{"id":6939,"date":"2024-10-16T13:59:16","date_gmt":"2024-10-16T13:59:16","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=6939"},"modified":"2024-10-16T14:00:32","modified_gmt":"2024-10-16T14:00:32","slug":"alls-konar-skaelingar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2024\/10\/16\/alls-konar-skaelingar\/","title":{"rendered":"Alls konar -sk\u00e6lingar"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd innleggi \u00ed M\u00e1lv\u00f6ndunar\u00fe\u00e6ttinum \u00ed dag voru nefnd or\u00f0in <em>leiksk\u00e6lingar<\/em>, <em>grunnsk\u00e6lingar <\/em>og <em>h\u00e1sk\u00e6lingar<\/em> og sagt a\u00f0 \u00feetta v\u00e6ru \u201en\u00fdjustu or\u00f0in\u201c. \u00c9g veit ekki alveg hva\u00f0 \u00e1tt er vi\u00f0 me\u00f0 \u00fev\u00ed \u2013 \u00fe\u00f3tt \u00f6llum \u00feessum or\u00f0um hafi vissulega brug\u00f0i\u00f0 fyrir hefur ekkert \u00feeirra hefur komist \u00ed notkun sem heiti\u00f0 geti. \u00d6rf\u00e1 d\u00e6mi eru \u00fe\u00f3 um <em>grunnsk\u00e6lingar<\/em> \u2013 \u00ed sk\u00f3laslitar\u00e6\u00f0u \u00e1ri\u00f0 1977 \u00feegar fyrstu nemendurnir \u00fatskrifu\u00f0ust me\u00f0 grunnsk\u00f3lapr\u00f3f <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/1487297?iabr=on#page\/n14\/mode\/1up\">sag\u00f0i<\/a> sk\u00f3lastj\u00f3ri Laugal\u00e6kjarsk\u00f3la: \u201eEftir \u00e1ratug e\u00f0a svo ver\u00f0i\u00f0 \u00fei\u00f0 stolt af \u00fev\u00ed a\u00f0 vera \u00ed h\u00f3pi seinustu gagnfr\u00e6\u00f0inga \u00e1 \u00cdslandi, e\u00f0a fyrstu \u201egrunnsk\u00e6linga\u201c. En \u00e1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>eru ekki nema fimm d\u00e6mi e\u00f0a svo um or\u00f0i\u00f0, og sj\u00f6 d\u00e6mi af samf\u00e9lagsmi\u00f0lum \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni<\/em>. \u00d6\u00f0ru m\u00e1li gegnir um or\u00f0i\u00f0 <em>menntsk\u00e6lingur<\/em>.<\/p>\n<p>\u00cd lesendabr\u00e9fi \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1956 <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/1307092?iabr=on#page\/n5\/mode\/1up\/\">segir<\/a>: \u201eM\u00e9r finnst t\u00edmi til kominn, a\u00f0 ger\u00f0 s\u00e9 athugasemd vi\u00f0 or\u00f0skr\u00edpi eitt, sem vir\u00f0ist \u00e1 g\u00f3\u00f0ri lei\u00f0 me\u00f0 a\u00f0 festast \u00ed \u00edslenzku m\u00e1li. \u00dea\u00f0 er or\u00f0i\u00f0 \u201emenntsk\u00e6lingur\u201c \u2013 sama og menntask\u00f3lanemi. Fyrst \u00ed sta\u00f0 mun or\u00f0i\u00f0 hafa veri\u00f0 nota\u00f0 me\u00f0al sk\u00f3laf\u00f3lksins a\u00f0eins \u2013 \u00ed nokkurs konar glensi, en n\u00fa er gengi\u00f0 svo langt, a\u00f0 vi\u00f0 sj\u00e1um \u00fea\u00f0 og heyrum \u00ed dagbl\u00f6\u00f0um og \u00fatvarpi. [\u2026] \u00dea\u00f0 er anzi hart, a\u00f0 ein \u00e6\u00f0sta menntastofnun landsins skuli ganga \u00e1 undan \u00ed a\u00f0 vanskapa m\u00f3\u00f0urm\u00e1li\u00f0 \u2013 e\u00f0a hvernig fyndist ykkur, ef hinir k\u00e6mu \u00e1 eftir: h\u00e1sk\u00e6lingar, i\u00f0nsk\u00e6lingar o.s.frv.? [\u2026] [O]r\u00f0i\u00f0 \u00e1 b\u00f3kstaflega engan r\u00e9tt \u00e1 s\u00e9r. [\u2026] \u201e[M]enntsk\u00e6lingur\u201c er ekki anna\u00f0 en lei\u00f0inleg \u201esk\u00e6ling\u201c, sem \u00e6tti a\u00f0 hverfa me\u00f0 \u00f6llu.