{"id":7762,"date":"2025-11-16T20:26:49","date_gmt":"2025-11-16T20:26:49","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=7762"},"modified":"2025-11-16T20:26:49","modified_gmt":"2025-11-16T20:26:49","slug":"solitt-og-vandad","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2025\/11\/16\/solitt-og-vandad\/","title":{"rendered":"S\u00f3l\u00edtt og vanda\u00f0"},"content":{"rendered":"<p>\u00c9g var spur\u00f0ur a\u00f0 \u00fev\u00ed \u00ed dag hvort einhver m\u00f6guleiki v\u00e6ri a\u00f0 segja hversu m\u00f6rg \u00edslensk or\u00f0 v\u00e6ru \u00ed h\u00e6ttu a\u00f0 hverfa \u00far m\u00e1linu, e\u00f0a hversu m\u00f6rg f\u00e9llu \u00far notkun \u00e1 hverju \u00e1ri. \u00c9g sag\u00f0i a\u00f0 \u00fea\u00f0 v\u00e6ri \u00fatiloka\u00f0 a\u00f0 segja nokku\u00f0 um \u00feetta. \u00cd fyrsta lagi er \u00fea\u00f0 skilgreiningaratri\u00f0i hven\u00e6r or\u00f0 er \u201edautt\u201c e\u00f0a \u201ehorfi\u00f0\u201c \u00far m\u00e1linu \u2013 er or\u00f0 ekki \u201etil\u201c \u00ed m\u00e1linu \u00ed einhverjum skilningi ef heimildir eru um \u00fea\u00f0, jafnvel \u00fe\u00f3tt \u00fea\u00f0 s\u00e9 aldrei nota\u00f0 \u00ed n\u00fat\u00edmam\u00e1li? \u00cd \u00f6\u00f0ru lagi er \u00f3gerlegt a\u00f0 fullyr\u00f0a a\u00f0 eitthvert or\u00f0 sem heimildir eru um s\u00e9 algerlega horfi\u00f0 \u00far notkun \u2013 \u00fe\u00f3tt vi\u00f0 heyrum \u00fea\u00f0 aldrei, og \u00fe\u00f3tt vi\u00f0 finnum engin ritu\u00f0 d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 \u00ed n\u00fdlegum textum, s\u00fdnir \u00fea\u00f0 ekki a\u00f0 or\u00f0i\u00f0 s\u00e9 horfi\u00f0. \u00ddmis d\u00e6mi eru um a\u00f0 or\u00f0 lifi \u00f6ldum saman \u00ed m\u00e1linu \u00e1n \u00feess a\u00f0 komast nokkru sinni \u00e1 prent.<\/p>\n<p>En svo er ekki heldur neitt athugavert vi\u00f0 \u00fea\u00f0 a\u00f0 or\u00f0 falli \u00far notkun. \u00dej\u00f3\u00f0f\u00e9lagi\u00f0 breytist, atvinnuh\u00e6ttir breytast, t\u00e6knin breytist, og \u00fea\u00f0 er fullkomlega e\u00f0lilegt a\u00f0 or\u00f0 sem tengjast \u00fareltum \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagsh\u00e1ttum, \u00fareltum atvinnuh\u00e1ttum e\u00f0a \u00fareltri t\u00e6kni hverfi \u00far m\u00e1linu en \u00f6nnur or\u00f0 komi \u00ed sta\u00f0inn. Vissulega er okkur stundum s\u00e1rt um or\u00f0 sem voru hluti af m\u00e1linu \u00feegar vi\u00f0 vorum a\u00f0 alast upp og sj\u00e1um eftir \u00feeim ef \u00feau falla \u00far notkun. En ef \u00e1st\u00e6\u00f0an fyrir hvarfi \u00feeirra er s\u00fa a\u00f0 vi\u00f0 \u00feurfum ekki \u00e1 \u00feeim a\u00f0 halda lengur vegna \u00feess a\u00f0 \u00fea\u00f0 sem \u00feau v\u00edsu\u00f0u til er ekki hluti af n\u00fat\u00edma \u00fej\u00f3\u00f0f\u00e9lagi t\u00f6kum vi\u00f0 sjaldnast eftir \u00fev\u00ed a\u00f0 vi\u00f0 erum h\u00e6tt a\u00f0 heyra \u00feau e\u00f0a sj\u00e1. Stundum rekumst vi\u00f0 samt \u00e1 \u00feau og \u00e1ttum okkur \u00fe\u00e1 \u00e1 a\u00f0 vi\u00f0 h\u00f6fum ekki heyrt \u00feau lengi.<\/p>\n<p>Eitt sl\u00edkt d\u00e6mi \u2013 reyndar ekki um or\u00f0 heldur or\u00f0asamband \u2013 rakst \u00e9g einmitt \u00e1 \u00ed vikunni, \u00ed vi\u00f0tali vi\u00f0 r\u00famlega sextugan mann \u00ed sj\u00f3nvarps\u00fe\u00e6tti. \u00dea\u00f0 var sambandi\u00f0 <em>s\u00f3l\u00edtt og vanda\u00f0<\/em> sem \u00e9g hef ekki heyrt \u00e1ratugum saman svo a\u00f0 \u00e9g muni en man vel eftir \u00e1 bernskuheimili m\u00ednu upp \u00far 1960. Einhvern veginn finnst m\u00e9r samt a\u00f0 \u00fea\u00f0 hafi veri\u00f0 nota\u00f0 sem einhvers konar tilvitnun. Merkingin er 'traust og vanda\u00f0' e\u00f0a eitthva\u00f0 sl\u00edkt enda lj\u00f3st a\u00f0 <em>s\u00f3l\u00edtt <\/em>er komi\u00f0 af danska l\u00fdsingaror\u00f0inu <em>solid<\/em> sem merkir 'traustur, rammger\u00f0ur'. Or\u00f0i\u00f0 <em>s\u00f3l\u00edtt <\/em>er \u00fe\u00f3 ekki a\u00f0 finna \u00ed neinum \u00edslenskum or\u00f0ab\u00f3kum og vir\u00f0ist ekki hafa veri\u00f0 miki\u00f0 nota\u00f0, a.m.k. ekki \u00ed formlegu m\u00e1li \u2013 a\u00f0eins fimmt\u00e1n d\u00e6mi eru um \u00fea\u00f0 \u00e1 <em>t\u00edmarit.is<\/em>, \u00fea\u00f0 elsta fr\u00e1 1933.