{"id":7503,"date":"2025-08-06T10:59:11","date_gmt":"2025-08-06T10:59:11","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=7503"},"modified":"2025-08-07T11:00:16","modified_gmt":"2025-08-07T11:00:16","slug":"hvad-er-fjadur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2025\/08\/06\/hvad-er-fjadur\/","title":{"rendered":"Hva\u00f0 er fja\u00f0ur?"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd \u201eM\u00e1lspjalli\u201c var \u00e1\u00f0an spurt hvers vegna <em>fja\u00f0urpenni <\/em>h\u00e9ti ekki <em>fja\u00f0rapenni \u00ad<\/em>\u2013 \u00fea\u00f0 v\u00e6ri ekki til neitt sem h\u00e9ti *<em>fja\u00f0ur<\/em>. \u00dev\u00ed er til a\u00f0 svara a\u00f0 myndin <em>fja\u00f0rapenni <\/em>er vissulega til \u2013 um hana eru nokkur <a href=\"https:\/\/ritmalssafn.arnastofnun.is\/daemi\/110790\">d\u00e6mi<\/a> \u00ed <em>Ritm\u00e1lssafni <\/em>Or\u00f0ab\u00f3kar H\u00e1sk\u00f3lans, \u00fea\u00f0 elsta fr\u00e1 1887, og h\u00e1tt \u00ed \u00ferj\u00fa hundru\u00f0 d\u00e6mi \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em>. Or\u00f0i\u00f0 er l\u00edka flettior\u00f0 <a href=\"https:\/\/blondal.arnastofnun.is\/faersla\/227391\">\u00ed<\/a> <em>\u00cdslensk-danskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>fr\u00e1 1920-1924, <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k<\/em> <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/11454\">og<\/a> <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em>. \u00cd <em>Ritm\u00e1lssafni <\/em>eru einnig tv\u00f6 <a href=\"https:\/\/ritmalssafn.arnastofnun.is\/daemi\/110799\">d\u00e6mi<\/a> um myndina <em>fja\u00f0ra<strong>r<\/strong>penni<\/em> og \u00e1tta \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em>. Myndin <em>fja\u00f0urpenni <\/em>er <a href=\"https:\/\/idordabanki.arnastofnun.is\/faersla\/524897\">gefin<\/a> \u00ed or\u00f0asafni um ritun og skriftartegundir \u00ed <em>\u00cd\u00f0or\u00f0abankanum<\/em> en er hins vegar ekki flettior\u00f0 \u00ed helstu or\u00f0ab\u00f3kum og a\u00f0eins eitt <a href=\"https:\/\/ritmalssafn.arnastofnun.is\/daemi\/110922\">d\u00e6mi<\/a> er um hana \u00ed <em>Ritm\u00e1lssafninu <\/em>en h\u00e1tt \u00e1 anna\u00f0 hundra\u00f0 \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em>, \u00fea\u00f0 elsta fr\u00e1 1908.<\/p>\n<p>\u00cd <a href=\"https:\/\/onp.ku.dk\/onp\/onp.php\">fornu m\u00e1li<\/a> koma fyrir nokkur or\u00f0 me\u00f0 fyrri li\u00f0inn <em>fja\u00f0r-<\/em>, svo sem <em>fja\u00f0rhamr<\/em> og <em>fja\u00f0rspj\u00f3t<\/em>. \u00deetta eru stofnsamsetningar \u2013 fyrri li\u00f0urinn <em>fja\u00f0r- <\/em>er stofn or\u00f0sins <em>fj\u00f6\u00f0ur <\/em>sem vi\u00f0 sj\u00e1um m.a. \u00ed eignarfallinu <em>fja\u00f0r-ar<\/em>. En \u00e1 14.-15. \u00f6ld breyttust hlj\u00f3\u00f0skipunarreglur m\u00e1lsins \u00feannig a\u00f0 <em>r <\/em>h\u00e6tti a\u00f0 geta sta\u00f0i\u00f0 \u00e1 eftir samhlj\u00f3\u00f0i \u00ed enda or\u00f0s og skoti\u00f0 var inn <em>u<\/em> \u00fear \u00e1 milli \u2013 <em>ma\u00f0r <\/em>var\u00f0 <em>ma\u00f0<strong>u<\/strong>r<\/em>, <em>akr<\/em> var\u00f0 <em>ak<strong>u<\/strong>r<\/em>, <em>ve\u00f0r <\/em>var\u00f0 <em>ve\u00f0<strong>u<\/strong>r <\/em>o.s.frv. \u00deetta s\u00e9st \u00ed samsetningunni <em>fja\u00f0rhamr<\/em> sem nefnd var h\u00e9r \u00e1 undan \u2013 <em>hamr <\/em>var\u00f0 <em>ham<strong>u<\/strong>r<\/em>, en \u00feetta ger\u00f0ist l\u00edka \u00fear sem fyrri li\u00f0ur samsetts or\u00f0s enda\u00f0i \u00e1 <em>r <\/em>\u00e1 eftir samhlj\u00f3\u00f0i, \u00feannig a\u00f0 <em>fja\u00f0r- <\/em>\u00ed d\u00e6munum h\u00e9r a\u00f0 framan var\u00f0 <em>fja\u00f0<strong>u<\/strong>r<\/em> og \u00fat komu or\u00f0in <em>fja\u00f0<strong>u<\/strong>rham<strong>u<\/strong>r <\/em>og <em>fja\u00f0<strong>u<\/strong>rspj\u00f3t<\/em>. Sama \u00e1st\u00e6\u00f0a er fyrir \u00fev\u00ed a\u00f0 vi\u00f0 segjum ekki *<em>Akranesingur <\/em>eins og \u00e9g hef skrifa\u00f0 um \u2013 or\u00f0i\u00f0 var \u00ed fornu m\u00e1li <em>Akrnesingr <\/em>en var\u00f0 <em>Ak<strong>u<\/strong>rnesing<strong>u<\/strong>r <\/em>vi\u00f0 <em>u<\/em>-innskot.