{"id":7708,"date":"2025-10-25T09:13:11","date_gmt":"2025-10-25T09:13:11","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=7708"},"modified":"2025-10-25T09:28:00","modified_gmt":"2025-10-25T09:28:00","slug":"ad-daga-uppi-eda-dala-uppi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2025\/10\/25\/ad-daga-uppi-eda-dala-uppi\/","title":{"rendered":"A\u00f0 daga uppi \u2013 e\u00f0a dala uppi"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd <a href=\"https:\/\/www.ruv.is\/frettir\/innlent\/2025-10-23-for-ut-ad-leika-og-fann-forngrip-456983\">fr\u00e9tt<\/a> \u00e1 vef <em>R\u00edkis\u00fatvarpsins <\/em>n\u00fdlega st\u00f3\u00f0: \u201eSvo eiga sumir gripir \u00fea\u00f0 til a\u00f0 dala uppi \u00e1 heimilum f\u00f3lks.\u201c \u00cd \u201eM\u00e1lv\u00f6ndunar\u00fe\u00e6ttinum\u201c var r\u00e9ttilega bent \u00e1 a\u00f0 <em>dala uppi<\/em> \u00e6tti v\u00e6ntanlega a\u00f0 vera <em>daga uppi<\/em>, enda hefur \u00feessu n\u00fa veri\u00f0 breytt. M\u00e9r fannst samt forvitnilegt a\u00f0 kanna hvort \u00feetta v\u00e6ri einf\u00f6ld innsl\u00e1ttarvilla e\u00f0a hvort einhver fleiri d\u00e6mi v\u00e6ru um <em>dala uppi <\/em>\u00ed \u00feessari merkingu \u2013 og svo reyndist vera. \u00cd <em>V\u00edkurfr\u00e9ttum <\/em>2005 segir: \u201eHvar \u00e6tli \u00fea\u00f0 verkefni hafi dala\u00f0 uppi?\u201c \u00c1 <em>Twitter <\/em>2018 segir: \u201e\u00deetta m\u00e1 ekki dala uppi eins og Sundabrautin.\u201c \u00cd <em>Lj\u00f3sm\u00e6\u00f0rabla\u00f0inu <\/em>2021 segir: \u201eHugmyndir koma stundum viljandi og stundum \u00f3v\u00e6nt, sumar dala uppi snemma.\u201c \u00cd <em>V\u00edsi <\/em>2022 segir: \u201eSvo \u00feornu\u00f0u sjensarnir upp og hann dala\u00f0i uppi einn.\u201c \u00d6rf\u00e1 \u00f6nnur d\u00e6mi m\u00e1 finna.<\/p>\n<p>Sambandi\u00f0 <em>daga uppi <\/em>er <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/7761\">sk\u00fdrt<\/a> 'gleymist, ver\u00f0ur afgangs' \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em>. En \u00fear er einnig gefi\u00f0 sambandi\u00f0 &lt;<em>tr\u00f6lli\u00f0<\/em>&gt; <em>dagar uppi<\/em> \u2013 'tr\u00f6lli\u00f0 ver\u00f0ur a\u00f0 steini (\u00feegar dagsbirtan fellur \u00e1 \u00fea\u00f0)'. \u00dear er komin upphafleg merking sambandsins sem v\u00ed\u00f0a kemur fyrir \u00ed \u00fej\u00f3\u00f0s\u00f6gum en merkingin 'gleymist, ver\u00f0ur afgangs' er yfirf\u00e6r\u00f0 \u2013 og mj\u00f6g e\u00f0lileg. En ef f\u00f3lk \u00feekkir ekki \u00feessi tengsl e\u00f0a \u00e1ttar sig ekki \u00e1 \u00feeim ver\u00f0ur merking sambandsins ekki gagns\u00e6 og \u00fea\u00f0 skapar forsendur fyrir breytingum. Hugsanlegt er a\u00f0 m\u00e1lnotendur tengi \u00feetta vi\u00f0 s\u00f6gnina <em>dala <\/em>sem <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/7838\">merkir<\/a> 'fara aftur, versna' \u2013 \u00fearna munar a\u00f0eins einu hlj\u00f3\u00f0i og \u00fe\u00f3tt merkingin s\u00e9 ekki s\u00fa sama er alveg h\u00e6gt a\u00f0 sj\u00e1 \u00e1kve\u00f0inn merkingarskyldleika. \u00deetta er \u00fe\u00f3 bara \u00f3r\u00f6kstudd tilg\u00e1ta.