{"id":7167,"date":"2025-03-16T12:38:23","date_gmt":"2025-03-16T12:38:23","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=7167"},"modified":"2025-03-16T13:01:15","modified_gmt":"2025-03-16T13:01:15","slug":"sott","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2025\/03\/16\/sott\/","title":{"rendered":"S\u00f3tt"},"content":{"rendered":"<p>N\u00fdlega var \u00e9g a\u00f0 skrifa um sambandi\u00f0 <em>elna s\u00f3ttin<\/em> sem er frekar sjaldg\u00e6ft \u00ed n\u00fat\u00edmam\u00e1li og v\u00e6ntanlega bundi\u00f0 vi\u00f0 ritm\u00e1l. Or\u00f0i\u00f0 <em>s\u00f3tt <\/em>er l\u00edka sagt \u201egamaldags\u201c \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k <\/em>\u00fear sem \u00fea\u00f0 er annars vegar <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/38513\">sk\u00fdrt<\/a> 'sj\u00fakd\u00f3mur, veikindi' og hins vegar 'f\u00e6\u00f0ingarhr\u00ed\u00f0ir, j\u00f3\u00f0s\u00f3tt' og \u00feetta r\u00edmar vi\u00f0 \u00fea\u00f0 sem fram kom \u00ed umr\u00e6\u00f0um um sambandi\u00f0 <em>elna s\u00f3ttin<\/em>. \u00dea\u00f0 rifja\u00f0ist hins vegar upp fyrir m\u00e9r a\u00f0 \u00ed m\u00ednu ungd\u00e6mi \u00feekkti \u00e9g or\u00f0i\u00f0 vel en a\u00f0eins \u00ed merkingunni 'ni\u00f0urgangur'. \u00deessa merkingu heyr\u00f0i \u00e9g eing\u00f6ngu \u00e1 heimilinu, enda kannski ekki miki\u00f0 r\u00e6tt um ni\u00f0urgang \u00e1 opinberum vettvangi e\u00f0a \u00ed almennu spjalli utan heimilis. En \u00e9g hef ekki heyrt e\u00f0a s\u00e9\u00f0 or\u00f0i\u00f0 nota\u00f0 \u00ed \u00feessari merkingu \u00ed meira en sext\u00edu \u00e1r.<\/p>\n<p>\u00c9g f\u00f3r \u00fev\u00ed a\u00f0 velta fyrir m\u00e9r hvort \u00feessi merking v\u00e6ri \u00feekkt e\u00f0a hvort \u00feetta hef\u00f0u bara veri\u00f0 einhvers konar skrauthv\u00f6rf sem a\u00f0eins hef\u00f0u veri\u00f0 notu\u00f0 \u00e1 m\u00ednu heimili \u2013 sl\u00edkt er vel \u00feekkt. En svo reyndist ekki vera, heldur er \u00feessi merking gefin \u00ed \u00fdmsum or\u00f0ab\u00f3kum. Or\u00f0i\u00f0 <em>s\u00f3tt <\/em>er t.d. <a href=\"https:\/\/ordsifjabok.arnastofnun.is\/faersla\/18500\">sk\u00fdrt<\/a> 'sj\u00fakleiki, veiki, hitaveiki; ni\u00f0urgangur' \u00ed <em>\u00cdslenskri or\u00f0sifjab\u00f3k<\/em>, og ein sk\u00fdring or\u00f0sins \u00ed <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>er '\u00feunnur saur, ni\u00f0urgangur'. \u00cd <em>\u00cdslensk-danskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>fr\u00e1 1920-1924 er ein <a href=\"https:\/\/blondal.arnastofnun.is\/faersla\/250636\/merkja\/s%C3%B3tt\">sk\u00fdring<\/a> or\u00f0sins '(<em>ni\u00f0urgangur<\/em>) Diarr\u00e9, tynd Aff\u00f8ring (hos Kreaturer, is. Faar)'. Af \u00feessu er svo a\u00f0 sj\u00e1 sem or\u00f0i\u00f0 s\u00e9 eing\u00f6ngu nota\u00f0 um skepnur, einkum sau\u00f0f\u00e9. \u00deessi merking kemur gl\u00f6ggt fram \u00ed \u00fdmsum g\u00f6mlum <a href=\"https:\/\/ritmalssafn.arnastofnun.is\/daemi\/485685\">d\u00e6mum<\/a> \u00ed <em>Ritm\u00e1lssafni <\/em>Or\u00f0ab\u00f3kar H\u00e1sk\u00f3lans.