<\/p>\n<p>Or\u00f0i\u00f0 <em>penni <\/em>kemur vissulega fyrir \u00ed fornu m\u00e1li \u00feannig a\u00f0 \u00fe\u00f3tt engar heimildir s\u00e9u um myndina *<em>fja\u00f0rpenni <\/em>er ekki \u00f3hugsandi a\u00f0 h\u00fan hafi veri\u00f0 til \u00e1\u00f0ur en <em>u<\/em>-innskoti\u00f0 var\u00f0, og lifa\u00f0 \u00ed m\u00e1linu alla t\u00ed\u00f0 \u00fe\u00f3tt h\u00fan hafi ekki komist \u00e1 b\u00e6kur. M\u00e9r finnst samt miklu l\u00edklegra a\u00f0 myndin <em>fja\u00f0urpenni <\/em>hafi veri\u00f0 b\u00fain til \u00e1 seinni \u00f6ldum, n\u00edtj\u00e1ndu \u00f6ld e\u00f0a byrjun \u00feeirrar tuttugustu, me\u00f0 or\u00f0 eins og <em>fja\u00f0urhamur<\/em> og <em>fja\u00f0urspj\u00f3t <\/em>a\u00f0 fyrirmynd. Hugsanlegt er a\u00f0 myndin hafi komi\u00f0 upp sem li\u00f0ur \u00ed bar\u00e1ttunni gegn \u201e\u00f3r\u00f6kr\u00e9ttu\u201c m\u00e1li sem i\u00f0ulega er rekin af meira kappi en forsj\u00e1 \u2013 einhverjum kann a\u00f0 hafa \u00fe\u00f3tt \u00fea\u00f0 \u201e\u00f3r\u00f6kr\u00e9tt\u201c a\u00f0 hafa fyrri li\u00f0 or\u00f0sins \u00ed eignarfalli fleirt\u00f6lu, <em>fja\u00f0rahamur<\/em>, \u00fear sem hver penni er vissulega a\u00f0eins ger\u00f0ur af einni fj\u00f6\u00f0ur. En \u00feetta eru bara getg\u00e1tur.<\/p>\n<p>Reyndar eru einnig d\u00e6mi um a\u00f0 fyrri li\u00f0ur samsetninga af \u00feessu tagi ver\u00f0i <em>fj\u00f6\u00f0ur- <\/em>\u2013 \u00fe\u00f3tt or\u00f0i\u00f0 <em>fja\u00f0rstafr <\/em>\u00ed fornu m\u00e1li ver\u00f0i <a href=\"https:\/\/ritmalssafn.arnastofnun.is\/daemi\/110940\">stundum<\/a> <em>fja\u00f0urstafur<\/em> \u00e1 s\u00ed\u00f0ari \u00f6ldum kemur \u00fea\u00f0 <a href=\"https:\/\/ritmalssafn.arnastofnun.is\/daemi\/114628\">oftast<\/a> fram sem <em>fj\u00f6\u00f0urstafur <\/em>\u00fear sem myndin <em>fj\u00f6\u00f0ur <\/em>hefur veri\u00f0 skynju\u00f0 sem stofn. \u00c1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>m\u00e1 l\u00edka finna t\u00e6p 20 d\u00e6mi um myndina <em>fj\u00f6\u00f0urpenni<\/em>, \u00feau elstu fr\u00e1 1914. En \u00fea\u00f0 er lj\u00f3st a\u00f0 <em>fja\u00f0urpenni <\/em>er a\u00f0almynd or\u00f0sins \u00ed n\u00fat\u00edmam\u00e1li \u00fer\u00e1tt fyrir a\u00f0 h\u00fan s\u00e9 ekki gefin \u00ed helstu or\u00f0ab\u00f3kum eins og \u00e1\u00f0ur segir \u2013 \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru 113 d\u00e6mi um hana, en a\u00f0eins 21 um <em>fja\u00f0rapenni<\/em>, og ekkert um <em>fja\u00f0ra<strong>r<\/strong>penni<\/em> e\u00f0a <em>fj\u00f6\u00f0urpenni<\/em>. Ekki er lj\u00f3st hvers vegna <em>fja\u00f0rapenni <\/em>hefur or\u00f0i\u00f0 a\u00f0 v\u00edkja sem a\u00f0almyndin \u2013 eina sk\u00fdringin sem m\u00e9r dettur \u00ed hug er \u00e1\u00f0urnefnt and\u00f3f gegn \u201e\u00f3r\u00f6kr\u00e9ttu\u201c m\u00e1li.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd \u201eM\u00e1lspjalli\u201c var \u00e1\u00f0an spurt hvers vegna fja\u00f0urpenni h\u00e9ti ekki fja\u00f0rapenni \u00ad\u2013 \u00fea\u00f0 v\u00e6ri ekki til neitt sem h\u00e9ti *fja\u00f0ur. \u00dev\u00ed er til a\u00f0 svara a\u00f0 myndin fja\u00f0rapenni er vissulega til \u2013 um hana eru nokkur d\u00e6mi \u00ed Ritm\u00e1lssafni Or\u00f0ab\u00f3kar H\u00e1sk\u00f3lans, \u00fea\u00f0 elsta fr\u00e1 1887, og h\u00e1tt \u00ed \u00ferj\u00fa hundru\u00f0 d\u00e6mi \u00e1 t\u00edmarit.is. Or\u00f0i\u00f0 er [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-7503","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7503","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7503"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7503\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7504,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7503\/revisions\/7504"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7503"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7503"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7503"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}