{"id":7141,"date":"2025-02-19T10:31:26","date_gmt":"2025-02-19T10:31:26","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=7141"},"modified":"2025-02-19T10:31:50","modified_gmt":"2025-02-19T10:31:50","slug":"thorkeli-eda-thorkatli","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2025\/02\/19\/thorkeli-eda-thorkatli\/","title":{"rendered":"\u00deorkeli e\u00f0a \u00deorkatli?"},"content":{"rendered":"<p>Um daginn var h\u00e9r spurt hvort f\u00f3lk kysi fremur a\u00f0 nota myndina <em>\u00deorkeli<\/em> e\u00f0a <em>\u00deorkatli<\/em> sem \u00fe\u00e1gufall af karlmannsnafninu <em>\u00deorkell<\/em>. Fyrirspyrjandi sag\u00f0ist vita a\u00f0 hvort tveggja v\u00e6ri tali\u00f0 r\u00e9tt en vildi forvitnast um smekk f\u00f3lks og tilfinningu fyrir \u00feessu. Sv\u00f6rin voru \u00e1 \u00fdmsa vegu \u2013 m\u00f6rgum fannst <em>\u00deorkatli <\/em>\u201esannarlega fallegra\u201c og \u201esvipmeira\u201c en \u00f6\u00f0rum fannst \u00fea\u00f0 \u201esvol\u00edti\u00f0 tilger\u00f0arlegt\u201c, \u201enokku\u00f0 h\u00e1t\u00ed\u00f0legt\u201c, \u201ep\u00ednul\u00edti\u00f0 snobba\u00f0\u201c, \u201eeitthva\u00f0 hall\u00e6rislegt\u201c og jafnvel \u201ehlj\u00f3ma beinl\u00ednis undarlega\u201c. En sumum fannst <em>\u00deorkeli <\/em>\u201ehafa barnalegri hlj\u00f3m\u201c og jafnvel \u201einnst inni eitthva\u00f0 rangt\u201c. Bent var \u00e1 a\u00f0 \u00ed <em>Beygingarl\u00fdsingu \u00edslensks n\u00fat\u00edmam\u00e1ls <\/em>eru b\u00e1\u00f0ar myndirnar <a href=\"https:\/\/bin.arnastofnun.is\/leit\/%C3%BEorkell\">gefnar<\/a> og ekki gert upp \u00e1 milli \u00feeirra enda b\u00e1\u00f0ar algengar \u00ed m\u00e1linu.<\/p>\n<p>Seinni li\u00f0ur nafnsins, sem einnig kemur fyrir \u00ed n\u00f6fnunum <em>Arnkell<\/em>, <em>\u00c1skell<\/em>, <em>Hrafnkell<\/em> og fleiri, er kominn af nafnor\u00f0inu <em>ketill<\/em> \u2013 \u00fea\u00f0 er ekkert \u00f3e\u00f0lilegt a\u00f0 s\u00e9rhlj\u00f3\u00f0 falli brott \u00ed \u00e1herslulausu atkv\u00e6\u00f0i og -<em>ke<strong>ti<\/strong>ll <\/em>ver\u00f0i -<em>kell<\/em> \u00ed samsetningum. \u00cd nafninu <em>Ketill <\/em>einu og s\u00e9r ber seinna atkv\u00e6\u00f0i\u00f0 aftur \u00e1 m\u00f3ti meiri \u00e1herslu og \u00fev\u00ed fellur <em>i<\/em> ekki brott \u00fear. Frumhlj\u00f3\u00f0 stofnsins er <em>a <\/em>sem breytist \u00ed <em>e <\/em>me\u00f0 <em>i-<\/em>hlj\u00f3\u00f0varpi (<em>katil<\/em>- &gt; <em>ketil<\/em>-) nema \u00ed \u00fe\u00e1gufallinu -<em>katli <\/em>\u00fear sem <em>i <\/em>fellur brott eftir almennum reglum m\u00e1lsins vegna \u00feess a\u00f0 beygingarendingin hefst \u00e1 s\u00e9rhlj\u00f3\u00f0i, sbr. <em>depil<\/em>+<em>i <\/em>&gt; <em>depli<\/em>, <em>j\u00f6kul<\/em>+<em>i <\/em>&gt; <em>j\u00f6kli<\/em>, <em>hamar<\/em>+<em>i <\/em>&gt; <em>hamri <\/em>o.s.frv. \u00deess vegna f\u00e1um vi\u00f0 \u00ed fornu m\u00e1li beyginguna <em>\u00deorkell <\/em>(&lt; <em>\u00deorke<strong>ti<\/strong>ll<\/em>) \u2013 <em>\u00deorkel <\/em>(&lt; <em>\u00deorke<strong>ti<\/strong>l<\/em>) \u2013 <em>\u00deorkatli <\/em>\u2013 <em>\u00deorkels<\/em> (&lt;<em> \u00deorke<strong>ti<\/strong>ls<\/em>).