{"id":7476,"date":"2025-07-28T13:06:07","date_gmt":"2025-07-28T13:06:07","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=7476"},"modified":"2025-07-28T14:54:33","modified_gmt":"2025-07-28T14:54:33","slug":"gorottur-metall","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2025\/07\/28\/gorottur-metall\/","title":{"rendered":"G\u00f6r\u00f3ttur metall"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd \u201eM\u00e1lspjalli\u201c var n\u00fdlega spurt hvort or\u00f0i\u00f0 <em>metall <\/em>v\u00e6ri nokku\u00f0 lengur nota\u00f0 \u00ed merkingu sem fyrirspyrjandi (sem er \u00e1 sextugnum) sag\u00f0ist \u00feekkja fr\u00e1 s\u00ednum yngri \u00e1rum, \u00feegar \u00fea\u00f0 hef\u00f0i veri\u00f0 haft um \u201e\u00e1fengan drykk, \u00f3f\u00ednan og sterkan\u201c \u2013 \u201eKampav\u00edn er ekki metall en landabrugg g\u00e6ti or\u00f0i\u00f0 metall ef vel tekst til.\u201c \u00deessa merkingarsk\u00fdringu er a\u00f0 finna \u00ed or\u00f0ab\u00f3kum eins og fyrirspyrjandi nefndi \u2013 \u00ed <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>er or\u00f0i\u00f0 sk\u00fdrt 'v\u00f6kvi, v\u00edn' og \u00ed <em>\u00cdslensk-danskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>fr\u00e1 1920-1924 er or\u00f0i\u00f0 <a href=\"https:\/\/blondal.arnastofnun.is\/faersla\/241344\">sk\u00fdrt<\/a> \u201e\u00e6del Drik\u201c e\u00f0a 'e\u00f0aldrykkur'. Sk\u00fdringin er innan g\u00e6salappa sem g\u00e6ti bent til \u00feess a\u00f0 hana b\u00e6ri ekki a\u00f0 skilja b\u00f3kstaflega. \u00cd <em>\u00cdslenskri or\u00f0sifjab\u00f3k <\/em>er <a href=\"https:\/\/ordsifjabok.arnastofnun.is\/faersla\/12142\">sk\u00fdringin<\/a> '(\u00f3svikinn) v\u00f6kvi, einkum v\u00edn'. Spurningin er hva\u00f0 \u201e\u00f3svikinn\u201c merkir \u00fearna.<\/p>\n<p>Or\u00f0i\u00f0 <em>metall <\/em>er t\u00f6kuor\u00f0 \u00far d\u00f6nsku, <a href=\"https:\/\/ordsifjabok.arnastofnun.is\/faersla\/12142\">komi\u00f0 af<\/a> <em>metal<\/em>, og er oftast haft innan g\u00e6salappa \u00ed eldri heimildum a.m.k. sem s\u00fdnir a\u00f0 \u00fea\u00f0 hefur ekki veri\u00f0 fyllilega vi\u00f0urkennt sem \u00edslenska. \u00dea\u00f0 hefur \u00fe\u00f3 veri\u00f0 laga\u00f0 a\u00f0 m\u00e1linu me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 gera \u00fea\u00f0 a\u00f0 karlkynsor\u00f0i og gefa \u00fev\u00ed nefnifallsmynd me\u00f0 <em>-dl<\/em> eins og \u00f6\u00f0rum karlkynsor\u00f0um me\u00f0 <em>-al- <\/em>\u00ed stofni (sem m\u00f6rg eru reyndar t\u00f6kuor\u00f0), svo sem <em>a\u00f0all<\/em>, <em>bagall<\/em>, <em>gaffall<\/em>, <em>kristall<\/em>, <em>m\u00f3rall<\/em>, <em>rafall<\/em>, <em>skandall<\/em>,<em> sta\u00f0all <\/em>o.m.fl. \u00dea\u00f0 er \u00fe\u00f3 athyglisvert a\u00f0 stundum helst nefnifallsmyndin me\u00f0 <em>-ll<\/em> \u00ed \u00f6\u00f0rum f\u00f6llum. \u00cd <em>V\u00edsi <\/em>1915 segir: \u201eHefi eg fyrir satt, a\u00f0 s\u00fdslum. geymi \u201emetallinn\u201c eins og sj\u00e1aldur auga s\u00edns \u00ed svefnherbergi s\u00ednu.