{"id":7349,"date":"2025-05-29T16:10:28","date_gmt":"2025-05-29T16:10:28","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=7349"},"modified":"2025-05-29T16:10:28","modified_gmt":"2025-05-29T16:10:28","slug":"med-blaeti-fyrir-malfraedi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2025\/05\/29\/med-blaeti-fyrir-malfraedi\/","title":{"rendered":"Me\u00f0 bl\u00e6ti fyrir m\u00e1lfr\u00e6\u00f0i"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd g\u00e6r var spurt \u00ed h\u00f3pnum \u201eM\u00e1lspjall\u201c um merkingu or\u00f0sins <em>bl\u00e6ti <\/em>\u00ed samb\u00f6ndum eins og <em>hafa bl\u00e6ti fyrir einhverju<\/em>. \u00cd <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k <\/em>er or\u00f0i\u00f0 <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/61496\">sk\u00fdrt<\/a> 'hlutur e\u00f0a fyrirb\u00e6ri sem veldur kyn\u00f6rvun hj\u00e1 \u00e1kve\u00f0num einstaklingum' en s\u00fa merking er ekki g\u00f6mul. \u00deetta or\u00f0 kemur fyrir \u00ed fornu (sk\u00e1lda)m\u00e1li og <a href=\"https:\/\/ordsifjabok.arnastofnun.is\/faersla\/1439\">merkir<\/a> upphaflega 'hlutur e\u00f0a vera sem e-r tilbi\u00f0ur og f\u00e6rir f\u00f3rnir; skur\u00f0go\u00f0, hj\u00e1gu\u00f0' \u2013 skylt nafnor\u00f0inu <em>bl\u00f3t<\/em>. \u00cd <em>\u00cdslensk-danskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>fr\u00e1 1920-1924 er or\u00f0i\u00f0 merkt \u00farelt og <a href=\"https:\/\/blondal.arnastofnun.is\/faersla\/223160\">sk\u00fdrt<\/a> 'f\u00f3rn' e\u00f0a \u201a'f\u00f3rnard\u00fdr'. \u00cd <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>er \u00fea\u00f0 einnig sk\u00fdrt 'f\u00f3rnard\u00fdr' og 'hlutur sem er d\u00fdrka\u00f0ur sem go\u00f0vera, skur\u00f0go\u00f0' en \u00ed n\u00fdjustu \u00fatg\u00e1fu b\u00f3karinnar hefur merkingunni sem tilgreind er \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k <\/em>veri\u00f0 b\u00e6tt vi\u00f0.<\/p>\n<p>Vi\u00f0 \u00fe\u00e1 merkingu stendur \u201es\u00e1lfr.\u201c sem s\u00fdnir a\u00f0 \u00ed \u00feessari merkingu er <em>bl\u00e6ti <\/em>eins konar \u00ed\u00f0or\u00f0, enda er \u00fea\u00f0 flettior\u00f0 \u00ed tveimur s\u00f6fnum \u00ed <em>\u00cd\u00f0or\u00f0abankanum<\/em>. \u00cd \u00ed\u00f0or\u00f0asafni \u00far l\u00e6knisfr\u00e6\u00f0i er or\u00f0i\u00f0 <a href=\"https:\/\/idordabanki.arnastofnun.is\/faersla\/927213\">skilgreint<\/a> 'Hlutl\u00e6gt (\u00e1\u00fereifanlegt, s\u00fdnilegt) e\u00f0a \u00e1 annan h\u00e1tt skynjanlegt fyrirb\u00e6ri, sem af vissri \u00fer\u00e1hyggju er eftirs\u00f3tt e\u00f0a d\u00fdrka\u00f0, s.s. til pers\u00f3nulegrar kyn\u00f6rvunar, e\u00f0a vegna meintra yfirn\u00e1tt\u00farulegra eiginleika' og \u00ed or\u00f0asafni \u00far uppeldis- og s\u00e1larfr\u00e6\u00f0i er \u00fea\u00f0 <a href=\"https:\/\/idordabanki.arnastofnun.is\/faersla\/472062\">skilgreint<\/a> 'e-r hlutur, sem me\u00f0 \u00f3l\u00edkindum veldur kyn\u00f6rvun' og \u00ed n\u00e1nari sk\u00fdringu segir 'Einatt e-\u00f0, sem konum heyrir til, \u00feegar karlmenn eiga \u00ed hlut, t.d. n\u00e6lonsokkar e\u00f0a hanskar'. \u00cd b\u00e1\u00f0um tilvikum er or\u00f0i\u00f0 nota\u00f0 sem samsv\u00f6run vi\u00f0 enska or\u00f0i\u00f0 <em>fetish<\/em> \u2013 s\u00fa notkun var tekin upp seint \u00e1 s\u00ed\u00f0ustu \u00f6ld.