{"id":7047,"date":"2024-11-06T17:19:53","date_gmt":"2024-11-06T17:19:53","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=7047"},"modified":"2024-11-06T18:02:49","modified_gmt":"2024-11-06T18:02:49","slug":"undarlegt-undanlegt-og-undalegt","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2024\/11\/06\/undarlegt-undanlegt-og-undalegt\/","title":{"rendered":"Undarlegt, undanlegt og undalegt"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd M\u00e1lv\u00f6ndunar\u00fe\u00e6ttinum var n\u00fdlega spurst fyrir um myndina <em>unda<strong>n<\/strong>legt <\/em>sem fyrirspyrjandi haf\u00f0i rekist \u00e1 \u00ed bla\u00f0i fr\u00e1 1925 og velti fyrir s\u00e9r hvort \u00feessi mynd hef\u00f0i veri\u00f0 notu\u00f0 \u00ed sta\u00f0 <em>unda<strong>r<\/strong>legt<\/em>. \u00c9g haf\u00f0i aldrei rekist \u00e1 \u00feetta og taldi \u00ed fyrstu a\u00f0 \u00feetta hlyti a\u00f0 vera prentvilla, en \u00feegar \u00e9g f\u00f3r a\u00f0 sko\u00f0a m\u00e1li\u00f0 skipti \u00e9g um sko\u00f0un. \u00c1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> eru alls um 180 d\u00e6mi um atviksor\u00f0i\u00f0 <em>unda<strong>n<\/strong>lega <\/em>og l\u00fdsingaror\u00f0i\u00f0 <em>unda<strong>n<\/strong>legur<\/em>, \u00ed \u00fdmsum beygingarmyndum \u2013 elsta d\u00e6mi\u00f0 fr\u00e1 \u00e1rinu 1900. \u00cd <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru d\u00e6min um 70, \u00fear af um helmingur af samf\u00e9lagsmi\u00f0lum. \u00deetta eru alltof m\u00f6rg d\u00e6mi til a\u00f0 h\u00e6gt s\u00e9 a\u00f0 gera r\u00e1\u00f0 fyrir a\u00f0 alltaf s\u00e9 um prentvillu a\u00f0 r\u00e6\u00f0a, \u00feannig a\u00f0 myndin <em>unda<strong>n<\/strong>leg- <\/em>hefur greinilega veri\u00f0 \u00ed einhverri notkun fr\u00e1 \u00fev\u00ed \u00ed upphafi s\u00ed\u00f0ustu aldar.<\/p>\n<p>Au\u00f0vita\u00f0 er enginn vafi \u00e1 \u00fev\u00ed a\u00f0 <em>unda<strong>n<\/strong>leg- <\/em>er komi\u00f0 af <em>unda<strong>r<\/strong>leg-<\/em>, hvort sem vi\u00f0 viljum kalla \u00fea\u00f0 afb\u00f6kun, misskilning e\u00f0a eitthva\u00f0 anna\u00f0. L\u00fdsingaror\u00f0i\u00f0 <em>undarlegur <\/em>kemur fyrir \u00feegar \u00ed fornu m\u00e1li og er skylt nafnor\u00f0inu <em>undur<\/em> en eins og <a href=\"https:\/\/ordsifjabok.arnastofnun.is\/faersla\/21510\">kemur fram<\/a> \u00ed <em>\u00cdslenskri or\u00f0sifjab\u00f3k <\/em>hafa or\u00f0i\u00f0 v\u00edxl \u00e1 <em>-ur<\/em> (\u00e1\u00f0ur <em>-r<\/em>) \u00ed \u00fev\u00ed or\u00f0i og <em>-ar- <\/em>\u00ed <em>und<strong>ar<\/strong>legur<\/em>. Tr\u00falegt er a\u00f0 \u00feessi v\u00edxl dragi \u00far gagns\u00e6i or\u00f0sins <em>und<strong>ar<\/strong>legur <\/em>\u2013 valdi \u00fev\u00ed a\u00f0 m\u00e1lnotendur tengi or\u00f0i\u00f0 ekki endilega vi\u00f0 <em>und<strong>ur<\/strong><\/em>. \u00deessi skortur \u00e1 gagns\u00e6i veldur \u00fev\u00ed svo a\u00f0 meiri l\u00edkur eru \u00e1 a\u00f0 or\u00f0i\u00f0 breytist vegna \u00feess a\u00f0 \u00fea\u00f0 sty\u00f0st ekki vi\u00f0 anna\u00f0 or\u00f0 sem f\u00f3lk \u00feekkir. Heyranlegur munur \u00e1 <em>r<\/em> og <em>n <\/em>\u00ed lok atkv\u00e6\u00f0is inni \u00ed or\u00f0i er mj\u00f6g l\u00edtill og \u00feess vegna vi\u00f0b\u00fai\u00f0 a\u00f0 f\u00f3lk misheyri stundum <em>unda<strong>n<\/strong><\/em>- fyrir <em>unda<strong>r<\/strong><\/em>-.