{"id":7809,"date":"2025-12-14T14:53:44","date_gmt":"2025-12-14T14:53:44","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=7809"},"modified":"2025-12-14T14:53:44","modified_gmt":"2025-12-14T14:53:44","slug":"ad-lata-lifid","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2025\/12\/14\/ad-lata-lifid\/","title":{"rendered":"A\u00f0 l\u00e1ta l\u00edfi\u00f0"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd <a href=\"https:\/\/www.dv.is\/fokus\/2025\/12\/13\/var-michael-jackson-hafdur-fyrir-rangri-sok\/\">grein<\/a> um Michael Jackson \u00ed <em>DV <\/em>\u00ed g\u00e6r rakst \u00e9g \u00e1 setninguna \u201eEftir a\u00f0 hann l\u00e9t l\u00edfi\u00f0 \u00e1ri\u00f0 2009 hafa \u00feessar \u00e1sakanir aftur fari\u00f0 \u00e1 miki\u00f0 flug\u201c. \u00c9g staldra\u00f0i vi\u00f0 or\u00f0alagi\u00f0 <em>l\u00e9t l\u00edfi\u00f0 <\/em>vegna \u00feess a\u00f0 \u00e9g veit ekki betur en Jackson hafi d\u00e1i\u00f0 \u00far <a href=\"https:\/\/en.wikipedia.org\/wiki\/Michael_Jackson#Death\">hjarta\u00e1falli<\/a> vegna ofneyslu lyfja, og \u00fea\u00f0 samr\u00e6mist ekki \u00feeirri merkingu sem \u00e9g legg \u00ed sambandi\u00f0 <em>l\u00e1ta l\u00edfi\u00f0<\/em> sem \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k <\/em>er <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/25936\">sk\u00fdrt<\/a> 'deyja (af slysi e\u00f0a af v\u00f6ldum \u00e1r\u00e1sar)'. \u00dea\u00f0 er svigagreinin sem \u00fearna skiptir h\u00f6fu\u00f0m\u00e1li \u2013 sambandi\u00f0 <em>l\u00e1ta l\u00edfi\u00f0 <\/em>er \u2013 e\u00f0a var \u2013 ekki samheiti vi\u00f0 s\u00f6gnina <em>deyja <\/em>heldur v\u00edsa\u00f0i til dau\u00f0a af tilteknum ors\u00f6kum. Vissulega m\u00e1 halda \u00fev\u00ed fram a\u00f0 ofneyslan sem olli dau\u00f0a Michael Jacksons hafi veri\u00f0 <em>slys<\/em> \u00ed einhverjum skilningi en merkingarv\u00edkkun sambandsins er samt ekki einsd\u00e6mi.<\/p>\n<p>Reyndar m\u00e1 finna g\u00f6mul d\u00e6mi \u00fear sem sambandi <em>l\u00e1ta l\u00edfi\u00f0 <\/em>er nota\u00f0 um dau\u00f0daga sem ekki orsakast af slysum e\u00f0a \u00e1r\u00e1sum \u00ed venjulegum skilningi. \u00cd <em>Heimskringlu <\/em>1893 segir t.d.: \u201eEf eigi er b\u00f3t \u00e1 r\u00e1\u00f0in \u00feegar \u00ed sta\u00f0, hlj\u00f3ta margir a\u00f0 l\u00e1ta l\u00edfi\u00f0 af hungri.\u201c \u00cd <em>L\u00f6gbergi <\/em>1894 segir: \u201eCanada missir g\u00f3\u00f0a borgara s\u00edna svo hundru\u00f0um skiptir \u00feannig, a\u00f0 \u00feeir l\u00e1ta l\u00edfi\u00f0 af \u00fev\u00ed a\u00f0 drekka \u00f3hreint vatn.