<\/p>\n<p>\u00cd <em>Veru <\/em>1999 segir: \u201efer jafnvel \u00fat \u00ed \u00e1huga \u00e1 fetishisma, sem hefur veri\u00f0 \u00fe\u00fdtt munalosti e\u00f0a bl\u00e6ti og felst \u00ed ofur\u00e1st \u00e1 hlutum, oft f\u00f6tum svo sem sk\u00f3m og undirf\u00f6tum.\u201c \u00cd <em>Degi <\/em>2000 segir: \u201eBl\u00e6ti er eitt af \u00feessum or\u00f0um sem einn snillingur sm\u00ed\u00f0a\u00f0i fyrir or\u00f0i\u00f0 fetish sem er nota\u00f0 \u00ed erlendum tungum um eitthva\u00f0 sem veitir einhverjum kynfer\u00f0islega \u00f6rvun en samr\u00e6mist ekki hef\u00f0bundnum skilningi samf\u00e9lagsins \u00e1 kynfer\u00f0islegri \u00f6rvun.\u201c \u00cd <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2000 segir: \u201eAl\u00fej\u00f3\u00f0aor\u00f0i\u00f0 fyrir \u00feesskonar hluti er \u201efetish\u201c en hefur veri\u00f0 kalla\u00f0 \u201ebl\u00e6ti\u201c \u00e1 \u00edslensku.\u201c \u00cd <em>DV <\/em>2003 segir: \u201eEnska or\u00f0i\u00f0 fetish \u00fe\u00fd\u00f0ir \u00ed stuttu m\u00e1li a\u00f0 eitthva\u00f0 hafi kyn\u00f6rvandi \u00e1hrif \u00e1 f\u00f3lk. \u00cdslenska or\u00f0i\u00f0 yfir \u00feetta er bl\u00e6ti sem ver\u00f0ur a\u00f0 teljast misheppnu\u00f0 or\u00f0asm\u00ed\u00f0.\u201c<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/dictionary.cambridge.org\/dictionary\/english\/fetish\">Sk\u00fdringin<\/a> \u00e1 <em>fetish<\/em> \u00ed ensku vir\u00f0ist \u00ed flj\u00f3tu brag\u00f0i falla vel a\u00f0 \u00e1\u00f0urnefndum sk\u00fdringum or\u00f0ab\u00f3ka og \u00ed\u00f0or\u00f0asafna \u00e1 <em>bl\u00e6ti<\/em>: 'a sexual interest in an object or a part of the body other than the sexual organs' e\u00f0a 'kynfer\u00f0islegur \u00e1hugi \u00e1 hlut, e\u00f0a \u00e1 l\u00edkamshluta \u00f6\u00f0rum en kynf\u00e6rum'. En \u00e1 \u00feessu er \u00fe\u00f3 mikilv\u00e6gur munur: Enska or\u00f0i\u00f0 v\u00edsar ekki til hlutar e\u00f0a fyrirb\u00e6ris heldur til \u00f3venjulegs e\u00f0a \u00f3e\u00f0lilegs <strong>\u00e1huga<\/strong> \u00e1 tilteknum hlut, fyrirb\u00e6ri, l\u00edkamshluta e\u00f0a ath\u00f6fn, og s\u00e1 \u00e1hugi \u00fearf ekki a\u00f0 vera af kynfer\u00f0islegum toga \u2013 <em>fetish <\/em>er l\u00edka sk\u00fdrt 'an interest in an activity or object that makes someone spend an unreasonable amount of time doing it or thinking about it' e\u00f0a '\u00e1hugi \u00e1 ath\u00f6fn e\u00f0a hlut sem veldur \u00fev\u00ed a\u00f0 \u00f3e\u00f0lilega l\u00f6ngum t\u00edma er vari\u00f0 \u00ed \u00fea\u00f0 e\u00f0a hugsun um \u00fea\u00f0'.<\/p>\n<p>Svona hefur or\u00f0i\u00f0 <em>bl\u00e6ti <\/em>einmitt oftast veri\u00f0 nota\u00f0 undanfari\u00f0 \u2013 ekki um hlut e\u00f0a fyrirb\u00e6ri, heldur um \u00f3venjulegan e\u00f0a \u00f3e\u00f0lilegan \u00e1huga, ekki endilega kynfer\u00f0islegan, mj\u00f6g oft \u00ed sambandinu <em>bl\u00e6ti fyrir<\/em>. Elsta d\u00e6mi sem \u00e9g finn um \u00feessa notkun er \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2003: \u201e\u00cd \u00feessum myrkraverkum finnst flugan \u00ed huganum sem hefur bl\u00e6ti fyrir a\u00f0 sitja \u00ed kjallara n\u00e1ungans.