{"id":7229,"date":"2025-04-07T18:50:09","date_gmt":"2025-04-07T18:50:09","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=7229"},"modified":"2025-04-08T07:19:22","modified_gmt":"2025-04-08T07:19:22","slug":"gefum-sensinum-sens","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2025\/04\/07\/gefum-sensinum-sens\/","title":{"rendered":"Gefum s\u00e9nsinum s\u00e9ns"},"content":{"rendered":"<p>N\u00fa berast \u00fe\u00e6r gle\u00f0ifr\u00e9ttir a\u00f0 hi\u00f0 st\u00f3rmerka <a href=\"https:\/\/gefumislenskusens.is\/\">\u00e1tak<\/a> \u201eGefum \u00edslensku s\u00e9ns\u201c sem er upprunni\u00f0 \u00ed H\u00e1sk\u00f3lasetri Vestfjar\u00f0a s\u00e9 a\u00f0 brei\u00f0ast \u00fat og ver\u00f0i <a href=\"https:\/\/www.visir.is\/g\/20252710940d\/30-af-i-buum-i-ar-borg-eru-af-er-lendum-upp-runa\">teki\u00f0 upp<\/a> \u00ed Sveitarf\u00e9laginu \u00c1rborg. \u00dea\u00f0 er miki\u00f0 fagna\u00f0arefni, en hefur \u00fe\u00f3 or\u00f0i\u00f0 sumum tilefni til a\u00f0 hn\u00fdta \u00ed heiti \u00e1taksins og benda \u00e1 a\u00f0 <em>s\u00e9ns <\/em>s\u00e9 ekki \u00edslenska heldur erlend sletta og betra v\u00e6ri a\u00f0 nota or\u00f0 eins og <em>m\u00f6guleiki <\/em>e\u00f0a <em>t\u00e6kif\u00e6ri<\/em>. \u00deetta er reyndar ekki \u00ed fyrsta sinn sem \u00e9g s\u00e9 samb\u00e6rilegar athugasemdir og \u00fe\u00e6r eru svo sem skiljanlegar \u2013 vi\u00f0 erum flest alin upp vi\u00f0 a\u00f0 gjalda varhug vi\u00f0 t\u00f6kuor\u00f0um og vissulega hefur oft veri\u00f0 amast vi\u00f0 <em>s\u00e9ns <\/em>sem er sagt \u201e\u00f3formlegt\u201c \u00ed s\u00ed\u00f0ustu \u00fatg\u00e1fu <em>\u00cdslenskrar or\u00f0ab\u00f3kar <\/em>en var \u00ed fyrri \u00fatg\u00e1fum b\u00f3karinnar merkt me\u00f0 spurningarmerki sem t\u00e1knar \u201evont m\u00e1l\u201c.<\/p>\n<p>Af or\u00f0inu eru einnig til afbrig\u00f0in <em>sjens<\/em> og <em>sjans<\/em>. \u00dea\u00f0 fyrrnefnda er eing\u00f6ngu rith\u00e1ttarafbrig\u00f0i vi\u00f0 <em>s\u00e9ns<\/em> en \u00fea\u00f0 s\u00ed\u00f0arnefnda stendur fyrir svol\u00edti\u00f0 annan frambur\u00f0. \u00cd <em>\u00cdslenskri or\u00f0sifjab\u00f3k <\/em><a href=\"https:\/\/ordsifjabok.arnastofnun.is\/faersla\/16140\">segir<\/a> a\u00f0 or\u00f0i\u00f0 s\u00e9 l\u00edklega komi\u00f0 \u00far <em>chance <\/em>\u00ed ensku en ekki vir\u00f0ist \u00fe\u00f3 \u00f3l\u00edklegt a\u00f0 myndin <em>sjans<\/em>, sem er elst \u00feessara mynda, s\u00e9 komin \u00far <em>chance<\/em> \u00ed d\u00f6nsku sem aftur er sagt komi\u00f0 af <em>chance <\/em>\u00ed fr\u00f6nsku. \u00deessi mynd bendir til frambur\u00f0ar me\u00f0 <em>a <\/em>sem samr\u00e6mist frambur\u00f0i or\u00f0sins \u00ed d\u00f6nsku og breskri ensku. Elsta d\u00e6mi um <em>sjans <\/em>er \u00ed <em>Glettingi <\/em>1924: \u201eGlettingur er a\u00f0 hugsa um a\u00f0 kaupa s\u00edldartunnur af norskum s\u00edldarskipum sem fiska \u00bbfyrir utan\u00ab, \u00fev\u00ed \u00fea\u00f0 er \u00bbsjans\u00ab til a\u00f0 f\u00e1 \u00fe\u00e6r \u00f3d\u00fdrar.