<\/p>\n<p>\u00cd or\u00f0um me\u00f0 svipu\u00f0um v\u00edxlum er aftur \u00e1 m\u00f3ti r\u00edk tilhneiging til a\u00f0 samr\u00e6ma stofnmyndir og \u00fatr\u00fdma \u00f3reglu. Or\u00f0i\u00f0 <em>lykill <\/em>beyg\u00f0ist t.d. <em>lykil <\/em>\u2013 <em>lykil <\/em>\u2013 <em>l<strong>u<\/strong>kli <\/em>\u2013 <em>lykils <\/em>og \u00ed fleirt\u00f6lu <em>luklar <\/em>\u2013 <em>lukla <\/em>\u2013<em> luklum <\/em>\u2013 <em>lukla <\/em>vegna \u00feess a\u00f0 <em>i <\/em>f\u00e9ll brott \u00far vi\u00f0skeytinu <em>-il- <\/em>\u00e1 undan s\u00e9rhlj\u00f3\u00f0sendingu (<em>lukil<\/em>+<em>i <\/em>&gt; <em>lukli <\/em>\u00ed \u00fe\u00e1gufalli eint\u00f6lu) og <em>i<\/em>-hlj\u00f3\u00f0varpi\u00f0 <em>u <\/em>&gt; <em>y <\/em>var\u00f0 \u00fev\u00ed ekki \u00fear. En \u00feegar \u00ed fornu m\u00e1l er <em>y <\/em>oft haldi\u00f0 \u00ed allri beygingunni og <em>lykli <\/em>haft \u00ed sta\u00f0 <em>lukli <\/em>\u00ed \u00fe\u00e1gufalli eint\u00f6lu og <em>lyklar <\/em>\u00ed sta\u00f0 <em>luklar <\/em>\u00ed nefnifalli fleirt\u00f6lu. Venjuleg \u00fe\u00e1gufallsmynd mannsnafnsins <em>Egill <\/em>var l\u00edka <em>Egli <\/em>fram \u00e1 tuttugustu \u00f6ld en var \u00fatr\u00fdmt \u2013 \u00ed <em>Islandsk Grammatik <\/em>fr\u00e1 1922 segir Valt\u00fdr Gu\u00f0mundsson a\u00f0 <em>Egill <\/em>beygist \u201ei <strong>Skriftsprog<\/strong> undertiden\u201c eins og <em>Ketill<\/em> \u2013 \u00fe.e., \u00fe\u00e1gufalli\u00f0 <em>Agli <\/em>s\u00e9 stundum nota\u00f0 \u00ed ritm\u00e1li.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 er \u00fev\u00ed engin fur\u00f0a a\u00f0 tilhneiging hafi veri\u00f0 til a\u00f0 gera beygingu nafna eins og <em>\u00deorkell <\/em>reglulega og losna vi\u00f0 hina \u00f3reglulegu mynd <em>\u00deorkatli<\/em>. \u00dea\u00f0 er engin n\u00fdjung \u2013 \u00ed b\u00f3kinni <em>Um \u00edslenskar or\u00f0myndir \u00e1 14. og 15. \u00f6ld<\/em> segir Bj\u00f6rn Karel \u00de\u00f3r\u00f3lfsson: \u201eFr\u00e1 \u00fev\u00ed um 1300 fer \u00fe\u00e1gufall \u00e1 <em>keli <\/em>a\u00f0 ver\u00f0a algengt [\u2026] og er \u00ed M\u00f6\u00f0ruvallab\u00f3k miklu algengara en gamla myndin [\u2026]\u201c \u2013 en M\u00f6\u00f0ruvallab\u00f3k er talin skrifu\u00f0 um mi\u00f0ja 14. \u00f6ld. Samkv\u00e6mt <em>t\u00edmarit.is <\/em>eru \u00fe\u00e1gufallsmyndir me\u00f0 <em>-keli <\/em>mun algengari en myndir me\u00f0 <em>-katli <\/em>af \u00f6llum \u00feeim n\u00f6fnum sem um er a\u00f0 r\u00e6\u00f0a \u2013 s\u00ed\u00f0arnefndu myndirnar vir\u00f0ast raunar hafa veri\u00f0 mj\u00f6g sjaldg\u00e6far fram um 1930 en aukin t\u00ed\u00f0ni \u00feeirra eftir \u00fea\u00f0 stafar sennilega af (misskilinni) m\u00e1lv\u00f6ndun og fyrnsku.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Um daginn var h\u00e9r spurt hvort f\u00f3lk kysi fremur a\u00f0 nota myndina \u00deorkeli e\u00f0a \u00deorkatli sem \u00fe\u00e1gufall af karlmannsnafninu \u00deorkell. Fyrirspyrjandi sag\u00f0ist vita a\u00f0 hvort tveggja v\u00e6ri tali\u00f0 r\u00e9tt en vildi forvitnast um smekk f\u00f3lks og tilfinningu fyrir \u00feessu. Sv\u00f6rin voru \u00e1 \u00fdmsa vegu \u2013 m\u00f6rgum fannst \u00deorkatli \u201esannarlega fallegra\u201c og \u201esvipmeira\u201c en \u00f6\u00f0rum fannst [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-7141","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7141","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7141"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7141\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7143,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7141\/revisions\/7143"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7141"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7141"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7141"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}