<\/p>\n<p>\u00cd \u00ferem af \u00feessum d\u00e6mum kemur or\u00f0i\u00f0 fyrir \u00ed sambandinu <em>s\u00f3l\u00edtt og vanda\u00f0<\/em>. \u00cd <em>T\u00edmariti rafvirkja <\/em>1953 segir: \u201eAllt er jafn s\u00f3l\u00edtt og vanda\u00f0 hj\u00e1 Gvendi, sag\u00f0i rafvirkinn.\u201c \u00cd grein um r\u00f3mverska mynt \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1987 segir: \u201eMenn tala um a\u00f0 eitthva\u00f0 s\u00e9 \u201es\u00f3l\u00edtt og vanda\u00f0\u201c. Or\u00f0i\u00f0 solitt er dregi\u00f0 af nafninu \u00e1 gullpeningi Konstantinusar mikla, sem kalla\u00f0ist solidus.\u201c \u00cd minningargrein \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2001 segir: \u201eAllt skyldi \u201etraust, s\u00f3l\u00edtt og vanda\u00f0\u201c heyr\u00f0ist oft \u00e1 \u00feeim \u00e1rum.\u201c Svo skemmtilega vill til a\u00f0 undir \u00feessa minningargrein skrifa m.a. foreldrar mannsins sem \u00e9g heyr\u00f0i sambandi\u00f0 hj\u00e1 \u00ed vikunni, sem s\u00fdnir a\u00f0 hann hefur l\u00e6rt sambandi\u00f0 \u00ed \u00e6sku. Ekkert bendir til a\u00f0 sambandi\u00f0 hafi veri\u00f0 nota\u00f0 \u00ed einum landshluta \u00f6\u00f0rum fremur.<\/p>\n<p>En \u00fer\u00e1tt fyrir a\u00f0 n\u00e6r engin d\u00e6mi s\u00e9u um sambandi\u00f0 \u00e1 prenti getur vel veri\u00f0 a\u00f0 \u00fea\u00f0 hafi veri\u00f0 \u00feekkt og \u00fatbreitt v\u00ed\u00f0a um land \u00e1\u00f0ur fyrr en ekki komist \u00e1 meira prent vegna \u00feess a\u00f0 <em>s\u00f3l\u00edtt <\/em>er d\u00f6nskusletta. \u00dea\u00f0 er hins vegar l\u00edtill vafi \u00e1 \u00fev\u00ed a\u00f0 sambandi\u00f0 er n\u00e6r horfi\u00f0 n\u00fana \u2013 \u00f3formlegt m\u00e1l kemst miklu frekar \u00e1 prent og ef \u00fea\u00f0 v\u00e6ri eitthva\u00f0 nota\u00f0 v\u00e6ru \u00f6rugglega einhver d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 \u00e1 samf\u00e9lagsmi\u00f0lum e\u00f0a annars sta\u00f0ar \u00e1 netinu. En ekki eitt einasta d\u00e6mi er um \u00fea\u00f0 \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni<\/em> \u00fear sem eru \u00fe\u00f3 tuttugu d\u00e6mi um <em>s\u00f3l\u00edtt <\/em>eitt og s\u00e9r. Enga s\u00e9rstaka sk\u00fdringu er a\u00f0 sj\u00e1 \u00e1 hvarfi sambandsins og au\u00f0vita\u00f0 er enginn s\u00e9rstakur missir a\u00f0 \u00fev\u00ed en af \u00fev\u00ed a\u00f0 \u00fea\u00f0 er hluti af m\u00e1lheimi \u00e6sku minnar s\u00e9 \u00e9g samt svol\u00edti\u00f0 eftir \u00fev\u00ed.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00c9g var spur\u00f0ur a\u00f0 \u00fev\u00ed \u00ed dag hvort einhver m\u00f6guleiki v\u00e6ri a\u00f0 segja hversu m\u00f6rg \u00edslensk or\u00f0 v\u00e6ru \u00ed h\u00e6ttu a\u00f0 hverfa \u00far m\u00e1linu, e\u00f0a hversu m\u00f6rg f\u00e9llu \u00far notkun \u00e1 hverju \u00e1ri. \u00c9g sag\u00f0i a\u00f0 \u00fea\u00f0 v\u00e6ri \u00fatiloka\u00f0 a\u00f0 segja nokku\u00f0 um \u00feetta. \u00cd fyrsta lagi er \u00fea\u00f0 skilgreiningaratri\u00f0i hven\u00e6r or\u00f0 er \u201edautt\u201c e\u00f0a [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-7762","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7762","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7762"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7762\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7763,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7762\/revisions\/7763"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7762"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7762"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7762"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}