00f0 teljast \u00e6skilegt, a\u00f0 m\u00e1lnotkun s\u00e9 sem sk\u00fdrust, s\u00e9 sem mest \u00e1n tv\u00edm\u00e6la, en \u00f3\u00e6skilegt a\u00f0 h\u00fan s\u00e9 lo\u00f0in og \u00f3markv\u00eds. [\u2026] Og \u00fea\u00f0 sem \u00ed \u00fev\u00ed tilliti er \u00e6skilegt, hika \u00e9g ekki vi\u00f0 a\u00f0 kalla r\u00e9tt.\u201c \u00dea\u00f0 er samt l\u00f6ng hef\u00f0 fyrir notkun pers\u00f3nufornafns \u00ed setningum eins og \u201e<em>sagt var<\/em>\u201c-d\u00e6munum \u2013 \u00ed \u00a0<em>\u00cdslenzkri setningafr\u00e6\u00f0i <\/em>Jakobs J\u00f3h. Sm\u00e1ra fr\u00e1 1920 segir: \u201e\u00cd fornm\u00e1linu var oftast nota\u00f0 pers\u00f3nuforn. \u00ed aukasetningum, \u00feegar v\u00edsa \u00e1tti til frumlags a\u00f0alsetningar [\u2026].\u201c<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 eru \u00fev\u00ed engar forsendur fyrir \u00fev\u00ed a\u00f0 kalla notkun pers\u00f3nufornafns frekar en afturbeygingar \u00ed setningum me\u00f0 nafnh\u00e6tti e\u00f0a vi\u00f0tengingarh\u00e6tti ranga \u2013 \u00fearna eiga m\u00e1lnotendur einfaldlega val og \u00fea\u00f0 er engin n\u00fdjung. \u00deetta val getur vissulega leitt til tv\u00edr\u00e6\u00f0ni \u2013 Jakob J\u00f3h. Sm\u00e1ri segir: \u201e\u00cd <strong>aukasetningum <\/strong>v\u00edsar afturb. forn. oftast til frumlags aukasetningarinnar [\u2026] en \u00fear e\u00f0 \u00fea\u00f0 getur og v\u00edsa\u00f0 til frumlags a\u00f0alsetningarinnar, ver\u00f0ur m\u00e1lsgreinin stundum tv\u00edr\u00e6\u00f0 (t.d. \u00c1rni spur\u00f0i Bjarna, hvort hann hef\u00f0i komi\u00f0 heim til s\u00edn) [\u2026].\u201c Oftast er samt v\u00edsunin lj\u00f3s af samhenginu. \u00cd d\u00e6minu sem vitna\u00f0 var til \u00ed upphafi v\u00e6ri ansi langs\u00f3tt t\u00falkun sem ja\u00f0ra\u00f0i vi\u00f0 \u00fat\u00farsn\u00faning a\u00f0 halda \u00fev\u00ed fram a\u00f0 kennarar telji borgarstj\u00f3ra hafa vegi\u00f0 a\u00f0 eigin starfshei\u00f0ri.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd \u00e1lyktun sem sam\u00feykkt var \u00e1 fundi kennara \u00ed Reykjav\u00edk \u00ed g\u00e6r segir: \u201eKennurum \u00ed Reykjav\u00edk finnst borgarstj\u00f3ri hafa vegi\u00f0 a\u00f0 starfshei\u00f0ri s\u00ednum.\u201c Sumum finnst a\u00f0 \u00fearna hef\u00f0i frekar \u00e1tt a\u00f0 nota pers\u00f3nufornafni\u00f0 \u00feeirra en afturbeyg\u00f0a (eignar)fornafni\u00f0 s\u00ednum og segja starfshei\u00f0ri \u00feeirra vegna \u00feess a\u00f0 s\u00ednum geti v\u00edsa\u00f0 til borgarstj\u00f3rans sj\u00e1lfs \u2013 sem er formlega [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-6928","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6928","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6928"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6928\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6929,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6928\/revisions\/6929"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6928"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6928"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6928"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}