{"id":7492,"date":"2025-08-01T19:52:37","date_gmt":"2025-08-01T19:52:37","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=7492"},"modified":"2025-08-01T19:52:37","modified_gmt":"2025-08-01T19:52:37","slug":"bomull","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2025\/08\/01\/bomull\/","title":{"rendered":"B\u00f3mull"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd h\u00f3pnum \u201eSkemmtileg \u00edslensk or\u00f0\u201c var n\u00fdlega vitna\u00f0 \u00ed augl\u00fdsingu \u00fear sem <a href=\"https:\/\/vistvaena.is\/products\/badskrubbur-lifraenn-bomull?srsltid=AfmBOooSh94niLlaPW4d1_eC4NgJDGOFw78NEkbgk0dMi0RZRx8qqqNq\">segir<\/a> \u201eBa\u00f0skr\u00fabbur \u00far l\u00edfr\u00e6num b\u00f3mul\u201c. L\u00fdsingaror\u00f0smyndin <em>l\u00edfr\u00e6num <\/em>s\u00fdnir greinilega a\u00f0 nafnor\u00f0i\u00f0 <em>b\u00f3mul <\/em>er \u00fearna haft \u00ed karlkyni. \u00deetta er ekki einsd\u00e6mi og ekki n\u00fdtt. Elsta \u00f3tv\u00edr\u00e6\u00f0a d\u00e6mi sem \u00e9g finn um karlkyni\u00f0 er \u00ed <em>Vikunni <\/em>1958: \u201e\u00deegar bletturinn er \u00feur, \u00fe\u00e1 fari\u00f0 yfir hann me\u00f0 b\u00f3mul, bleyttum \u00ed vatni.\u201c \u00cd <em>V\u00edsi <\/em>1980 segir: \u201evita \u00feau ekki a\u00f0 \u00fea\u00f0 er vetur og b\u00f3mullinn er mj\u00fakur og heldur vel a\u00f0?\u201c G\u00edsli J\u00f3nsson nefndi karlkynsbeyginguna nokkrum sinnum \u00ed \u00fe\u00e1ttum s\u00ednum um \u201e\u00cdslenskt m\u00e1l\u201c \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu<\/em>, t.d. <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/1627562?iabr=on#page\/n23\/mode\/1up\/\">1986<\/a> \u00feegar hann sag\u00f0i: \u201e\u00ed sj\u00f3nvarpsfr\u00e9ttum 28. jan\u00faar m\u00e1tti heyra \u00feau undur, a\u00f0 or\u00f0i\u00f0 var\u00a0 beygt eins og karlkynsor\u00f0in <strong>heigull<\/strong>, <strong>dj\u00f6full<\/strong>, <strong>h\u00f6rgull<\/strong> o.s.frv.\u201c<\/p>\n<p>\u00cd <em>B\u00e6jarins besta <\/em>1998 segir: \u201e\u00c1 \u00edslensku er \u00fdmist tala\u00f0 um <em>ba\u00f0mull<\/em> e\u00f0a <em>b\u00f3mull<\/em>. Fyrri myndin er forn \u00ed m\u00e1linu en hin seinni gripin miklu s\u00ed\u00f0ar bl\u00f3\u00f0hr\u00e1 \u00far d\u00f6nsku \u2013 <em>bomuld<\/em>.\u201c En \u00feetta er misskilningur \u2013 or\u00f0i\u00f0 <em>b\u00f3mull <\/em>kom inn \u00ed m\u00e1li\u00f0 \u00feegar \u00e1 sautj\u00e1ndu \u00f6ld <a href=\"https:\/\/ordsifjabok.arnastofnun.is\/faersla\/1527\">samkv\u00e6mt<\/a> <em>\u00cdslenskri or\u00f0sifjab\u00f3k<\/em>, \u00far <em>bomuld <\/em>sem aftur er <a href=\"https:\/\/ordnet.dk\/ddo\/ordbog?query=bomuld\">komi\u00f0 af<\/a> l\u00e1g\u00fe\u00fdska or\u00f0inu <em>Bomwulle <\/em>sem \u00ed h\u00e1\u00fe\u00fdsku er <em>Baumwolle <\/em>\u2013 b\u00f3kstaflega 'trj\u00e1ull'. \u00c1 n\u00edtj\u00e1ndu \u00f6ld var <a href=\"https:\/\/ordsifjabok.arnastofnun.is\/faersla\/722\">myndu\u00f0<\/a> \u00edslenska samsv\u00f6runin <em>ba\u00f0mull <\/em>til