{"id":7582,"date":"2025-08-25T09:10:12","date_gmt":"2025-08-25T09:10:12","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=7582"},"modified":"2025-08-25T13:16:24","modified_gmt":"2025-08-25T13:16:24","slug":"hvad-a-ad-kenna-ef-ekki-rett-og-rangt","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2025\/08\/25\/hvad-a-ad-kenna-ef-ekki-rett-og-rangt\/","title":{"rendered":"Hva\u00f0 \u00e1 a\u00f0 kenna ef ekki \u201er\u00e9tt\u201c og \u201erangt\u201c?"},"content":{"rendered":"<p>\u00c9g hef haldi\u00f0 \u00fev\u00ed fram a\u00f0 \u00fea\u00f0 s\u00e9 e\u00f0lilegt a\u00f0 vi\u00f0 h\u00f6ldum \u00ed \u00fe\u00e1 \u00edslensku sem vi\u00f0 \u00f3lumst upp vi\u00f0 og tileinku\u00f0um okkur \u00e1 m\u00e1lt\u00f6kuskei\u00f0i \u2013 h\u00fan geti ekki veri\u00f0 r\u00f6ng. \u00deetta er vitanlega umdeilanlegt vi\u00f0horf og \u00ed g\u00e6r f\u00e9kk \u00e9g eftirfarandi spurningu \u00ed framhaldi af skrifum m\u00ednum: \u201eEr \u00fe\u00e1 nokkur \u00e1st\u00e6\u00f0a til a\u00f0 ey\u00f0a fj\u00e1rmunum \u00ed a\u00f0 kenna b\u00f6rnum \u00edslensku (m\u00e1lfr\u00e6\u00f0i, stafsetningu o.s.frv.) ef m\u00e1lfari\u00f0 skiptir svo engu m\u00e1li svo lengi sem f\u00f3lk talar \u00fe\u00e1 \u00edslensku sem \u00fea\u00f0 \u00f3lst upp vi\u00f0?\u201c \u00dea\u00f0 er e\u00f0lilegt a\u00f0 svona s\u00e9 spurt, og \u00e9g hef oft \u00e1\u00f0ur fengi\u00f0 spurningar og athugasemdir \u00ed sama d\u00far. En \u00e1 bak vi\u00f0 \u00feetta liggur s\u00e1 misskilningur a\u00f0 m\u00e1lfr\u00e6\u00f0i s\u00e9 einkum spurning um \u201er\u00e9tt\u201c og \u201erangt\u201c, og \u00edslenskukennsla hlj\u00f3ti a\u00f0 felast \u00ed \u00fev\u00ed a\u00f0 kenna nemendum hva\u00f0 s\u00e9 \u201er\u00e9tt\u201c.<\/p>\n<p>Sem betur fer er \u00feetta ekki svo. M\u00e1lfr\u00e6\u00f0i er svo \u00f3talmargt anna\u00f0 sem h\u00e6gt er \u2013 og mikilv\u00e6gt \u2013 a\u00f0 fr\u00e6\u00f0a nemendur um. \u00dea\u00f0 er h\u00e6gt a\u00f0 kenna um m\u00e1lkerfi\u00f0 og tilbrig\u00f0i m\u00e1lsins \u00ed frambur\u00f0i, beygingum, setningager\u00f0, merkingu og or\u00f0afor\u00f0a; \u00fea\u00f0 er h\u00e6gt a\u00f0 opna augu nemenda fyrir \u00fev\u00ed undursamlega ferli sem m\u00e1ltaka barna er; \u00fea\u00f0 er h\u00e6gt a\u00f0 fr\u00e6\u00f0a nemendur um f\u00e9lagslegt hlutverk tungum\u00e1lsins og notkun \u00feess sem valdat\u00e6kis; \u00fea\u00f0 er h\u00e6gt a\u00f0 \u00fej\u00e1lfa nemendur \u00ed or\u00f0r\u00e6\u00f0ugreiningu, l\u00e1ta \u00feau sko\u00f0a mismunandi texta og greina markmi\u00f0 \u00feeirra og m\u00e1lbeitingu; o.m.fl. Au\u00f0vita\u00f0 ver\u00f0ur a\u00f0 laga \u00feetta a\u00f0 aldri og \u00feroska nemenda, en \u00e9g \u00e6tla a\u00f0 vona a\u00f0 flest af \u00feessu s\u00e9 \u00feegar kennt \u00ed \u00edslensku sk\u00f3lakerfi og hef enga \u00e1st\u00e6\u00f0u til a\u00f0 efast um a\u00f0 svo s\u00e9.