{"id":7175,"date":"2025-03-18T09:09:05","date_gmt":"2025-03-18T09:09:05","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=7175"},"modified":"2025-03-18T09:09:38","modified_gmt":"2025-03-18T09:09:38","slug":"vo-fyrir-dyrum","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2025\/03\/18\/vo-fyrir-dyrum\/","title":{"rendered":"Vo fyrir dyrum"},"content":{"rendered":"<p>Or\u00f0 sem h\u00f6f\u00f0u a\u00f0 geyma hlj\u00f3\u00f0asambandi\u00f0 <em>v\u00e1<\/em> \u00ed fornu m\u00e1li hafa \u00feess \u00ed sta\u00f0 yfirleitt fengi\u00f0 <em>vo<\/em> \u00ed n\u00fat\u00edmam\u00e1li, eins og fj\u00f6lm\u00f6rg d\u00e6mi s\u00fdna \u2013 <em>v\u00e1r <\/em>&gt; <em>vor<\/em>, <em>sv\u00e1 <\/em>&gt; <em>svo<\/em>, <em>\u00fev\u00e1 <\/em>&gt; <em>\u00fevo<\/em>, <em>v\u00e1\u00f0i <\/em>&gt; <em>vo\u00f0i<\/em>, <em>v\u00e1ndur <\/em>&gt; <em>vondur<\/em> o.s.frv. \u00cd greininni \u201eTungan\u201c segir Stef\u00e1n Karlsson: \u201e\u00deessi breyting var alt\u00e6k og or\u00f0 \u00ed n\u00fat\u00edmam\u00e1li me\u00f0 v\u00e1 eru a\u00f0 heita m\u00e1 \u00f6ll anna\u00f0 hvort \u00e1hrifsmyndir (<em>kv\u00e1\u00f0u<\/em>, <em>sv\u00e1fu<\/em>) e\u00f0a t\u00f6kumyndir \u00far fornm\u00e1li (<em>v\u00e1<\/em> \u00fe.e. tj\u00f3n, h\u00e6tta, og samsetningar af \u00fev\u00ed or\u00f0i).\u201c \u00dea\u00f0 m\u00e1 \u00fe\u00f3 finna \u00fdmis d\u00e6mi fr\u00e1 n\u00edtj\u00e1ndu \u00f6ld og byrjun \u00feeirrar tuttugustu um myndina <em>vo <\/em>sem hef\u00f0i m\u00e1tt b\u00faast vi\u00f0 \u00fat fr\u00e1 venjulegri hlj\u00f3\u00f0\u00fer\u00f3un \u2013 ekki s\u00edst \u00ed sambandinu <em>vo fyrir dyrum<\/em>, t.d. \u00ed <em>\u00dej\u00f3\u00f0\u00f3lfi <\/em>1856, 1857 og 1868, \u00ed <em>Sk\u00edrni <\/em>1861, \u00ed <em>Nor\u00f0anfara <\/em>1865 og 1885, \u00ed <em>Landinu <\/em>1918, og v\u00ed\u00f0ar.<\/p>\n<p>\u00deessi mynd kemur l\u00edka fyrir \u00ed \u00fdmsum samsetningum. \u00cd <em>Nor\u00f0lingi<\/em> 1880 segir: \u201eV\u00e9r eigum talsvert f\u00e9 eftir f\u00f3lkstali, en oss vantar votryggingar.\u201c \u00cd ne\u00f0anm\u00e1lsgrein segir: \u201eVotrygging, votryggja (assurere), af nafninu vo : v\u00e1 = vo\u00f0i : v\u00e1\u00f0i, og tryggja: tryggja vi\u00f0 vo\u00f0a [\u2026]. M\u00e6tti \u00fe\u00e1 og kalla votryggisf\u00e9l\u00f6g e\u00f0r \u00fev\u00ed um l\u00edkt.\u201c Or\u00f0i\u00f0 <em>volegur <\/em>kemur fyrir \u00ed kv\u00e6\u00f0i eftir Benedikt Gr\u00f6ndal \u00ed <em>Fj\u00f6lni <\/em>1847: \u201eVindurinn volega \u00e6\u00f0ir.\u201c Or\u00f0i\u00f0 <em>vogestur <\/em>kemur fyrir \u00ed <em>Nor\u00f0urfara <\/em>1849: \u201e\u00fea\u00f0 l\u00edtur svo \u00fat, sem flestir menn \u00e1 \u00cdslandi sjeu \u00e1 \u00fea\u00f0 s\u00e1ttir a\u00f0 lei\u00f0a ei \u00feann vogest inn \u00ed land vort.\u201c \u00deessar myndir og fleiri af sama toga t\u00ed\u00f0ku\u00f0ust nokku\u00f0 og voru sumar algengar \u00e1 n\u00edtj\u00e1ndu \u00f6ld og fram \u00e1 annan e\u00f0a \u00feri\u00f0ja \u00e1ratug \u00feeirrar tuttugustu, en hurfu \u00fe\u00e1 me\u00f0 \u00f6llu.