a\u00f0 koma \u00ed sta\u00f0inn fyrir <em>b\u00f3mull<\/em> \u00ed anda m\u00e1lhreinsunarstefnu, en <em>ba\u00f0mur<\/em> merkir 'tr\u00e9' \u00ed fornu sk\u00e1ldam\u00e1li. Elsta d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 \u00ed <em>Ritm\u00e1lssafni <\/em>Or\u00f0ab\u00f3kar H\u00e1sk\u00f3lans og \u00e1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>er \u00ed <em>Sk\u00edrni <\/em>1846 \u00fear sem tala\u00f0 er um \u201ehinn h\u00e1a toll \u00e1 n\u00fdlenduv\u00f6rum (svo sem ba\u00f0m-ull, sikri, o.s.fr.).\u201c<\/p>\n<p>\u00cd d\u00e1lknum \u201eM\u00e1li\u00f0\u201c \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2015 <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/6357286?iabr=on#page\/n44\/mode\/1up\/\">segir<\/a>: \u201e<strong>B\u00f3mull<\/strong> er ekki alveg gagns\u00e6tt or\u00f0. \u00dea\u00f0 \u00e1 \u00fev\u00ed til a\u00f0 skipta um kyn \u00ed beygingu: um \u201eb\u00f3mul\u201c. M\u00e9r finnst langl\u00edklegast a\u00f0 \u00feessi skortur \u00e1 gagns\u00e6i s\u00e9 sk\u00fdringin \u00e1 karlkynsbeygingu or\u00f0sins \u2013 m\u00e1lnotendur tengja <em>b\u00f3mull <\/em>ekki vi\u00f0 or\u00f0i\u00f0 <em>ull<\/em> enda er vissulega ekki um <em>ull <\/em>a\u00f0 r\u00e6\u00f0a \u00ed venjulegri <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/42828\">merkingu<\/a>, 'h\u00e1r sumra spend\u00fdra, einkum sau\u00f0fj\u00e1r'. \u00dea\u00f0 gildir reyndar l\u00edka um or\u00f0 eins og <em>steinull <\/em>og <em>st\u00e1lull <\/em>sem ekki hafa \u00fe\u00f3 neina tilhneigingu til a\u00f0 f\u00e1 karlkynsbeygingu, en munurinn stafar sennilega af \u00fev\u00ed a\u00f0 m\u00e1lnotendur \u00feekkja fyrra hluta \u00feeirra or\u00f0a, <em>stein- <\/em>og <em>st\u00e1l-<\/em>, en <em>b\u00f3m- <\/em>hefur enga merkingu \u00ed huga \u00feeirra. Ef tengingin vi\u00f0 nafnor\u00f0i\u00f0 <em>ull<\/em> er ekki fyrir hendi er n\u00e6rt\u00e6kt a\u00f0 tengja <em>b\u00f3mull <\/em>vi\u00f0 karlkynsvi\u00f0skeyti\u00f0 <em>-ull<\/em>.<\/p>\n<p>Skortur \u00e1 gagns\u00e6i er v\u00e6ntanlega l\u00edka \u00e1st\u00e6\u00f0an fyrir \u00fev\u00ed a\u00f0 \u00fe\u00f3tt or\u00f0i\u00f0 haldi kvenkyni s\u00ednu er nefnifalli\u00f0 ekki alltaf <em>b\u00f3mull<\/em>, heldur stundum <em>b\u00f3mul<\/em>. S\u00fa mynd getur vel sta\u00f0ist sem nefnifall kvenkynsor\u00f0s \u00fe\u00f3tt kvenkynsor\u00f0 sem enda \u00e1 <em>-ul <\/em>s\u00e9u vissulega ekki m\u00f6rg. \u00cd <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1921 segir: \u201eKvensokkar og Barnasokkar \u00far ull og b\u00f3mul.