{"id":7111,"date":"2025-01-12T10:50:15","date_gmt":"2025-01-12T10:50:15","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=7111"},"modified":"2025-01-12T10:50:15","modified_gmt":"2025-01-12T10:50:15","slug":"ad-fatta-upp-a-kokomjolkinni","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2025\/01\/12\/ad-fatta-upp-a-kokomjolkinni\/","title":{"rendered":"A\u00f0 fatta upp \u00e1 k\u00f3k\u00f3mj\u00f3lkinni"},"content":{"rendered":"<p>H\u00e9r hefur \u00e1\u00f0ur veri\u00f0 <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2023\/12\/08\/saelir-eru-fattlausir-og-seinfattadir\/\">skrifa\u00f0<\/a> um t\u00f6kus\u00f6gnina <em>fatta <\/em>sem hefur veri\u00f0 notu\u00f0 \u00ed \u00f3formlegu m\u00e1li s\u00ed\u00f0an snemma \u00e1 tuttugustu \u00f6ld. En sambandi\u00f0 <em>fatta upp \u00e1<\/em> er miklu yngra og ekki komi\u00f0 \u00ed or\u00f0ab\u00e6kur \u2013 elsta d\u00e6mi sem \u00e9g finn um \u00fea\u00f0 \u00e1 prenti er fyrirs\u00f6gn \u00ed <em>NT <\/em>1984: \u201eHann h\u00e9t Kolli sem fatta\u00f0i upp \u00e1 \u00feessu.\u201c \u00cd <em>DV <\/em>1984 segir: \u201eEinu sinni h\u00e9lt \u00e9g nefnilega a\u00f0 \u00e9g hef\u00f0i fyrstur fatta\u00f0 upp \u00e1 \u00fev\u00ed a\u00f0 pissa standandi.\u201c \u00cd <em>Degi <\/em>1987 segir: \u201e\u00dea\u00f0 voru eiginlega Jakob, Sara og nokkrir \u00ed vi\u00f0b\u00f3t sem f\u00f6ttu\u00f0u upp \u00e1 \u00feessu.\u201c \u00cd <em>Degi <\/em>1988 segir: \u201eSvo einfalt raunar a\u00f0 ma\u00f0ur fur\u00f0ar sig \u00e1 \u00fev\u00ed a\u00f0 ma\u00f0ur hafi ekki sj\u00e1lfur fatta\u00f0 upp \u00e1 \u00feessu.\u201c Um 90 d\u00e6mi eru um sambandi\u00f0 \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> en \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru t\u00e6p 400 d\u00e6mi um \u00fea\u00f0, \u00f6ll nema 50 af samf\u00e9lagsmi\u00f0lum.<\/p>\n<p>Ekki hugnast \u00f6llum \u00feetta samband, og \u00ed M\u00e1lv\u00f6ndunar\u00fe\u00e6ttinum var \u00ed g\u00e6r veri\u00f0 a\u00f0 amast vi\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 \u00fe\u00e1ttastj\u00f3rnandi \u00e1 <em>Bylgjunni <\/em>hef\u00f0i sagt \u201eHann fatta\u00f0i upp \u00e1 k\u00f3k\u00f3mj\u00f3lkinni\u201c. \u00de\u00e1tttakendum \u00ed umr\u00e6\u00f0unni fannst \u00feetta \u00f3bo\u00f0legt og t\u00f6ldu \u00fea\u00f0 \u201ebarnam\u00e1l\u201c, og sama athugasemd er oft ger\u00f0 \u00ed d\u00e6mum \u00far formlegu m\u00e1li: \u201eAllavega var \u00fea\u00f0 einhver fr\u00e6gur ma\u00f0ur sem n\u00fa er l\u00f6ngu dau\u00f0ur sem \u201efatta\u00f0i upp \u00e1 \u00feessu,\u201c eins og b\u00f6rnin segja\u201c segir \u00ed <em>Skessuhorni <\/em>2008; \u201eEfnahagslegu fyrirvararnir sem vi\u00f0 \u00feingmenn sem h\u00e9r st\u00f6rfu\u00f0um \u00ed sumar vorum svo stolt af a\u00f0 hafa \u201efatta\u00f0 upp \u00e1\u201c, eins og b\u00f6rnin segja\u201c var t.d. sagt \u00ed r\u00e6\u00f0u \u00e1 Al\u00feingi 2009; \u201eSni\u00f0ugt hj\u00e1 \u00feeim a\u00f0 hafa fatta\u00f0 upp \u00e1 \u00feessu, eins og krakkarnir segja\u201c segir \u00e1 vef <em>R\u00edkis\u00fatvarpsins <\/em>2020.<\/p>\n<p>S\u00f6gnin <em>fatta <\/em>er merkt \u201e\u00f3formlegt\u201c \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k <\/em>og <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/10726\">sk\u00fdr\u00f0<\/a> 'skilja (e-\u00f0)', en 'skilja, botna \u00ed' \u00ed <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k<\/em>. \u00de\u00f3tt \u00feessar sk\u00fdringar s\u00e9u ekki rangar eru \u00fe\u00e6r \u00f3fulln\u00e6gjandi \u2013 oft v\u00e6ri '\u00e1tta sig \u00e1' heppilegri sk\u00fdring. \u00cd <em>fatta <\/em>felst nefnilega oft a\u00f0 skilningurinn komi skyndilega frekar en sm\u00e1tt og sm\u00e1tt. \u00deetta kemur sk\u00fdrast fram \u00ed sambandinu <em>vera a\u00f0 fatta<\/em>. \u201e\u00c9g var a\u00f0 fatta a\u00f0 mig vantar alveg tramp\u00f3l\u00edn\u201c segir t.d. \u00ed <em>Fr\u00e9ttabla\u00f0inu <\/em>2007 \u2013 h\u00e9r v\u00e6ri h\u00e6gt a\u00f0 segja <em>\u00e9g var a\u00f0 \u00e1tta mig \u00e1 a\u00f0 mig vantar alveg tramp\u00f3l\u00edn <\/em>en alls ekki *<em>\u00e9g var a\u00f0 skilja a\u00f0 mig vantar alveg tramp\u00f3l\u00edn<\/em>. Sama m\u00e1li gegnir me\u00f0 \u201eF\u00f3lk er a\u00f0 fatta hva\u00f0 vi\u00f0 erum a\u00f0 segja\u201c \u00ed <em>V\u00edsi <\/em>2013, \u201e\u00c9g er a\u00f0 fatta a\u00f0 \u00e9g er bara \u00fe\u00f3 nokkur listama\u00f0ur \u00ed m\u00e9r\u201c \u00ed <em>DV <\/em>2019, og \u00f3tal fleiri d\u00e6mi.