<\/p>\n<p>\u00cd framangreindum d\u00e6mum um <em>dala uppi <\/em>s\u00e9st ekki hvort frumlagi\u00f0 er \u00ed nefnifalli e\u00f0a \u00feolfalli, en \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k <\/em>kemur fram a\u00f0 fall frumlagsins me\u00f0 sambandinu <em>daga uppi <\/em>geti veri\u00f0 hvort heldur sem er. <a href=\"https:\/\/blondal.arnastofnun.is\/faersla\/224457\/merkja\/daga\">\u00cd<\/a> <em>\u00cdslensk-danskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>fr\u00e1 1920-1924 og <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>er sambandi\u00f0 hins vegar eing\u00f6ngu gefi\u00f0 me\u00f0 \u00feolfallsfrumlagi, og \u00ed <em>M\u00e1lfarsbankanum <\/em><a href=\"https:\/\/malfar.arnastofnun.is\/grein\/72230\">segir<\/a>: \u201eS\u00f6gnin <strong>daga<\/strong> er \u00f3pers\u00f3nuleg. Me\u00f0 henni stendur frumlag \u00ed \u00feolfalli. <em>Frumv\u00f6rpin daga\u00f0i<\/em> (ekki \u201ed\u00f6gu\u00f0u\u201c) <em>uppi \u00ed \u00feinginu. Tr\u00f6llkarlana dagar uppi.\u201c<\/em> \u00cd \u00fe\u00e6ttinum \u201e\u00cdslenskt m\u00e1l\u201c \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2007 <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/4152483?iabr=on#page\/n37\/mode\/1up\/\">nefnir<\/a> J\u00f3n G. Fri\u00f0j\u00f3nsson setninguna \u201e\u00fe\u00e1 erum vi\u00f0 eins og n\u00e1tttr\u00f6ll sem hafa daga\u00f0 uppi \u00ed breyttum heimi\u201c sem d\u00e6mi um setningu \u201e\u00fear sem viki\u00f0 er fr\u00e1 m\u00e1lvenju\u201c. En \u00fea\u00f0 er h\u00e6pi\u00f0.<\/p>\n<p>\u00cd greininni \u201eSagnir me\u00f0 aukafallsfrumlagi\u201c \u00ed <em>\u00cdslensku m\u00e1li <\/em>1997 <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/5410422?iabr=on#page\/n25\/mode\/1up\/\">segir<\/a> J\u00f3hannes G\u00edsli J\u00f3nsson: \u201eAukafallsfrumlag er sjaldan \u00feolandi og aukafallsfrumlag me\u00f0 \u00feetta merkingarhlutverk hefur tilhneigingu til a\u00f0 f\u00e1 nefnifall.\u201c Sem d\u00e6mi um \u00feetta nefnir hann \u201eTr\u00f6llskessuna (\u00fef.) \u00e0Tr\u00f6llskessan (nf.) daga\u00f0i uppi\u201c. \u00deetta er fjarri \u00fev\u00ed a\u00f0 vera n\u00fdtt. \u00cd <em>\u00dej\u00f3\u00f0\u00f3lfi <\/em>1893 segir: \u201e\u00feau d\u00f6gu\u00f0u uppi, voru ekki \u00fatr\u00e6dd.\u201c \u00cd <em>Kirkjubla\u00f0inu <\/em>1894 segir: \u201efl\u00f6g\u00f0in d\u00f6gu\u00f0u uppi fyrir hinni upprennandi morguns\u00f3l.\u201c \u00cd <em>Viku\u00fatg\u00e1fu Al\u00fe\u00fd\u00f0ubla\u00f0sins <\/em>1929 segir: \u201eH\u00fan daga\u00f0i uppi.