<\/p>\n<p>Myndin <em>v\u00e1 <\/em>\u00ed sambandinu <em>v\u00e1 fyrir dyrum <\/em>kemur fyrst fyrir \u00ed grein eftir Gu\u00f0brand Vigf\u00fasson \u00ed <em>Sk\u00edrni <\/em>1861 \u2013 \u00ed s\u00f6mu grein kemur reyndar einnig fyrir sambandi\u00f0 <em>vo fyrir dyrum <\/em>eins og \u00e1\u00f0ur var nefnt. \u00deetta er eina d\u00e6mi\u00f0 um sambandi\u00f0 fr\u00e1 n\u00edtj\u00e1ndu \u00f6ld \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> en eftir aldam\u00f3tin var\u00f0 \u00fea\u00f0 algengt en <em>vo<\/em> hvarf. Elstu d\u00e6mi um s\u00f6gnina <em>v\u00e1tryggja <\/em>og nafnor\u00f0i\u00f0 <em>v\u00e1trygging <\/em>eru \u00ed <em>Stj\u00f3rnart\u00ed\u00f0indum fyrir \u00cdsland <\/em>fr\u00e1 1881: \u201eFangah\u00fas (v\u00e1trygg\u00f0 fyrir eldi)\u201c og \u201eV\u00e1trygging fangelsa gegn eldi.\u201c Elsta d\u00e6mi um myndina <em>v\u00e1gestur <\/em>er \u00ed <em>Nor\u00f0anfara <\/em>1874: \u201eHaf\u00edsinn \u00feykir v\u00e1gestur mikill.\u201c Or\u00f0i\u00f0 <em>v\u00e1legur <\/em>kemur fyrst fyrir \u00ed kv\u00e6\u00f0i eftir Valdimar \u00c1smundsson \u00ed <em>\u00dej\u00f3\u00f0\u00f3lfi<\/em> 1874: \u201e\u00de\u00fa veizt, a\u00f0 \u00fe\u00e9r \u00e1 vinstri hli\u00f0 \/ er v\u00e1leg Heljar sl\u00f3\u00f0.\u201c<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 er \u00fev\u00ed lj\u00f3st a\u00f0 or\u00f0i\u00f0 <em>v\u00e1 <\/em>og samsetningar af \u00fev\u00ed \u00fer\u00f3u\u00f0ust \u00e1 sama h\u00e1tt og \u00f6nnur or\u00f0 me\u00f0 \u00feetta hlj\u00f3\u00f0asamband og h\u00f6f\u00f0u myndina <em>vo <\/em>\u00fear til seint \u00e1 n\u00edtj\u00e1ndu \u00f6ld. \u00de\u00e1 er fari\u00f0 a\u00f0 endurvekja <em>v\u00e1 <\/em>og nota \u00fea\u00f0 \u00ed samsetningum, og \u00e1 f\u00e1einum \u00e1ratugum \u00fatr\u00fdma endurvaktar myndir me\u00f0 <em>v\u00e1 <\/em>hinum hlj\u00f3\u00f0r\u00e9ttu myndum me\u00f0 <em>vo<\/em>. \u00de\u00f3tt \u00e9g hafi ekki fundi\u00f0 neitt um \u00e1st\u00e6\u00f0u \u00feessa er lj\u00f3st a\u00f0 \u00fearna hl\u00fdtur einhver me\u00f0vitu\u00f0 \u00e1kv\u00f6r\u00f0un a\u00f0 liggja a\u00f0 baki sem v\u00e6ntanlega tengist \u00feeirri m\u00e1lhreinsunarstefnu og fornaldard\u00fdrkun sem reis h\u00e1tt \u00e1 \u00feessum t\u00edma. Raunar var eing\u00f6ngu um a\u00f0 r\u00e6\u00f0a endurvakningu \u00ed skilningi ritm\u00e1lsins \u00fev\u00ed a\u00f0 b\u00f3kstafurinn <em>\u00e1 <\/em>st\u00f3\u00f0 fyrir allt anna\u00f0 hlj\u00f3\u00f0 \u00ed fornu m\u00e1li en hann gerir \u00ed n\u00fat\u00edmam\u00e1li \u2013 t\u00e1kna\u00f0i \u00e1\u00f0ur langt <em>a <\/em>[a\u02d0] en n\u00fa tv\u00edhlj\u00f3\u00f0i\u00f0 <em>a\u00fa <\/em>[au].<\/p>\n<p>Anna\u00f0 d\u00e6mi um a\u00f0 or\u00f0mynd me\u00f0 <em>v\u00e1 <\/em>hafi veri\u00f0 endurvakin er <em>Arnarhv\u00e1ll<\/em>, heiti \u00e1 skrifstofuh\u00fasi r\u00edkisins vi\u00f0 Ing\u00f3lfsstr\u00e6ti \u00ed Reykjav\u00edk. \u00deegar \u00e1form um byggingu \u00feessa h\u00fass eru fyrst nefnd \u00ed bl\u00f6\u00f0um sumari\u00f0 1929 er \u00fea\u00f0 nefnt <em>Arnarhvoll<\/em>, en \u00feegar h\u00fasi\u00f0 er risi\u00f0 \u00e1ri\u00f0 eftir er tala\u00f0 um \u00fea\u00f0 sem <em>Arnarhv\u00e1l<\/em>. \u00dea\u00f0 var J\u00f3nas J\u00f3nsson fr\u00e1 Hriflu sem beitti s\u00e9r fyrir byggingu h\u00fassins og ekki \u00f3l\u00edklegt a\u00f0 \u00feessi breyting s\u00e9 runnin undan rifjum