<\/p>\n<p>\u201eA vorum er \u00fead t\u00eddt, ad magurt saudfje f\u00e6r svo kallada S\u00fdki eda S\u00f3tt, hvar af \u00fead vanmegnast og deyr\u201c segir \u00ed <em>Klausturp\u00f3stinum <\/em>1819. \u201es\u00f3tt k\u00e1lfa stillir opt kr\u00edt nidurskafin til muna \u00ed mj\u00f3lk \u00feeirra\u201c segir \u00ed <em>Klausturp\u00f3stinum <\/em>1820. \u201eVid \u00fe\u00e1 lengri r\u00f3fu \u00e1 sp\u00f8nsku f\u00e9 vill loda saur, \u00feegar s\u00f3tt f\u00e6r\u201c segir \u00ed <em>Klausturp\u00f3stinum <\/em>1825. \u201eNe\u00f0an til \u00ed \u00c1rnes s\u00fdslu, \u00fear sem f\u00e9 gengur \u00ed s\u00f6lvafj\u00f6ru og f\u00e6r jafna\u00f0arlega s\u00f3tt\u201c segir \u00ed <em>N\u00fdjum f\u00e9lagsritum <\/em>1852. \u201eHin eiginlega \u201es\u00f3tt\u201c er afr\u00e1s ska\u00f0legra \u00f3hreininda \u00fearmanna\u201c segir \u00ed <em>B\u00fana\u00f0arriti <\/em>1893. \u201eNi\u00f0urgangur sem einnig er nefndur s\u00f3tt\u201c segir \u00ed <em>D\u00fdral\u00e6kningab\u00f3k <\/em>Magn\u00fasar Einarssonar fr\u00e1 1931. \u201eHann hefur fengi\u00f0 svo mikla s\u00f3tt, a\u00f0 h\u00fan rennur ni\u00f0ur af honum eins og l\u00e6kjarvatn\u201c segir um hest \u00ed <em>Gr\u00edmu hinni n\u00fdju<\/em>.<\/p>\n<p>Engin d\u00e6mi eru \u00ed <em>Ritm\u00e1lssafni <\/em>um a\u00f0 <em>s\u00f3tt <\/em>\u00ed \u00feessari merkingu s\u00e9 nota\u00f0 um f\u00f3lk, og \u00ed flj\u00f3tu brag\u00f0i finn \u00e9g engin \u00f6rugg d\u00e6mi \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em>. Samhengisins vegna g\u00e6ti \u00fe\u00f3 veri\u00f0 um \u00feessa merkingu a\u00f0 r\u00e6\u00f0a \u00ed <em>Heilbrig\u00f0issk\u00fdrslum <\/em>1897: \u201eVeikin yfirleitt mj\u00f6g v\u00e6g; byrja\u00f0i \u00e1 sumum me\u00f0 h\u00e1lsb\u00f3lgu, \u00e1 sumum me\u00f0 s\u00f3tt og uppk\u00f6stum.\u201c \u00dearna g\u00e6ti merkingin \u00fe\u00f3 einnig veri\u00f0 's\u00f3tthiti'. \u00cd lj\u00f3si \u00feess hve h\u00fasd\u00fdr l\u00e9ku st\u00f3rt hlutverk \u00ed daglegu l\u00edfi f\u00f3lks \u00e1\u00f0ur fyrr er \u00fe\u00f3 ekkert \u00f3e\u00f0lilegt a\u00f0 or\u00f0afar um d\u00fdr f\u00e6rist yfir \u00e1 f\u00f3lk, og hvorki \u00ed <em>\u00cdslenskri or\u00f0sifjab\u00f3k <\/em>n\u00e9 <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>er teki\u00f0 fram a\u00f0 \u00feessi notkun or\u00f0sins s\u00e9 bundin vi\u00f0 skepnur. \u00c9g geri \u00feess vegna r\u00e1\u00f0 fyrir \u00fev\u00ed a\u00f0 notkun \u00feess um f\u00f3lk hafi ekki eing\u00f6ngu t\u00ed\u00f0kast \u00e1 \u00e6skuheimili m\u00ednu heldur veri\u00f0 s\u00e6milega \u00feekkt.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>N\u00fdlega var \u00e9g a\u00f0 skrifa um sambandi\u00f0 elna s\u00f3ttin sem er frekar sjaldg\u00e6ft \u00ed n\u00fat\u00edmam\u00e1li og v\u00e6ntanlega bundi\u00f0 vi\u00f0 ritm\u00e1l. Or\u00f0i\u00f0 s\u00f3tt er l\u00edka sagt \u201egamaldags\u201c \u00ed \u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k \u00fear sem \u00fea\u00f0 er annars vegar sk\u00fdrt 'sj\u00fakd\u00f3mur, veikindi' og hins vegar 'f\u00e6\u00f0ingarhr\u00ed\u00f0ir, j\u00f3\u00f0s\u00f3tt' og \u00feetta r\u00edmar vi\u00f0 \u00fea\u00f0 sem fram kom \u00ed umr\u00e6\u00f0um um sambandi\u00f0 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-7167","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7167","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7167"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7167\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7169,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7167\/revisions\/7169"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7167"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7167"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7167"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}