\u201c \u00cd <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1932 segir: \u201e\u00c1skorun \u00feessi daga\u00f0i uppi \u00ed \u00feinginu.\u201c Svo m\u00f6rg og g\u00f6mul d\u00e6mi eru um nefnifall me\u00f0 <em>daga uppi<\/em> a\u00f0 \u00fea\u00f0 hl\u00fdtur a\u00f0 teljast m\u00e1lvenja og jafnr\u00e9tt og \u00feolfall.<\/p>\n<p>N\u00fa spyrji\u00f0 \u00fei\u00f0 kannski: Hvers vegna \u00ed \u00f3sk\u00f6punum a\u00f0 ey\u00f0a p\u00fa\u00f0ri \u00ed <em>dala uppi <\/em>sem er auglj\u00f3s villa sprottin af misskilningi e\u00f0a misheyrn og hefur l\u00edti\u00f0 brei\u00f0st \u00fat? Svari\u00f0 er a\u00f0 \u00fea\u00f0 er alltaf gaman og \u00e1hugavert a\u00f0 sko\u00f0a tilbrig\u00f0i \u00ed m\u00e1linu og velta \u00fev\u00ed fyrir s\u00e9r hvernig og hvers vegna \u00feau koma upp. Tilbrig\u00f0i af \u00feessu tagi \u2013 sem \u00ed upphafi eru au\u00f0vita\u00f0 m\u00e1lvillur \u2013 geta nefnilega sagt manni \u00fdmislegt um e\u00f0li m\u00e1lsins og m\u00e1lbreytinga, og stundum brei\u00f0ast \u00feau \u00fat og ver\u00f0a \u00e1 endanum r\u00e9tt m\u00e1l. Athuganir \u00e1 svona tilbrig\u00f0um geta l\u00edka leitt mann \u00fat \u00e1 a\u00f0rar \u00e1hugaver\u00f0ar brautir \u2013 ef \u00e9g hef\u00f0i ekki fari\u00f0 a\u00f0 garfa \u00ed <em>dala uppi<\/em> hef\u00f0i \u00e9g ekki \u00e1tta\u00f0 mig \u00e1 tilbrig\u00f0unum \u00ed frumlagsfalli me\u00f0 <em>daga uppi<\/em>. En a\u00f0allega er \u00e9g samt a\u00f0 skrifa um \u00feetta vegna \u00feess a\u00f0 m\u00e9r finnst \u00fea\u00f0 svo gaman.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd fr\u00e9tt \u00e1 vef R\u00edkis\u00fatvarpsins n\u00fdlega st\u00f3\u00f0: \u201eSvo eiga sumir gripir \u00fea\u00f0 til a\u00f0 dala uppi \u00e1 heimilum f\u00f3lks.\u201c \u00cd \u201eM\u00e1lv\u00f6ndunar\u00fe\u00e6ttinum\u201c var r\u00e9ttilega bent \u00e1 a\u00f0 dala uppi \u00e6tti v\u00e6ntanlega a\u00f0 vera daga uppi, enda hefur \u00feessu n\u00fa veri\u00f0 breytt. M\u00e9r fannst samt forvitnilegt a\u00f0 kanna hvort \u00feetta v\u00e6ri einf\u00f6ld innsl\u00e1ttarvilla e\u00f0a hvort einhver fleiri [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-7708","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7708","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7708"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7708\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7710,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7708\/revisions\/7710"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7708"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7708"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7708"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}