\u201c \u00dearna g\u00e6ti vissulega veri\u00f0 um karlkyn a\u00f0 r\u00e6\u00f0a \u00fe\u00f3tt \u00fe\u00e1 yr\u00f0i a\u00f0 gera r\u00e1\u00f0 fyrir a\u00f0 \u00feolfallsmyndin <em>b\u00f3mul<\/em> v\u00e6ri l\u00edka h\u00f6f\u00f0 \u00ed \u00fe\u00e1gufalli \u00ed sta\u00f0 myndarinnar *<em>b\u00f3mli<\/em> sem b\u00faast m\u00e6tti vi\u00f0, me\u00f0 s\u00e9rhlj\u00f3\u00f0sbrottfalli \u00far \u00e1herslulausu atkv\u00e6\u00f0i, en sl\u00edkt er ekki einsd\u00e6mi eins og \u00e9g hef <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2024\/12\/26\/ad-bua-ekki-yfir-snefil-snefli-af-gaesku\/\">skrifa\u00f0<\/a> um. En \u00ed <em>Al\u00fe\u00fd\u00f0ubla\u00f0inu <\/em>1934 s\u00fdnir l\u00fdsingaror\u00f0 \u00f3tv\u00edr\u00e6tt a\u00f0 um kvenkyn er a\u00f0 r\u00e6\u00f0a: \u201eSj\u00fakrad\u00fakur, skolk\u00f6nnur, hitapokar, hreinsu\u00f0 b\u00f3mul.\u201c<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 m\u00e1 meira a\u00f0 segja finna d\u00e6mi um or\u00f0i\u00f0 \u00ed hvorugkyni. \u00cd sk\u00e1lds\u00f6gunni <em>Blanda\u00f0 \u00ed svartan dau\u00f0ann <\/em>eftir Steinar Sigurj\u00f3nsson fr\u00e1 1967 <a href=\"https:\/\/ritmalssafn.arnastofnun.is\/daemi\/713722\">segir<\/a>: \u201eh\u00fan [\u2026] hrifsa\u00f0i \u00ed sokkana og b\u00f3mulli\u00f0.\u201c En \u00feetta er eina hvorugkynsd\u00e6mi\u00f0 sem \u00e9g veit um. Myndin <em>b\u00f3mul <\/em>er hins vegar algeng \u00ed n\u00fat\u00edmam\u00e1li \u2013 h\u00e1lft sautj\u00e1nda hundra\u00f0 d\u00e6ma er um hana \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni<\/em>. Mj\u00f6g oft er \u00fatiloka\u00f0 a\u00f0 sj\u00e1 hvort h\u00fan er h\u00f6f\u00f0 \u00ed karlkyni e\u00f0a kvenkyni, en \u00ed lj\u00f3si \u00feess a\u00f0 af myndum me\u00f0 greini eru \u00f3tv\u00edr\u00e6\u00f0ar karlkynsmyndir r\u00famlega tv\u00f6 hundru\u00f0 en \u00f3tv\u00edr\u00e6\u00f0ar kvenkynsmyndir a\u00f0eins t\u00f3lf er tr\u00falegt a\u00f0 megni\u00f0 af d\u00e6munum s\u00e9 \u00ed karlkyni. \u00d3tv\u00edr\u00e6\u00f0 d\u00e6mi me\u00f0 greini um vi\u00f0urkenndu kvenkynsmyndina <em>b\u00f3mull<\/em> eru ekki nema r\u00famlega helmingi fleiri en um karlkynsmyndirnar.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd h\u00f3pnum \u201eSkemmtileg \u00edslensk or\u00f0\u201c var n\u00fdlega vitna\u00f0 \u00ed augl\u00fdsingu \u00fear sem segir \u201eBa\u00f0skr\u00fabbur \u00far l\u00edfr\u00e6num b\u00f3mul\u201c. L\u00fdsingaror\u00f0smyndin l\u00edfr\u00e6num s\u00fdnir greinilega a\u00f0 nafnor\u00f0i\u00f0 b\u00f3mul er \u00fearna haft \u00ed karlkyni. \u00deetta er ekki einsd\u00e6mi og ekki n\u00fdtt. Elsta \u00f3tv\u00edr\u00e6\u00f0a d\u00e6mi sem \u00e9g finn um karlkyni\u00f0 er \u00ed Vikunni 1958: \u201e\u00deegar bletturinn er \u00feur, \u00fe\u00e1 fari\u00f0 yfir [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-7492","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7492","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7492"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7492\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7493,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7492\/revisions\/7493"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7492"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7492"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7492"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}