<\/p>\n<p>En stundum vir\u00f0ist <em>r<\/em>-i\u00f0 l\u00edka falla alveg brott og \u00feess vegna m\u00e6tti b\u00faast vi\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 finna rith\u00e1ttinn <em>undaleg-<\/em> \u00e1n <em>r<\/em>. \u00c9g haf\u00f0i ekki teki\u00f0 eftir sl\u00edkum d\u00e6mum, frekar en d\u00e6mum um <em>unda<strong>n<\/strong>leg-<\/em>, en \u00feau reyndust samt vera til \u00feegar a\u00f0 var g\u00e1\u00f0 \u2013 um rith\u00e1ttinn <em>undaleg- <\/em>eru um 70 d\u00e6mi \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em>, \u00fea\u00f0 elsta fr\u00e1 \u00e1rinu 1900 eins og elsta d\u00e6mi\u00f0 um <em>unda<strong>n<\/strong>leg<\/em>-. \u00dea\u00f0 er hins vegar athyglisvert a\u00f0 d\u00e6min \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru miklu fleiri e\u00f0a t\u00e6p 150 \u2013 langflest af samf\u00e9lagsmi\u00f0lum. \u00deetta er alveg \u00f6fugt vi\u00f0 d\u00e6min um <em>unda<strong>n<\/strong>leg-<\/em> sem voru mun fleiri \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> en \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni<\/em>. Vegna \u00feess a\u00f0 textarnir \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru flestir fr\u00e1 \u00feessari \u00f6ld g\u00e6ti \u00feetta bent til \u00feess a\u00f0 frambur\u00f0urinn \u00fear sem <em>r <\/em>fellur alveg brott s\u00e9 a\u00f0 f\u00e6rast \u00ed v\u00f6xt.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 er sem s\u00e9 tr\u00falegt a\u00f0 \u00e1\u00f0ur hafi f\u00f3lk yfirleitt heyrt \u00fearna eitthvert samhlj\u00f3\u00f0 en \u00fea\u00f0 hafi i\u00f0ulega veri\u00f0 svo veikt a\u00f0 f\u00f3lk gat skynja\u00f0 \u00fea\u00f0 sem <em>n<\/em> \u00ed sta\u00f0 <em>r <\/em>\u2013 og s\u00fa skynjun endurspegla\u00f0ist \u00ed rith\u00e6ttinum. N\u00fana er tr\u00falegt a\u00f0 f\u00f3lk heyri oft ekkert samhlj\u00f3\u00f0 \u00e1 \u00feessum sta\u00f0 og s\u00fa skynjun endurspeglast \u00fe\u00e1 l\u00edka \u00ed rith\u00e6ttinum. \u00c9g legg \u00e1herslu \u00e1 a\u00f0 \u00e9g er au\u00f0vita\u00f0 ekki a\u00f0 m\u00e6la me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 vi\u00f0 hverfum fr\u00e1 hinum hef\u00f0bundna rith\u00e6tti. \u00deetta er hins vegar forvitnilegt d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 hvernig skert gagns\u00e6i or\u00f0a, \u00e1samt \u00f3sk\u00fdrum e\u00f0a breyttum frambur\u00f0i, getur valdi\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 m\u00e1lnotendur fari a\u00f0 skynja \u00feau \u00e1 n\u00fdjan h\u00e1tt. Stundum lei\u00f0ir \u00feessi breytta skynjun til m\u00e1lbreytingar, en \u00ed \u00feessu tilviki eru d\u00e6min (enn) of f\u00e1 til a\u00f0 h\u00e6gt s\u00e9 a\u00f0 tala um breytingu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd M\u00e1lv\u00f6ndunar\u00fe\u00e6ttinum var n\u00fdlega spurst fyrir um myndina undanlegt sem fyrirspyrjandi haf\u00f0i rekist \u00e1 \u00ed bla\u00f0i fr\u00e1 1925 og velti fyrir s\u00e9r hvort \u00feessi mynd hef\u00f0i veri\u00f0 notu\u00f0 \u00ed sta\u00f0 undarlegt. \u00c9g haf\u00f0i aldrei rekist \u00e1 \u00feetta og taldi \u00ed fyrstu a\u00f0 \u00feetta hlyti a\u00f0 vera prentvilla, en \u00feegar \u00e9g f\u00f3r a\u00f0 sko\u00f0a m\u00e1li\u00f0 skipti [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-7047","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7047","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7047"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7047\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7049,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7047\/revisions\/7049"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7047"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7047"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7047"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}