\u201c<\/p>\n<p>En or\u00f0i\u00f0 <em>menntsk\u00e6lingur <\/em>var ekki n\u00fdtt \u00feegar \u00feetta var skrifa\u00f0. Elsta d\u00e6mi um or\u00f0i\u00f0 \u00e1 prenti er \u00ed <em>Speglinum <\/em>1928 og f\u00e1ein d\u00e6mi eru um \u00fea\u00f0 \u00e1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>fr\u00e1 n\u00e6stu tveimur \u00e1ratugum, en \u00e1ri\u00f0 1948 var stofna\u00f0 sk\u00f3labla\u00f0 undir heitinu <em>Menntsk\u00e6lingur <\/em>\u00ed Menntask\u00f3lanum \u00e1 Akureyri, og upp \u00far \u00fev\u00ed ver\u00f0ur or\u00f0i\u00f0 algengt og er enn. \u00cd <em>Vi\u00f0b\u00e6ti \u00cdslensk-danskrar or\u00f0ab\u00f3kar <\/em>fr\u00e1 1963 er \u00fea\u00f0 <a href=\"https:\/\/blondal.arnastofnun.is\/faersla\/166566\/merkja\/menntsk%C3%A6lingur\">merkt<\/a> \u201epop.\u201c, \u00fe.e. \u00f3formlegt (tal)m\u00e1l, en er v\u00e6ntanlega l\u00f6ngu komi\u00f0 inn \u00ed formlegt m\u00e1l. Or\u00f0i\u00f0 er mynda\u00f0 af <em>menntask\u00f3li <\/em>me\u00f0 vi\u00f0skeytinu <em>-ing<\/em>(<em>ur<\/em>) sem hefur s\u00f6mu \u00e1hrif \u00e1 grunnor\u00f0i\u00f0 og <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2021\/02\/11\/ingur\/\">venjulega<\/a> \u2013 styttir \u00fea\u00f0 \u00ed tv\u00f6 atkv\u00e6\u00f0i me\u00f0 brottfalli innan \u00far \u00fev\u00ed (<em>mennt<strong>a<\/strong>sk\u00f3l- <\/em>&gt; <em>menntsk\u00f3l-<\/em>) og breytir stofns\u00e9rhlj\u00f3\u00f0i ef \u00fea\u00f0 getur teki\u00f0 <em>i<\/em>-hlj\u00f3\u00f0varpi (<em>menntsk<strong>\u00f3<\/strong>l-<\/em> &gt; <em>menntsk<strong>\u00e6<\/strong>l-<\/em>).<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 hef\u00f0i e.t.v. m\u00e1tt b\u00faast vi\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 \u00f6nnur or\u00f0 yr\u00f0u myndu\u00f0 \u00e1 sama h\u00e1tt og <em>menntsk\u00e6lingur<\/em> en ekki hefur fari\u00f0 miki\u00f0 fyrir \u00fev\u00ed. Or\u00f0in sem nefnd voru \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1956, <em>h\u00e1sk\u00e6lingur <\/em>og <em>i\u00f0nsk\u00e6lingur<\/em>, eru b\u00e6\u00f0i lipur en hafa ekki fari\u00f0 \u00e1 flug \u2013 <em>h\u00e1sk\u00e6lingur <\/em>v\u00e6ntanlega vegna auglj\u00f3sra hugrenningatengsla vi\u00f0 s\u00f6gnina <em>h\u00e1sk\u00e6la<\/em>, og <em>i\u00f0nsk\u00e6lingur <\/em>l\u00edklega vegna \u00feess a\u00f0 fyrir var \u00ed m\u00e1linu styttra og liprara or\u00f0 s\u00f6mu merkingar, <em>i\u00f0nnemi<\/em>. Ekki er heldur a\u00f0 sj\u00e1 a\u00f0 notu\u00f0 hafi veri\u00f0 or\u00f0 myndu\u00f0 \u00e1 \u00feennan h\u00e1tt af heitum sk\u00f3lategunda sem \u00e1\u00f0ur voru algeng, <em>barnask\u00f3li<\/em> og <em>gagnfr\u00e6\u00f0ask\u00f3li<\/em>. \u00cd seinna tilvikinu g\u00e6ti \u00fea\u00f0 skipt m\u00e1li a\u00f0 ekki er auglj\u00f3st hvernig \u00e6tti a\u00f0 stytta <em>gagnfr\u00e6\u00f0ask\u00f3l-<\/em> ni\u00f0ur \u00ed tv\u00f6 atkv\u00e6\u00f0i \u2013 *<em>gagnsk\u00e6lingur<\/em> er h\u00e6pi\u00f0 en <em>gagnfr\u00e6\u00f0ingur <\/em>merkti anna\u00f0.