<\/p>\n<p>Sambandi\u00f0 <em>fatta upp \u00e1 <\/em>m\u00e1 reyna a\u00f0 sk\u00fdra sem 'finna upp' en \u00fea\u00f0 samband n\u00e6r \u00fe\u00f3 ekki merkingunni alveg. \u00dea\u00f0 vir\u00f0ist nefnilega oftast v\u00edsa til \u00fatkomu \u00far einhverju ferli eins og kemur fram \u00ed sk\u00fdringunni 'upphugsa e-\u00f0' \u00ed <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k<\/em>. \u00dear a\u00f0 auki v\u00edsar \u00fea\u00f0 fremur til einhvers \u00e1\u00fereifanlegs hlutar e\u00f0a t\u00e6kis \u2013 'b\u00faa e-\u00f0 til sem ekki hefur veri\u00f0 til \u00e1\u00f0ur' segir \u00ed <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k<\/em>. Aftur \u00e1 m\u00f3ti v\u00edsar <em>fatta upp \u00e1<\/em> ekki s\u00ed\u00f0ur til einhvers \u00f3\u00e1\u00fereifanlegs, eins og d\u00e6min h\u00e9r a\u00f0 framan s\u00fdna, og m\u00e9r finnst \u00fea\u00f0 l\u00edka v\u00edsa fremur til skyndilegrar hugdettu e\u00f0a huglj\u00f3munar en til \u00fatkomu \u00far l\u00f6ngu ferli. \u00dea\u00f0 stemmir einmitt vi\u00f0 \u00fe\u00e1 merkingu \u00ed s\u00f6gninni <em>fatta <\/em>sem l\u00fdst er h\u00e9r a\u00f0 framan \u2013 eitthva\u00f0 sem gerist skyndilega frekar en eitthva\u00f0 sem kemur sm\u00e1tt og sm\u00e1tt.<\/p>\n<p>\u00de\u00f3tt s\u00f6gnin <em>fatta <\/em>s\u00e9 \u00f3umdeilanlega komin \u00far d\u00f6nsku vir\u00f0ist sambandi\u00f0 <em>fatta upp \u00e1<\/em> vera \u00edslensk n\u00fdsm\u00ed\u00f0i \u2013 \u00ed d\u00f6nsku er sagt <em>hitte p\u00e5 <\/em>e\u00f0a <em>finde p\u00e5 <\/em>\u00ed s\u00f6mu merkingu en ekki *<em>fatte p\u00e5<\/em>. \u00dea\u00f0 er vel tr\u00falegt a\u00f0 sambandi\u00f0 s\u00e9 upprunni\u00f0 \u00ed m\u00e1li barna eins og oft er haldi\u00f0 fram, en \u00fea\u00f0 er a.m.k. fj\u00f6rut\u00edu \u00e1ra gamalt og fyrstu notendurnir \u00fev\u00ed komnir \u00e1 mi\u00f0jan aldur e\u00f0a eldri og nota \u00fea\u00f0 sumir hverjir enn \u2013 varla eru \u00fea\u00f0 eint\u00f3m b\u00f6rn sem nota \u00fea\u00f0 athugasemdalaust \u00e1 samf\u00e9lagsmi\u00f0lum. Vissulega s\u00fdnir hlutfallslega mikil notkun \u00feess \u00fear a\u00f0 \u00fea\u00f0 er a\u00f0 verulegu leyti bundi\u00f0 vi\u00f0 \u00f3formlegt m\u00e1l enn sem komi\u00f0 er, en d\u00e6mum \u00ed formlegu m\u00e1li vir\u00f0ist \u00fe\u00f3 fara sm\u00e1tt og sm\u00e1tt fj\u00f6lgandi. M\u00e9r finnst \u00feetta gagnlegt samband sem engin \u00e1st\u00e6\u00f0a er til a\u00f0 amast vi\u00f0.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>H\u00e9r hefur \u00e1\u00f0ur veri\u00f0 skrifa\u00f0 um t\u00f6kus\u00f6gnina fatta sem hefur veri\u00f0 notu\u00f0 \u00ed \u00f3formlegu m\u00e1li s\u00ed\u00f0an snemma \u00e1 tuttugustu \u00f6ld. En sambandi\u00f0 fatta upp \u00e1 er miklu yngra og ekki komi\u00f0 \u00ed or\u00f0ab\u00e6kur \u2013 elsta d\u00e6mi sem \u00e9g finn um \u00fea\u00f0 \u00e1 prenti er fyrirs\u00f6gn \u00ed NT 1984: \u201eHann h\u00e9t Kolli sem fatta\u00f0i upp \u00e1 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-7111","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7111","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7111"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7111\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7112,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7111\/revisions\/7112"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7111"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7111"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7111"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}