\u201c En vissulega m\u00e1 flokka hungursney\u00f0 og eitrun undir einhvers konar slysfarir. \u00dea\u00f0 er reyndar athyglisvert a\u00f0 fr\u00e1 \u00fev\u00ed fyrir 1890 og alveg fram \u00e1 fj\u00f3r\u00f0a \u00e1ratug tuttugustu aldar er \u00feetta samband margfalt meira nota\u00f0 \u00ed vestur\u00edslensku bl\u00f6\u00f0unum en \u00ed bl\u00f6\u00f0um gefnum \u00fat \u00e1 \u00cdslandi, af hverju sem \u00fea\u00f0 kann a\u00f0 stafa. En \u00fear er langoftast um a\u00f0 r\u00e6\u00f0a dau\u00f0sf\u00f6ll \u00ed slysum e\u00f0a \u00f3fri\u00f0i.<\/p>\n<p>Einst\u00f6ku d\u00e6mi af svipu\u00f0u tagi koma fyrir alla tuttugustu \u00f6ldina, en um og eftir s\u00ed\u00f0ustu aldam\u00f3t vir\u00f0ist d\u00e6mum \u00fear sem <em>l\u00e1ta l\u00edfi\u00f0 <\/em>er nota\u00f0 \u00e1n \u00feess a\u00f0 um slys e\u00f0a \u00f3fri\u00f0 s\u00e9 a\u00f0 r\u00e6\u00f0a fara sm\u00e1tt og sm\u00e1tt fj\u00f6lgandi. \u00cd \u00cd <em>V\u00edkurfr\u00e9ttum <\/em>2000 segir: \u201eMargir einstaklingar hafa \u00feegar l\u00e1ti\u00f0 l\u00edfi\u00f0 vegna E-t\u00f6flunnar.\u201c \u00cd <em>DV <\/em>2001 segir: \u201eUm 80 manns \u00ed Evr\u00f3pu hafa l\u00e1ti\u00f0 l\u00edfi\u00f0 af n\u00fdju afbrig\u00f0i Creutzfeldt-Jakobs-veikinnar.\u201c \u00cd <em>Fr\u00e9ttabla\u00f0inu <\/em>2013 segir: \u201elesb\u00edur s\u00e9u 60 pr\u00f3sentum l\u00edklegri en gagnkynhneig\u00f0ar konur til a\u00f0 l\u00e1ta l\u00edfi\u00f0 \u00far krabbameini.\u201c \u00cd <em>B\u00e6ndabla\u00f0inu <\/em>2021 segir: \u201e\u00de\u00e1 var tali\u00f0 a\u00f0 um 700.000 manns l\u00e9tu l\u00edfi\u00f0 \u00e1 \u00e1ri vegna s\u00fdklalyfja\u00f3n\u00e6mis.\u201c \u00cd <em>Fr\u00e9ttabla\u00f0inu <\/em>2021 segir: \u201eMillj\u00f3nir voru \u00e1n rafmagns og vatns og tugir l\u00e9tu l\u00edfi\u00f0 \u00ed kuldakastinu.\u201c<\/p>\n<p>Sambandi\u00f0 <em>l\u00e1ta l\u00edfi\u00f0 <\/em>var l\u00edka i\u00f0ulega nota\u00f0 um dau\u00f0sf\u00f6ll af v\u00f6ldum k\u00f3r\u00f3nuveirunnar. \u00cd <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2020 segir: \u201eVeiran \u00e1 uppt\u00f6k s\u00edn a\u00f0 rekja til Wuhan \u00ed K\u00edna en t\u00f6luver\u00f0ur fj\u00f6ldi hefur l\u00e1ti\u00f0 l\u00edfi\u00f0 vegna hennar.\u201c \u00cd <em>Fr\u00e9ttabla\u00f0inu <\/em>sama \u00e1r segir: \u201e\u00c1 fj\u00f3r\u00f0a hundra\u00f0 hafa n\u00fa l\u00e1ti\u00f0 l\u00edfi\u00f0 af v\u00f6ldum k\u00f3r\u00f3naveirunnar.\u201c \u00cd <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2021 segir: \u201eAlls voru 3.711 manns um bor\u00f0 en \u00fear af smitu\u00f0ust 712 og 14 l\u00e9tu l\u00edfi\u00f0.\u201c Einnig vir\u00f0ist sambandi\u00f0 oft vera nota\u00f0 \u00feegar f\u00f3lk fyrirfer s\u00e9r. \u00cd <em>Monitor <\/em>2011 segir: \u201e\u00dea\u00f0 var sorglegt \u00feegar h\u00f6nnu\u00f0urinn Alexander McQueen l\u00e9t l\u00edfi\u00f0 \u00ed febr\u00faar.