\u201c \u00cd <em>Fr\u00e9ttabla\u00f0inu <\/em>2006 segir: \u201e\u00c9g er me\u00f0 rosa bl\u00e6ti fyrir sk\u00f3m og f\u00f6tum og snyrtiv\u00f6rum.\u201c \u00cd <em>Fr\u00e9ttabla\u00f0inu <\/em>2011 segir: \u201eMerkilegt nokk vir\u00f0ist varaforsetaframbj\u00f3\u00f0andinn fyrrverandi Sarah Palin einnig hafa bl\u00e6ti fyrir sogr\u00f6rum sem h\u00e6gt er a\u00f0 beygja til og fr\u00e1.\u201c \u00cd <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2010 segir: \u201eHann hefur bl\u00e6ti fyrir g\u00f3\u00f0ri samsetningu \u00e1 bindi og axlab\u00f6ndum.\u201c<\/p>\n<p>Or\u00f0i\u00f0 <em>bl\u00e6ti <\/em>\u00e1 s\u00e9r \u00fev\u00ed \u00e1hugaver\u00f0a s\u00f6gu. \u00deegar \u00fea\u00f0 var gert a\u00f0 \u00ed\u00f0or\u00f0i var hinni g\u00f6mlu merkingu, 'hlutur sem er d\u00fdrka\u00f0ur sem go\u00f0vera, skur\u00f0go\u00f0\u2018' eiginlega haldi\u00f0 en merkingunni 'til kyn\u00f6rvunar' b\u00e6tt vi\u00f0. En seinna f\u00e6r\u00f0ist a\u00f0almerking or\u00f0sins fr\u00e1 hlutnum e\u00f0a fyrirb\u00e6rinu yfir \u00ed \u00e1hugann \u00e1 \u00feessu og \u00fe\u00e1 kom til sambandi\u00f0 <em>bl\u00e6ti fyrir<\/em> \u2013 og jafnframt var\u00f0 merkingin almennari \u00feannig a\u00f0 kynfer\u00f0isleg merking \u00fearf ekki a\u00f0 vera til sta\u00f0ar. V\u00e6ntanlega m\u00e1 rekja \u00feessa breytingu til \u00e1hrifa fr\u00e1 enska or\u00f0inu <em>fetish<\/em> sem <em>bl\u00e6ti <\/em>var gert a\u00f0 samsv\u00f6run vi\u00f0. \u00dea\u00f0 er \u00fev\u00ed lj\u00f3st a\u00f0 sk\u00fdringar or\u00f0sins \u00ed \u00edslenskum or\u00f0ab\u00f3kum og \u00ed\u00f0or\u00f0as\u00f6fnum eru \u00f3fulln\u00e6gjandi og villandi \u2013 n\u00e1 ekki yfir langalgengustu notkun or\u00f0sins <em>bl\u00e6ti<\/em> \u00e1 s\u00ed\u00f0ustu \u00e1rum.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd g\u00e6r var spurt \u00ed h\u00f3pnum \u201eM\u00e1lspjall\u201c um merkingu or\u00f0sins bl\u00e6ti \u00ed samb\u00f6ndum eins og hafa bl\u00e6ti fyrir einhverju. \u00cd \u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k er or\u00f0i\u00f0 sk\u00fdrt 'hlutur e\u00f0a fyrirb\u00e6ri sem veldur kyn\u00f6rvun hj\u00e1 \u00e1kve\u00f0num einstaklingum' en s\u00fa merking er ekki g\u00f6mul. \u00deetta or\u00f0 kemur fyrir \u00ed fornu (sk\u00e1lda)m\u00e1li og merkir upphaflega 'hlutur e\u00f0a vera sem e-r [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-7349","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7349","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7349"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7349\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7350,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7349\/revisions\/7350"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7349"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7349"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7349"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}