<\/p>\n<p>\u00deetta \u00fe\u00fd\u00f0ir ekki a\u00f0 alveg eigi a\u00f0 \u00feegja um \u201em\u00e1lvillur\u201c og ekkert minnast \u00e1 <em>m\u00e9r hlakkar til<\/em>,<em> \u00e9g vill <\/em>og anna\u00f0 sl\u00edkt. Vegna \u00feess hversu hart og lengi hefur veri\u00f0 barist gegn m\u00f6rgum \u00feessum tilbrig\u00f0um hafa \u00feau \u00e1 s\u00e9r \u00e1kve\u00f0inn stimpil sem er mikilv\u00e6gt a\u00f0 \u00fevo af \u00feeim \u00feannig a\u00f0 nemendur \u00feurfi ekki a\u00f0 skammast s\u00edn fyrir m\u00e1lfarslegan uppruna sinn. En me\u00f0an \u00feessi tilbrig\u00f0i hafa enn \u00feennan stimpil \u00ed augum margra \u00feurfa nemendur a\u00f0 vita af honum. \u00deau eiga r\u00e9tt \u00e1 \u00fev\u00ed a\u00f0 vita a\u00f0 ef \u00feau nota tiltekin tilbrig\u00f0i \u00ed m\u00e1li s\u00ednu getur \u00fea\u00f0 komi\u00f0 \u00feeim \u00ed bobba og spillt fyrir \u00feeim vi\u00f0 \u00e1kve\u00f0nar a\u00f0st\u00e6\u00f0ur. Me\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 fr\u00e6\u00f0a nemendur um \u00feetta er ekki veri\u00f0 a\u00f0 vi\u00f0urkenna r\u00e9ttm\u00e6ti \u00feess a\u00f0 gera upp \u00e1 milli tilbrig\u00f0a m\u00e1lsins, heldur einfaldlega veri\u00f0 a\u00f0 vi\u00f0urkenna sta\u00f0reyndir.<\/p>\n<p>En t\u00edma sem eytt er \u00ed a\u00f0 kenna nemendum a\u00f0 eitt tilbrig\u00f0i m\u00e1lsins s\u00e9 \u201er\u00e9tt\u201c en \u00f6nnur \u201er\u00f6ng\u201c er illa vari\u00f0 og skilar s\u00e9r ekki \u00ed betri m\u00e1lnotkun e\u00f0a m\u00e1lnotendum, hva\u00f0 \u00fe\u00e1 \u00ed auknum \u00e1huga \u00e1 \u00edslensku m\u00e1li. \u00dea\u00f0 skiptir engu m\u00e1li hvort nemendur sem koma \u00fat \u00far sk\u00f3lunum segja <em>\u00e9g hlakka til <\/em>og <em>\u00e9g vil <\/em>e\u00f0a <em>m\u00e9r hlakkar til <\/em>og <em>\u00e9g vill<\/em>. \u00dea\u00f0 sem skiptir \u00f6llu m\u00e1li er a\u00f0 \u00fat \u00far sk\u00f3lunum komi nemendur sem eru \u00f6rugg \u00ed sinni m\u00e1lbeitingu og s\u00e1tt vi\u00f0 hana; nemendur sem hafa fengi\u00f0 \u00fej\u00e1lfun \u00ed \u00fev\u00ed a\u00f0 nota \u00edslensku \u00e1 fj\u00f6lbreyttan h\u00e1tt og hafa gaman af \u00fev\u00ed; nemendur sem hafa j\u00e1kv\u00e6tt vi\u00f0horf \u00ed gar\u00f0 tungum\u00e1lsins og vilja efla \u00fea\u00f0 og nota \u00e1 \u00f6llum svi\u00f0um \u2013 en jafnframt nemendur sem eru umbur\u00f0arlynd gagnvart tilbrig\u00f0um \u00ed m\u00e1li og flokka f\u00f3lk ekki eftir m\u00e1lfari.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00c9g hef haldi\u00f0 \u00fev\u00ed fram a\u00f0 \u00fea\u00f0 s\u00e9 e\u00f0lilegt a\u00f0 vi\u00f0 h\u00f6ldum \u00ed \u00fe\u00e1 \u00edslensku sem vi\u00f0 \u00f3lumst upp vi\u00f0 og tileinku\u00f0um okkur \u00e1 m\u00e1lt\u00f6kuskei\u00f0i \u2013 h\u00fan geti ekki veri\u00f0 r\u00f6ng. \u00deetta er vitanlega umdeilanlegt vi\u00f0horf og \u00ed g\u00e6r f\u00e9kk \u00e9g eftirfarandi spurningu \u00ed framhaldi af skrifum m\u00ednum: \u201eEr \u00fe\u00e1 nokkur \u00e1st\u00e6\u00f0a til a\u00f0 ey\u00f0a [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-7582","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7582","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7582"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7582\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7584,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7582\/revisions\/7584"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7582"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7582"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7582"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}