{"id":7587,"date":"2025-08-27T12:07:51","date_gmt":"2025-08-27T12:07:51","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=7587"},"modified":"2025-08-27T12:07:51","modified_gmt":"2025-08-27T12:07:51","slug":"lifshotandi-sjukdomar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2025\/08\/27\/lifshotandi-sjukdomar\/","title":{"rendered":"L\u00edfsh\u00f3tandi sj\u00fakd\u00f3mar"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd \u201eM\u00e1lv\u00f6ndunar\u00fe\u00e6ttinum\u201c var vakin athygli \u00e1 or\u00f0inu <em>l\u00edfsh\u00f3tandi <\/em>sem m\u00e1lshefjandi haf\u00f0i s\u00e9\u00f0 \u00e1 skilti \u00e1 heilsug\u00e6slust\u00f6\u00f0 og spur\u00f0i \u201ehva\u00f0 var\u00f0 um hi\u00f0 al\u00edslenska or\u00f0 l\u00edfsh\u00e6ttulegt?\u201c. \u00dea\u00f0 er au\u00f0vita\u00f0 lj\u00f3st a\u00f0 <em>l\u00edfsh\u00f3tandi <\/em>er bein \u00fe\u00fd\u00f0ing \u00e1 <em>life threatening <\/em>\u00ed ensku en \u00fea\u00f0 eitt og s\u00e9r er ekki n\u00e6gileg \u00e1st\u00e6\u00f0a til a\u00f0 amast vi\u00f0 or\u00f0inu, ef \u00fea\u00f0 er \u00fearft \u00ed m\u00e1linu og e\u00f0lilega mynda\u00f0. \u00deetta or\u00f0 er ekki a\u00f0 finna \u00ed or\u00f0ab\u00f3kum en er \u00fe\u00f3 ekki alveg n\u00fdtt \u2013 elsta d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 er \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1990: \u201e\u00deeim, sem ver\u00f0ur fyrir \u00feeirri \u00f3lukku a\u00f0 f\u00e1 einhvern l\u00edfsh\u00f3tandi sj\u00fakd\u00f3m.\u201c Alls eru 35 d\u00e6mi um or\u00f0i\u00f0 \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em>, langflest \u00far <em>L\u00e6knabla\u00f0inu <\/em>og <em>L\u00e6knanemanum<\/em>. \u00cd <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru 86 d\u00e6mi, m\u00f6rg \u00far <em>L\u00e6knabla\u00f0inu <\/em>en einnig \u00far h\u00e9ra\u00f0s- og landsr\u00e9ttard\u00f3mum.<\/p>\n<p>Ef a\u00f0 er g\u00e1\u00f0 er or\u00f0i\u00f0 <em>l\u00edfsh\u00f3tandi <\/em>d\u00e1l\u00edti\u00f0 s\u00e9rkennilega mynda\u00f0 og ekki \u00ed samr\u00e6mi vi\u00f0 venjulega notkun sagnarinnar <em>h\u00f3ta<\/em>. H\u00fan er <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/20617\">sk\u00fdr\u00f0<\/a> 'setja \u00f3gnandi skilm\u00e1la a\u00f0 e-u' \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em> og getur teki\u00f0 tv\u00f6 \u00fe\u00e1gufallsandl\u00f6g, t.d. <em>h\u00f3ta henni brottrekstri<\/em>, en einnig er h\u00fan oft notu\u00f0 me\u00f0 bara \u00f6\u00f0ru andlaginu sem v\u00edsar \u00fe\u00e1 anna\u00f0hvort til \u00feeirrar pers\u00f3nu sem er h\u00f3ta\u00f0 (<em>\u00feau h\u00f3tu\u00f0u henni<\/em>) e\u00f0a til \u00feess verkna\u00f0ar e\u00f0a aflei\u00f0ingar sem h\u00f3ta\u00f0 er (<em>\u00feau h\u00f3tu\u00f0u brottrekstri<\/em>). En fyrri hluti samsetningarinnar, <em>l\u00edf-<\/em>, fellur vitanlega ekki a\u00f0 \u00feessum hlutverkum andlaganna \u2013 \u00fea\u00f0 er ekki veri\u00f0 a\u00f0 <em>h\u00f3ta l\u00edfi<\/em>, heldur miklu fremur <em>h\u00f3ta dau\u00f0a<\/em>. Samsetningin <em>dau\u00f0ah\u00f3tandi <\/em>v\u00e6ri vissulega ekki s\u00e9rlega lipur en merkingarlega e\u00f0lilegri en <em>l\u00edfsh\u00f3tandi<\/em>.