<\/p>\n<p>\u00de\u00f3 m\u00e1 nefna a\u00f0 auk <em>menntsk\u00e6linga <\/em>koma or\u00f0in <em>H\u00e1sk\u00e6lingar<\/em>, <em>i\u00f0nsk\u00e6lingar<\/em> og <em>barnsk\u00e6lingar <\/em>koma fyrir \u00ed <em>Speglinum <\/em>1928, og einnig <em>Kvensk\u00e6lingar<\/em>, <em>Samsk\u00e6lingar<\/em>, <em>Verslsk\u00e6lingar<\/em>, <em>l\u00fd\u00f0sk\u00e6lingar<\/em>, <em>v\u00e9lsk\u00e6lingar<\/em> og <em>kennarask\u00e6lingar<\/em>. En <em>Spegillinn <\/em>var gamanbla\u00f0 og \u00feessi or\u00f0 eru \u00fearna notu\u00f0 \u00ed spaugi en ekkert sem bendir til \u00feess a\u00f0 nokkurt \u00feeirra nema <em>menntsk\u00e6lingar <\/em>hafi komist \u00ed notkun. <em>Kven<\/em>(<em>n<\/em>)<em>sk\u00e6lingar <\/em>kom \u00fe\u00f3 til l\u00f6ngu s\u00ed\u00f0ar, en \u00e1 seinni \u00e1rum hefur veri\u00f0 eitthva\u00f0 um a\u00f0 or\u00f0 af \u00feessu tagi v\u00e6ru myndu\u00f0 af s\u00e9rn\u00f6fnum \u2013 heitum einstakra sk\u00f3la (reyndar m\u00e1 l\u00edta svo \u00e1 a\u00f0 or\u00f0i\u00f0 <em>menntsk\u00e6lingur <\/em>hafi \u00ed upphafi veri\u00f0 leitt af heiti <em>Menntask\u00f3lans <\/em>(\u00ed Reykjav\u00edk og \u00e1 Akureyri). Ekki er \u00fe\u00f3 a\u00f0 sj\u00e1 a\u00f0 neitt \u00feeirra hafi n\u00e1\u00f0 \u00fatbrei\u00f0slu nema helst <em>Hagsk\u00e6lingar<\/em>.<\/p>\n<p>\u00c1st\u00e6\u00f0an fyrir \u00fev\u00ed a\u00f0 <em>menntsk\u00e6lingur <\/em>hefur or\u00f0i\u00f0 algengt, \u00f6fugt vi\u00f0 \u00f6nnur (hugsanleg) or\u00f0 myndu\u00f0 \u00e1 sama h\u00e1tt, er e.t.v. a\u00f0 einhverju leyti s\u00fa a\u00f0 \u00fea\u00f0 er tveimur atkv\u00e6\u00f0um styttra en hitt or\u00f0i\u00f0 sem helst k\u00e6mi til greina \u00ed s\u00f6mu merkingu, <em>menntask\u00f3lanemi<\/em> (sem er eldra og mun algengara) og \u00feremur atkv\u00e6\u00f0um styttra en <em>menntask\u00f3lanemandi <\/em>(sem er enn eldra). Svipa\u00f0 er a\u00f0 segja um <em>Kven<\/em>(<em>n<\/em>)<em>sk\u00e6lingur<\/em>, en aftur \u00e1 m\u00f3ti er <em>grunnsk\u00e6lingur <\/em>a\u00f0eins einu atkv\u00e6\u00f0i styttra en <em>grunnsk\u00f3lanemi<\/em>, og <em>leiksk\u00e6lingur<\/em> einu atkv\u00e6\u00f0i styttra en <em>leiksk\u00f3lanemi <\/em>\u2013 og jafnlangt og <em>leiksk\u00f3labarn<\/em>. Til a\u00f0 stytta <em>Verslunarsk\u00f3lanemi <\/em>er hins vegar stundum farin \u00f6nnur lei\u00f0 \u2013 <em>sk\u00f3la <\/em>sleppt og sagt <em>Verslingur <\/em>(v\u00e6ntanlega a\u00f0 einhverju leyti fyrir \u00e1hrif fr\u00e1 nafnor\u00f0inu <em>veslingur<\/em>).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd innleggi \u00ed M\u00e1lv\u00f6ndunar\u00fe\u00e6ttinum \u00ed dag voru nefnd or\u00f0in leiksk\u00e6lingar, grunnsk\u00e6lingar og h\u00e1sk\u00e6lingar og sagt a\u00f0 \u00feetta v\u00e6ru \u201en\u00fdjustu or\u00f0in\u201c. \u00c9g veit ekki alveg hva\u00f0 \u00e1tt er vi\u00f0 me\u00f0 \u00fev\u00ed \u2013 \u00fe\u00f3tt \u00f6llum \u00feessum or\u00f0um hafi vissulega brug\u00f0i\u00f0 fyrir hefur ekkert \u00feeirra hefur komist \u00ed notkun sem heiti\u00f0 geti. \u00d6rf\u00e1 d\u00e6mi eru \u00fe\u00f3 um grunnsk\u00e6lingar [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-6939","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6939","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6939"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6939\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6941,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6939\/revisions\/6941"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6939"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6939"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6939"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}