{"id":7602,"date":"2025-09-02T22:27:00","date_gmt":"2025-09-02T22:27:00","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=7602"},"modified":"2025-09-02T22:27:00","modified_gmt":"2025-09-02T22:27:00","slug":"hvad-er-umburdarlyndi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2025\/09\/02\/hvad-er-umburdarlyndi\/","title":{"rendered":"Hva\u00f0 er umbur\u00f0arlyndi?"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd pistli sem \u00e9g birti \u00e1 Facebook-s\u00ed\u00f0u minni \u00ed morgun skrifa\u00f0i \u00e9g: \u201eM\u00e9r finnst a\u00f0 \u00feetta tvennt hafi breytt m\u00e9r \u2013 gert mig v\u00ed\u00f0s\u00fdnni og umbur\u00f0arlyndari gagnvart hvers kyns fj\u00f6lbreytileika mannl\u00edfsins.\u201c \u00c9g f\u00e9kk fleiri en eina athugasemd um a\u00f0 <em>umbur\u00f0arlyndur <\/em>v\u00e6ri ekki r\u00e9tta or\u00f0i\u00f0 \u00fearna \u00fev\u00ed a\u00f0 \u00fea\u00f0 merkti eiginlega 'l\u00e1ta sig hafa eitthva\u00f0 sem er bagalegt og ekki alveg bo\u00f0legt' eins og \u00fea\u00f0 var or\u00f0a\u00f0 \u00ed einni athugasemdinni, me\u00f0 v\u00edsun til \u00feess a\u00f0 \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k <\/em>er or\u00f0i\u00f0 <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/42859\">sk\u00fdrt<\/a> 'sem tekur v\u00e6gt \u00e1 yfirsj\u00f3num e\u00f0a andst\u00f6\u00f0u annarra'. \u00deetta kom flatt upp \u00e1 mig vegna \u00feess a\u00f0 \u00feetta var sannarlega ekki s\u00fa merking sem \u00e9g lag\u00f0i \u00ed or\u00f0i\u00f0 \u00ed umr\u00e6ddum pistli. M\u00e9r finnst <em>umbur\u00f0arlyndi <\/em>ekki \u00feurfa a\u00f0 hafa neitt me\u00f0 yfirsj\u00f3nir a\u00f0 gera.<\/p>\n<p>\u00cd <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>er l\u00fdsingaror\u00f0i\u00f0 <em>umbur\u00f0arlyndur <\/em>sk\u00fdrt 'sem s\u00fdnir umbur\u00f0arlyndi' og fyrsta sk\u00fdring \u00feess or\u00f0s r\u00edmar vi\u00f0 sk\u00fdringuna \u00e1 <em>umbur\u00f0arlyndur <\/em>\u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em> \u2013 '\u00fea\u00f0 a\u00f0 taka v\u00e6gt \u00e1 yfirsj\u00f3num e\u00f0a andst\u00f6\u00f0u annarra, mildi'. En or\u00f0i\u00f0 er einnig sk\u00fdrt '\u00fea\u00f0 a\u00f0 vir\u00f0a sko\u00f0anir e\u00f0a atferli annarra' og '\u00feolg\u00e6\u00f0i, r\u00f3semi, jafna\u00f0arge\u00f0'. S\u00ed\u00f0arnefndu sk\u00fdringarnar eiga miklu betur vi\u00f0 \u00fe\u00e1 merkingu sem \u00e9g lag\u00f0i \u00ed or\u00f0i\u00f0 \u00ed pistli m\u00ednum \u2013 og geri raunar yfirleitt. \u00deess vegna kom m\u00e9r \u00e1 \u00f3vart a\u00f0 a\u00f0eins fyrsta merkingin skyldi vera \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em>, en sk\u00fdringin er kannski a\u00f0 h\u00fan endurspeglar yngri m\u00e1lnotkun en <em>\u00cdslensk or\u00f0ab\u00f3k<\/em> \u2013 s\u00fa s\u00ed\u00f0arnefnda stendur n\u00e6r m\u00e1lstigi \u00feess t\u00edma \u00feegar \u00e9g var a\u00f0 alast upp og tileinka m\u00e9r m\u00e1li\u00f0.