<\/p>\n<p>Vissulega m\u00e1 segja \u2013 eins og \u00e9g hef oft gert \u2013 a\u00f0 merking samsettra or\u00f0a s\u00e9 ekki endilega summa e\u00f0a fall af merkingu or\u00f0hlutanna og \u00feurfi ekki a\u00f0 vera \u201er\u00f6kr\u00e9tt\u201c \u2013 or\u00f0 hafi bara \u00fe\u00e1 merkingu sem m\u00e1lnotendur kj\u00f3si a\u00f0 leggja \u00ed \u00feau. En \u00ed \u00feessu tilviki er til anna\u00f0 or\u00f0 sem m\u00e9r finnst mun heppilegra. \u00dea\u00f0 er or\u00f0i\u00f0 <em>l\u00edfs\u00f3gnandi <\/em>sem er b\u00e6\u00f0i eldra og t\u00f6luvert algengara \u2013 kemur fyrst fyrir \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1974: \u201eM\u00f6rg eysamf\u00e9l\u00f6g eiga nefnilega \u00ed bar\u00e1ttu vi\u00f0 l\u00edfs\u00f3gnandi brottflutning f\u00f3lks.\u201c Alls eru 178 d\u00e6mi um \u00feetta or\u00f0 \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> og 343 \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni<\/em>. \u00dea\u00f0 m\u00e1 vissulega segja a\u00f0 <em>l\u00edfs\u00f3gnandi <\/em>sj\u00fakd\u00f3mar <em>\u00f3gni l\u00edfi<\/em> \u00fe\u00f3tt \u00feeir <em>h\u00f3ti <\/em>\u00fev\u00ed ekki. En svo m\u00e1 au\u00f0vita\u00f0 spyrja hvort einhver \u00fe\u00f6rf s\u00e9 \u00e1 s\u00e9rst\u00f6ku or\u00f0i \u2013 hvort <em>l\u00edfsh\u00e6ttulegir <\/em>sj\u00fakd\u00f3mar segi ekki \u00fea\u00f0 sem segja \u00fearf.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd \u201eM\u00e1lv\u00f6ndunar\u00fe\u00e6ttinum\u201c var vakin athygli \u00e1 or\u00f0inu l\u00edfsh\u00f3tandi sem m\u00e1lshefjandi haf\u00f0i s\u00e9\u00f0 \u00e1 skilti \u00e1 heilsug\u00e6slust\u00f6\u00f0 og spur\u00f0i \u201ehva\u00f0 var\u00f0 um hi\u00f0 al\u00edslenska or\u00f0 l\u00edfsh\u00e6ttulegt?\u201c. \u00dea\u00f0 er au\u00f0vita\u00f0 lj\u00f3st a\u00f0 l\u00edfsh\u00f3tandi er bein \u00fe\u00fd\u00f0ing \u00e1 life threatening \u00ed ensku en \u00fea\u00f0 eitt og s\u00e9r er ekki n\u00e6gileg \u00e1st\u00e6\u00f0a til a\u00f0 amast vi\u00f0 or\u00f0inu, ef \u00fea\u00f0 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-7587","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7587","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7587"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7587\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7588,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7587\/revisions\/7588"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7587"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7587"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7587"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}