\u201c \u00cd <em>Vikunni <\/em>1961 segir: \u201e\u00e1ttu ekki svol\u00edtinn dropa eftir af \u00feessum h\u00e9rna metalli e\u00f0a hva\u00f0 \u00fea\u00f0 n\u00fa heitir?\u201c<\/p>\n<p>Elsta <a href=\"https:\/\/ritmalssafn.arnastofnun.is\/daemi\/324841\">d\u00e6mi<\/a> um <em>metall <\/em>\u00ed merkingunni '\u00e1fengi, v\u00edn' er \u00ed b\u00e6klingnum <em>Framt\u00ed\u00f0arm\u00e1l <\/em>eftir Boga Th. Melste\u00f0 fr\u00e1 1891: \u201eHinn t\u00f3k vi\u00f0 pytlunni, saup \u00e1 og m\u00e6lti: [\u2026] Hva\u00f0a blessa\u00f0ur \u201emetall\u201c er \u00feetta?\u201c Hins vegar er fremur \u00e1tt vi\u00f0 einhvers konar me\u00f0al \u00ed <em>Sunnanfara <\/em>1893: \u201ev\u00e9r \u00feekkjum ekki \u00feenna \u201emetall\u201c, sem kallast \u201eMedicinalcognac\u201c.\u201c \u00cd <em>Heimilisbla\u00f0inu <\/em>1896 segir um v\u00edn sem l\u00e6knislyf: \u201eS\u00e1, sem kynnt hefir sjer d\u00e1l\u00edti\u00f0 s\u00f6gu \u00feessa m\u00e1ls, ber ekki mikla vir\u00f0ingu fyrir \u00feeim \u201ehreina metal\u201c.\u201c \u00cd <em>Fjallkonunni <\/em>1903 segir \u00ed grein um kaffi: \u201eEn hvernig lif\u00f0u menn \u00e1\u00f0ur en \u00feessi metall kom?\u201c \u00cd <em>V\u00edsi <\/em>1914 er r\u00e6tt um K\u00ednal\u00edfselix\u00edr og sagt: \u201eJ\u00e1, \u00fea\u00f0 er fyrirtaks \u201emetall\u201c\u201c. \u00cd <em>Heimskringlu <\/em>1934 segir: \u201e\u00c9g f\u00e9kk \u00feennan metal hj\u00e1 skottul\u00e6kni \u00ed R\u00f3m.\u201c<\/p>\n<p>Or\u00f0i\u00f0 <em>metall <\/em>hefur \u00fev\u00ed \u00ed upphafi ekki eing\u00f6ngu veri\u00f0 nota\u00f0 um \u00e1fengi, heldur einnig um a\u00f0rar tegundir sterkra drykkja sem \u00e6tla\u00f0 var a\u00f0 hafa g\u00f3\u00f0 \u00e1hrif. Einnig eru d\u00e6mi um or\u00f0i\u00f0 \u00ed yfirf\u00e6r\u00f0ri merkingu sem s\u00fdna enn frekar a\u00f0 \u00fea\u00f0 v\u00edsar til einhvers sem er sterkt og \u00e1hrifamiki\u00f0, en ekki endilega s\u00e9rlega f\u00ednt. \u00cd <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1914 segir um slettur fr\u00e1 kamarhreinsurum: \u201egusurnar af \u00feessum g\u00f3\u00f0a \u201emetal\u201c ganga manni yfir h\u00f6fu\u00f0 og anga sterkara en \u201eEau de Cologne\u201c. \u00cd <em>Su\u00f0urlandi <\/em>1916 segir um bitlinga flokkanna: \u201eOg hefir \u00feetta hinga\u00f0 til reynzt \u00e1hrifamiki\u00f0 svefnlyf samvizkunnar, og flokkum \u00fearfur \u201emetall\u201c.\u201c \u00cd <em>Minningum \u00feess li\u00f0na <\/em>eftir \u00cds\u00f3lf P\u00e1lsson fr\u00e1 mi\u00f0ri 20. \u00f6ld <a href=\"https:\/\/ritmalssafn.arnastofnun.is\/daemi\/324841\">segir<\/a>: \u201ePl\u00f6tu t\u00f3bak \u00feektu sumir [\u2026] enn ekki var \u00fea\u00f0 eptirs\u00f3ttur \u201emetall\u201c.