<\/p>\n<p>Athugasemdirnar og sk\u00fdringin \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k <\/em>g\u00e6tu bent til \u00feess a\u00f0 s\u00fa merking sem f\u00f3lk leggur venjulega \u00ed <em>umbur\u00f0arlyndi<\/em> hafi breyst \u00e1 undanf\u00f6rnum \u00e1rum. \u00cd b\u00f3kinni <em>G\u00e6fuspor. Gildin \u00ed l\u00edfinu <\/em>eftir Gunnar Hersvein sem kom \u00fat 2005 segir \u00fe\u00f3 \u00ed s\u00e9rst\u00f6kum kafla um umbur\u00f0arlyndi: \u201eUmbur\u00f0arlyndi felst \u00ed skilningi \u00e1 vi\u00f0horfum og framkomu sem er andst\u00e6\u00f0 e\u00f0a \u00f3l\u00edk eigin l\u00edfsst\u00edl og s\u00fdn. Umbur\u00f0arlyndi birtist einnig \u00ed mildi gagnvart yfirsj\u00f3num og m\u00f3tm\u00e6lum. [...] Umbur\u00f0arlyndi krefst l\u00edka hleypid\u00f3maleysis. Umbur\u00f0arlyndi er a\u00f0 \u00feola \u00f6\u00f0rum m\u00f6nnum a\u00f0 hafa sko\u00f0anir, halda \u00ed hei\u00f0ri hef\u00f0ir, vera af \u00f3l\u00edkum litarh\u00e6tti og i\u00f0ka tr\u00fa af \u00f3l\u00edkum toga.\u201c \u00deetta r\u00edmar \u00e1g\u00e6tlega vi\u00f0 \u00fe\u00e1 merkingu sem \u00e9g legg \u00ed <em>umbur\u00f0arlyndi <\/em>og <em>umbur\u00f0arlyndur<\/em>.<\/p>\n<p>Sama m\u00e1 segja um eina skilgreiningu af \u00feremur sem birtar eru \u00ed <em>Eimrei\u00f0inni <\/em>1927 og eru sv\u00f6r sem bandar\u00edsku t\u00edmariti b\u00e1rust fr\u00e1 lesendum vi\u00f0 spurningunni \u201eHva\u00f0 er umbur\u00f0arlyndi?\u201c: \u201eUmbur\u00f0arlyndi hefur \u00ferj\u00e1r hli\u00f0ar. \u00dea\u00f0 birtist \u00ed tilfinningum, vitsmunum og si\u00f0fer\u00f0i. \u00cd tilfinningunum kemur \u00fea\u00f0 fram sem mann\u00fa\u00f0, \u00ed vitsmununum sem skilningur \u00e1 ors\u00f6kum og \u00e1st\u00e6\u00f0um fyrir breytni annara, og \u00ed si\u00f0fer\u00f0i sem f\u00f6st og sk\u00fdr si\u00f0g\u00e6\u00f0isme\u00f0vitund. \u00deetta \u00ferent samanlagt gerir \u00fea\u00f0 a\u00f0 verkum, a\u00f0 v\u00e9r umberum, metum r\u00e9ttilega og sty\u00f0jum oft athafnir, sem eru \u00ed andst\u00f6\u00f0u vi\u00f0 eigin e\u00f0li vort og sko\u00f0anir. Si\u00f0fer\u00f0ilega hli\u00f0in varnar \u00fev\u00ed, a\u00f0 umbur\u00f0arlyndi\u00f0 ver\u00f0i a\u00f0 l\u00e6puskap, og tryggir \u00fea\u00f0, a\u00f0 umbur\u00f0arlyndi ver\u00f0i uppspretta m\u00e1ttar en ekki veikleika.\u201c<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd pistli sem \u00e9g birti \u00e1 Facebook-s\u00ed\u00f0u minni \u00ed morgun skrifa\u00f0i \u00e9g: \u201eM\u00e9r finnst a\u00f0 \u00feetta tvennt hafi breytt m\u00e9r \u2013 gert mig v\u00ed\u00f0s\u00fdnni og umbur\u00f0arlyndari gagnvart hvers kyns fj\u00f6lbreytileika mannl\u00edfsins.\u201c \u00c9g f\u00e9kk fleiri en eina athugasemd um a\u00f0 umbur\u00f0arlyndur v\u00e6ri ekki r\u00e9tta or\u00f0i\u00f0 \u00fearna \u00fev\u00ed a\u00f0 \u00fea\u00f0 merkti eiginlega 'l\u00e1ta sig hafa eitthva\u00f0 sem [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-7602","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7602","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7602"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7602\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7603,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7602\/revisions\/7603"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7602"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7602"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7602"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}