hans, enda var hann mikill fornaldard\u00fdrkandi. \u00deessi endurvakning er \u00fe\u00f3 talsvert annars e\u00f0lis en \u00ed or\u00f0inu <em>v\u00e1<\/em> \u00fev\u00ed a\u00f0 h\u00fan er bundin vi\u00f0 \u00feetta eina or\u00f0 sem s\u00e9rnafn en tekur ekki til annarra or\u00f0a me\u00f0 <em>-hvoll<\/em>. Mannsnafni\u00f0 <em>Sv\u00e1fnir <\/em>er einnig teki\u00f0 \u00far fornm\u00e1li \u2013 kemur \u00fear fyrir sem \u00d3\u00f0insheiti en var endurvaki\u00f0 \u00e1 \u00feri\u00f0ja \u00e1ratug tuttugustu aldar.<\/p>\n<p>Eitt or\u00f0 sem inniheldur hlj\u00f3\u00f0asambandi\u00f0 <em>v\u00e1<\/em>, n\u00fdyr\u00f0i\u00f0 <em>kv\u00e1r<\/em>, er svo d\u00e1l\u00edti\u00f0 s\u00e9r \u00e1 b\u00e1ti. \u00dea\u00f0 kom fram \u00ed n\u00fdyr\u00f0asamkeppni Samtakanna \u00b478 \u00e1ri\u00f0 2020 \u00feegar leita\u00f0 var a\u00f0 \u00f3kyngreindu nafnor\u00f0 um fullvaxta manneskju, hli\u00f0st\u00e6\u00f0u <em>karl <\/em>og <em>kona<\/em>. \u00deetta or\u00f0 er ekki teki\u00f0 \u00far fornm\u00e1li, \u00e1 s\u00e9r enga \u00e6ttingja \u00ed m\u00e1linu og er ekki leitt af neinu \u2013 \u00fearna er bara ra\u00f0a\u00f0 saman hlj\u00f3\u00f0um \u00ed samr\u00e6mi vi\u00f0 \u00edslenskar hlj\u00f3\u00f0skipunarreglur. \u00c9g var \u00ed d\u00f3mnefnd samkeppninnar og var fyrst d\u00e1l\u00edti\u00f0 hugsi yfir \u00feessu or\u00f0i \u2013 \u00fea\u00f0 m\u00e6tti alveg hugsa s\u00e9r a\u00f0 halda \u00fev\u00ed fram a\u00f0 \u00fea\u00f0 \u00e6tti frekar a\u00f0 vera *<em>kvor <\/em>vegna \u00feess a\u00f0 ef \u00fea\u00f0 v\u00e6ri erf\u00f0aor\u00f0 hef\u00f0i <em>v\u00e1 <\/em>\u00e1tt a\u00f0 breytast \u00ed <em>vo<\/em>. En \u00e9g komst a\u00f0 \u00feeirri ni\u00f0urst\u00f6\u00f0u a\u00f0 svo m\u00f6rg or\u00f0 \u00ed n\u00fat\u00edmam\u00e1li hef\u00f0u <em>v\u00e1<\/em>, \u00fer\u00e1tt fyrir umr\u00e6dda breytingu, a\u00f0 engin \u00e1st\u00e6\u00f0a v\u00e6ri til a\u00f0 hengja sig \u00ed hlj\u00f3\u00f0skipunarreglu sem v\u00e6ri greinilega ekki til lengur \u00ed huga m\u00e1lnotenda.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Or\u00f0 sem h\u00f6f\u00f0u a\u00f0 geyma hlj\u00f3\u00f0asambandi\u00f0 v\u00e1 \u00ed fornu m\u00e1li hafa \u00feess \u00ed sta\u00f0 yfirleitt fengi\u00f0 vo \u00ed n\u00fat\u00edmam\u00e1li, eins og fj\u00f6lm\u00f6rg d\u00e6mi s\u00fdna \u2013 v\u00e1r &gt; vor, sv\u00e1 &gt; svo, \u00fev\u00e1 &gt; \u00fevo, v\u00e1\u00f0i &gt; vo\u00f0i, v\u00e1ndur &gt; vondur o.s.frv. \u00cd greininni \u201eTungan\u201c segir Stef\u00e1n Karlsson: \u201e\u00deessi breyting var alt\u00e6k og or\u00f0 \u00ed n\u00fat\u00edmam\u00e1li [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-7175","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7175","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7175"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7175\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7177,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7175\/revisions\/7177"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7175"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7175"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7175"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}