\u201c<\/p>\n<p>\u00cd d\u00f6nsku <a href=\"https:\/\/islex.arnastofnun.is\/dk\/ord\/27952\/tungumal\/DA\">merkir<\/a> or\u00f0i\u00f0 'm\u00e1lmur' sem er einnig gefi\u00f0 sem fyrsta merking or\u00f0sins \u00ed \u00feeim or\u00f0ab\u00f3kum sem v\u00edsa\u00f0 var til h\u00e9r a\u00f0 framan. En \u00ed yfirf\u00e6r\u00f0ri merkingu getur or\u00f0i\u00f0 \u00ed d\u00f6nsku merkt '(hr\u00e1)efni' e\u00f0a '\u00fe\u00e9ttleiki' \u2013 \u201e<em>ofte spec. om noget, der er af s\u00e6rlig v\u00e6rdi, betydning, har s\u00e6rlig styrke og kraft<\/em>\u201c <a href=\"https:\/\/ordnet.dk\/ods\/ordbog?query=metal\">segir<\/a> \u00ed <em>Ordbog over det danske Sprog<\/em>. Ekki vir\u00f0ist \u00f3l\u00edklegt a\u00f0 \u00feetta liggi a\u00f0 baki notkun or\u00f0sins \u00ed \u00edslensku \u00fe\u00f3tt \u00e9g hafi ekki fundi\u00f0 d\u00e6mi um samb\u00e6rilega notkun \u00ed d\u00f6nsku. En l\u00edklega er \u00e1\u00f0urnefnd merking or\u00f0sins \u00ed \u00edslensku dau\u00f0 \u2013 \u00fea\u00f0 er ekki gefi\u00f0 \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k <\/em>og ekki einu sinni \u00ed <em>Slanguror\u00f0ab\u00f3kinni <\/em>fr\u00e1 1982. \u00deegar <em>metall <\/em>hefur veri\u00f0 nota\u00f0 \u00ed \u00edslensku s\u00ed\u00f0ustu 40-50 \u00e1r hefur \u00fea\u00f0 yfirleitt v\u00edsa\u00f0 til t\u00f3nlistar \u2013 <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2025\/04\/24\/thungarokk-barujarnsrokk-gaddavirsrokk-gradhestarokk\/\">komi\u00f0 af<\/a> \u201eheavy metal\u201c.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd \u201eM\u00e1lspjalli\u201c var n\u00fdlega spurt hvort or\u00f0i\u00f0 metall v\u00e6ri nokku\u00f0 lengur nota\u00f0 \u00ed merkingu sem fyrirspyrjandi (sem er \u00e1 sextugnum) sag\u00f0ist \u00feekkja fr\u00e1 s\u00ednum yngri \u00e1rum, \u00feegar \u00fea\u00f0 hef\u00f0i veri\u00f0 haft um \u201e\u00e1fengan drykk, \u00f3f\u00ednan og sterkan\u201c \u2013 \u201eKampav\u00edn er ekki metall en landabrugg g\u00e6ti or\u00f0i\u00f0 metall ef vel tekst til.\u201c \u00deessa merkingarsk\u00fdringu er a\u00f0 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-7476","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7476","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7476"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7476\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7478,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7476\/revisions\/7478"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7476"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7476"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7476"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}