\u201c Allnokkur d\u00e6mi eru um myndina <em>sjans <\/em>\u00e1 n\u00e6stu \u00e1rum, fram yfir 1940.<\/p>\n<p>Myndin <em>sjens <\/em>s\u00e9st fyrst \u00ed <em>Vikunni <\/em>1941: \u201eh\u00fan er \u00e1 lei\u00f0 \u00ed s\u00edldina me\u00f0 svefnro\u00f0a \u00ed kinnum, dynjandi m\u00fasik \u00ed eyrunum og ,,sjensinn\u201c vi\u00f0 hli\u00f0ina.\u201c \u00c1ri\u00f0 eftir kemur myndin <em>s\u00e9ns <\/em>fyrir \u00ed umfj\u00f6llun um enskuslettur \u00ed <em>T\u00edmanum<\/em>: \u201e\u00de\u00f3 a\u00f0 \u00e9g s\u00e9 \u201e<strong>sj\u00far<\/strong>\u201c (sure) <strong>\u00e1 \u00fev\u00ed<\/strong>, a\u00f0 \u00fea\u00f0 s\u00e9 enginn \u201es\u00e9ns\u201c (chance) a\u00f0 spilla \u00edslenzkunni.\u201c \u00dearna er komi\u00f0 fram \u00e1 str\u00ed\u00f0s\u00e1rin og bandar\u00edski herinn kominn til landsins, en \u00ed amer\u00edskri ensku er <em>chance <\/em>bori\u00f0 fram me\u00f0 hlj\u00f3\u00f0inu [\u00e6] sem \u00ed \u00edslenskum eyrum er n\u00e1l\u00e6gt <em>e<\/em>. M\u00e9r finnst \u00fev\u00ed ekki \u00f3l\u00edklegt a\u00f0 or\u00f0i\u00f0 hafi \u00ed raun komi\u00f0 tvisvar inn \u00ed m\u00e1li\u00f0 \u2013 fyrst \u00far d\u00f6nsku e\u00f0a hugsanlega breskri ensku \u00e1 \u00feri\u00f0ja \u00e1ratugnum e\u00f0a fyrr, \u00ed myndinni <em>sjans<\/em>, en svo \u00far amer\u00edskri ensku upp \u00far 1940, \u00ed myndinni <em>s\u00e9ns<\/em> sem var\u00f0 flj\u00f3tlega mun algengari en hin.<\/p>\n<p>Myndin <em>sjans <\/em>var \u00fe\u00f3 nokku\u00f0 notu\u00f0 fram um 1980 en hefur s\u00ed\u00f0an veri\u00f0 \u00e1 st\u00f6\u00f0ugri ni\u00f0urlei\u00f0 og vir\u00f0ist n\u00fa vera a\u00f0 hverfa \u00far m\u00e1linu \u2013 a\u00f0eins eru s\u00e1raf\u00e1 d\u00e6mi um hana \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni<\/em>. En ef til vill hefur sumum \u00fe\u00f3tt <em>sjans <\/em>sk\u00f6mminni til sk\u00e1rra en <em>s\u00e9ns<\/em>. Til \u00feess bendir \u00fea\u00f0 sem Gu\u00f0mundur G. Hagal\u00edn <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/1081567?iabr=on#page\/n4\/mode\/1up\/\">segir<\/a> \u00ed ritd\u00f3mi \u00ed <em>Al\u00fe\u00fd\u00f0ubla\u00f0inu <\/em>1949 \u00fear sem hann hneykslast \u00e1 m\u00e1lfari h\u00f6fundar nokkurs: \u201eHann notar <strong>sjens<\/strong> \u2013 ekki einu sinni <strong>sjans<\/strong>.\u201c En \u00fe\u00f3tt i\u00f0ulega v\u00e6ri amast vi\u00f0 \u00feessu or\u00f0i fannst m\u00e1lv\u00f6ndunarmanninum G\u00edsla J\u00f3nssyni ekki fr\u00e1gangss\u00f6k a\u00f0 nota \u00fea\u00f0 \u2013 hann <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/1655783?iabr=on#page\/n28\/mode\/1up\/\">sag\u00f0i<\/a> \u00ed \u00fe\u00e6ttinum \u201e\u00cdslenskt m\u00e1l\u201c \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1987: \u201eM\u00e9r finnst koma til greina a\u00f0 nota or\u00f0in <strong>apparat<\/strong> (flt. appar\u00f6t) og <strong>sjans<\/strong> (s\u00e9ns), svona \u00ed vissum samb\u00f6ndum og st\u00edltegundum.