\u201c \u00cd <em>T\u00edmariti hj\u00fakrunarfr\u00e6\u00f0inga <\/em>2024 segir: \u201eV\u00ed\u00f0a um heim eru starfr\u00e6kt samt\u00f6k til forvarnar og stu\u00f0nings vi\u00f0 eftirlifendur \u00feeirra sem l\u00e1ta l\u00edfi\u00f0 \u00ed sj\u00e1lfsv\u00edgi.\u201c<\/p>\n<p>Lj\u00f3st er a\u00f0 notkun sambandsins <em>l\u00e1ta l\u00edfi\u00f0 <\/em>um dau\u00f0sf\u00f6ll af v\u00f6ldum sj\u00fakd\u00f3ma, einkum fars\u00f3tta, lyfjaneyslu og sj\u00e1lfsv\u00edga hefur aukist verulega \u00e1 s\u00ed\u00f0ustu \u00e1rum. Merking \u00feess hefur \u00fev\u00ed greinilega v\u00edkka\u00f0 \u2013 ekkert af \u00feessu fellur undir \u00e1\u00f0urnefnda or\u00f0ab\u00f3karskilgreiningu, 'af slysi e\u00f0a af v\u00f6ldum \u00e1r\u00e1sar'. En \u00fea\u00f0 t\u00e1knar ekki a\u00f0 sambandi\u00f0 s\u00e9 or\u00f0i\u00f0 algert samheiti vi\u00f0 <em>deyja<\/em>. M\u00e9r s\u00fdnist a\u00f0 \u00fea\u00f0 s\u00e9 sameiginlegt langflestum d\u00e6mum um sambandi\u00f0 a\u00f0 um er a\u00f0 r\u00e6\u00f0a \u00f3t\u00edmab\u00e6ran dau\u00f0a. Einst\u00f6ku d\u00e6mi m\u00e1 vissulega finna sem ekki falla undir \u00fea\u00f0, s.s. \u201eAfi l\u00e9t l\u00edfi\u00f0 92 \u00e1ra a\u00f0 aldri\u201c \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2011, en \u00fea\u00f0 er undantekning. Skilgreiningin g\u00e6ti \u00fev\u00ed veri\u00f0 'deyja \u00f3t\u00edmab\u00e6rum dau\u00f0a (af v\u00f6ldum slyss, \u00e1r\u00e1sar, \u00f3fri\u00f0ar, loftslags, fars\u00f3ttar, lyfjaneyslu, sj\u00e1lfsv\u00edgs o.fl.)'.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd grein um Michael Jackson \u00ed DV \u00ed g\u00e6r rakst \u00e9g \u00e1 setninguna \u201eEftir a\u00f0 hann l\u00e9t l\u00edfi\u00f0 \u00e1ri\u00f0 2009 hafa \u00feessar \u00e1sakanir aftur fari\u00f0 \u00e1 miki\u00f0 flug\u201c. \u00c9g staldra\u00f0i vi\u00f0 or\u00f0alagi\u00f0 l\u00e9t l\u00edfi\u00f0 vegna \u00feess a\u00f0 \u00e9g veit ekki betur en Jackson hafi d\u00e1i\u00f0 \u00far hjarta\u00e1falli vegna ofneyslu lyfja, og \u00fea\u00f0 samr\u00e6mist ekki \u00feeirri [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-7809","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7809","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7809"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7809\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7810,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7809\/revisions\/7810"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7809"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7809"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7809"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}