\u201c<\/p>\n<p>Or\u00f0i\u00f0 <em>sjans<\/em>\/<em>s\u00e9ns <\/em>er a.m.k. hundra\u00f0 \u00e1ra gamalt \u00ed m\u00e1linu og er or\u00f0i\u00f0 g\u00edfurlega algengt \u2013 d\u00e6min um \u00fea\u00f0 \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru \u00e1 n\u00edunda tug \u00fe\u00fasunda. \u00dea\u00f0 kemur fyrir \u00ed \u00fdmsum algengum or\u00f0asamb\u00f6ndum \u2013 <em>gefa s\u00e9ns<\/em>, <em>taka s\u00e9nsinn<\/em>, <em>eiga ekki s\u00e9ns<\/em>, <em>komast \u00e1 s\u00e9ns<\/em>, <em>\u00e1 s\u00ed\u00f0asta s\u00e9ns<\/em>\u00a0o.s.frv. Vitanlega er \u00feetta l\u00f6ngu or\u00f0i\u00f0 gott og gilt \u00edslenskt or\u00f0 sem fr\u00e1leitt er a\u00f0 amast vi\u00f0 \u00fe\u00f3tt uppruninn s\u00e9 vissulega erlendur \u2013 eins og \u00ed \u00f3talm\u00f6rgum \u00f6\u00f0rum \u00edslenskum or\u00f0um. Heiti eins og <em>gefum \u00edslensku t\u00e6kif\u00e6ri <\/em>e\u00f0a <em>gefum \u00edslensku m\u00f6guleika<\/em> eru of formleg og merkja \u00fear a\u00f0 auki alls ekki n\u00e1kv\u00e6mlega \u00fea\u00f0 sama og <em>gefum \u00edslensku s\u00e9ns<\/em>. Heiti \u00e1taksins er einmitt s\u00e9rlega vel vali\u00f0 \u2013 \u00fea\u00f0 er \u00e1 \u00feeirri hversdagslegu og e\u00f0lilegu \u00edslensku sem f\u00f3lk sem er a\u00f0 l\u00e6ra m\u00e1li\u00f0 \u00fearf a\u00f0 n\u00e1 valdi \u00e1.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>N\u00fa berast \u00fe\u00e6r gle\u00f0ifr\u00e9ttir a\u00f0 hi\u00f0 st\u00f3rmerka \u00e1tak \u201eGefum \u00edslensku s\u00e9ns\u201c sem er upprunni\u00f0 \u00ed H\u00e1sk\u00f3lasetri Vestfjar\u00f0a s\u00e9 a\u00f0 brei\u00f0ast \u00fat og ver\u00f0i teki\u00f0 upp \u00ed Sveitarf\u00e9laginu \u00c1rborg. \u00dea\u00f0 er miki\u00f0 fagna\u00f0arefni, en hefur \u00fe\u00f3 or\u00f0i\u00f0 sumum tilefni til a\u00f0 hn\u00fdta \u00ed heiti \u00e1taksins og benda \u00e1 a\u00f0 s\u00e9ns s\u00e9 ekki \u00edslenska heldur erlend sletta [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-7229","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7229","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7229"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7229\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7231,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7229\/revisions\/7231"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7229"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7229"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7229"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}