{"id":7848,"date":"2025-12-31T15:32:32","date_gmt":"2025-12-31T15:32:32","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=7848"},"modified":"2025-12-31T15:32:32","modified_gmt":"2025-12-31T15:32:32","slug":"gamlaarsdagur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2025\/12\/31\/gamlaarsdagur\/","title":{"rendered":"Gaml(a)\u00e1rsdagur"},"content":{"rendered":"<p>\u00cd dag er <em>gaml\u00e1rsdagur <\/em>\u2013 e\u00f0a er kannski <em>gaml<strong>a<\/strong>\u00e1rsdagur<\/em>? Um \u00fea\u00f0 eru skiptar sko\u00f0anir. \u00cd <em>\u00cdslenskri stafsetningaror\u00f0ab\u00f3k <\/em>sem er \u00e1 vegum \u00cdslenskrar m\u00e1lnefndar og ver\u00f0ur a\u00f0 teljast eins konar h\u00e6stir\u00e9ttur um stafsetningu er a\u00f0eins fyrrnefnda myndin <a href=\"https:\/\/stafsetning.arnastofnun.is\/flettur\/gaml%C3%A1rsdagur\">gefin<\/a>, og sama gildir um <em>R\u00e9ttritunaror\u00f0ab\u00f3k handa grunnsk\u00f3lum <\/em>sem Baldur J\u00f3nsson ritst\u00fdr\u00f0i og N\u00e1msgagnastofnun og \u00cdslensk m\u00e1lnefnd g\u00e1fu \u00fat 1989. \u00cd <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k<\/em>, 3. \u00fatg\u00e1fu 2002, eru hins vegar b\u00e1\u00f0ar myndir gefnar \u00e1n \u00feess a\u00f0 gert s\u00e9 upp \u00e1 milli \u00feeirra og \u00ed <em>Stafsetningaror\u00f0ab\u00f3k <\/em>Halld\u00f3rs Halld\u00f3rssonar sem var s\u00ed\u00f0ast gefin \u00fat 1994 segir: \u201e<strong>gaml\u00e1rsdagur<\/strong> e\u00f0a <strong>gamla\u00e1rsdagur<\/strong>, r\u00e9tt, a\u00f0 hver riti eftir s\u00ednum frambur\u00f0i.\u201c Allt \u00fea\u00f0 sama gildir vitanlega um <em>gaml\u00e1rskv\u00f6ld <\/em>e\u00f0a <em>gaml<strong>a<\/strong>\u00e1rskv\u00f6ld<\/em>.<\/p>\n<p>Or\u00f0in <em>gaml<\/em>(<em>a<\/em>)<em>\u00e1rsdagur <\/em>og <em>gaml<\/em>(<em>a<\/em>)<em>\u00e1rskv\u00f6ld <\/em>koma ekki fyrir \u00ed fornu m\u00e1li. \u00cd <em>Sturlungu <\/em>er tala\u00f0 um \u201e\u00e1tta aptan j\u00f3la\u201c sem merkir 'kv\u00f6ldi\u00f0 fyrir \u00e1ttunda dag j\u00f3la', \u00fe.e. <em>gaml\u00e1rskv\u00f6ld<\/em>, eftir \u00fev\u00ed sem P\u00e9tur Sigur\u00f0sson <a href=\"https:\/\/baekur.is\/bok\/2a0d2dae-07ec-42ea-a181-b353c045e5ee\/6\/134\/Safn_til_sogu_Islands_og#page\/n133\/mode\/1up\/\">segir<\/a> \u00ed <em>Safni til s\u00f6gu \u00cdslands og \u00edslenzkra b\u00f3kmenta<\/em>. \u00c1rni Bj\u00f6rnsson segir \u00ed <em>S\u00f6gu daganna <\/em>a\u00f0 \u00e1\u00f0ur fyrr hafi dagurinn yfirleitt veri\u00f0 \u201ekenndur vi\u00f0 Sylvester p\u00e1fa sem \u00fe\u00e1 \u00e1 s\u00e9r messudag, e\u00f0a nefndur <em>s\u00ed\u00f0asti dagur \u00e1rsins<\/em>, <em>dagurinn fyrir n\u00fd\u00e1rsdag <\/em>e\u00f0a anna\u00f0 \u00ed \u00feeim d\u00far\u201c. Hann segir a\u00f0 <em>gaml\u00e1rskv\u00f6ld <\/em>sj\u00e1ist ekki \u00ed ritu\u00f0u m\u00e1li fyrr en 1791 og <em>gaml\u00e1rsdagur <\/em>ekki fyrr en \u00ed <em>\u00dej\u00f3\u00f0s\u00f6gum J\u00f3ns \u00c1rnasonar<\/em> 1862, en reyndar m\u00e1 finna nokkur a\u00f0eins eldri d\u00e6mi um myndina <em>gaml<strong>a<\/strong>\u00e1rsdagur<\/em> \u2013 \u00fea\u00f0 elsta \u00ed <em>\u00dej\u00f3\u00f0\u00f3lfi <\/em>1855. Svo er l\u00edka til myndin <em>gaml<\/em>(<em>a<\/em>)<em>\u00e1rsdagskv\u00f6ld<\/em>.<\/p>\n<p>Rith\u00e1ttur \u00feessara or\u00f0a hefur lengi vafist fyrir f\u00f3lki. Fyrir sext\u00edu \u00e1rum <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/5308790?iabr=on#page\/n29\/mode\/1up\/\">benti<\/a> Dav\u00ed\u00f0 Oddsson (s\u00ed\u00f0ar fors\u00e6tisr\u00e1\u00f0herra) \u00e1 \u00fea\u00f0 \u00ed h\u00e1\u00f0skri grein \u00ed <em>Sk\u00f3labla\u00f0i <\/em>Menntask\u00f3lans \u00ed Reykjav\u00edk a\u00f0 kennarar \u00fear teldu <em>gaml<strong>a<\/strong>\u00e1rsdagur <\/em>hinn eina r\u00e9tta rith\u00e1tt \u00fer\u00e1tt fyrir a\u00f0 uppflettirit \u00fdmist vi\u00f0urkenndu hvort tveggja e\u00f0a hef\u00f0u a\u00f0eins <em>gaml\u00e1rsdagur<\/em>. V\u00e6ntanlega endurspeglar rith\u00e1tturinn <em>gaml<strong>a<\/strong>\u00e1rsdagur<\/em>\/<em>-kv\u00f6ld <\/em>myndun or\u00f0anna \u2013 um er a\u00f0 r\u00e6\u00f0a l\u00fdsingaror\u00f0 \u00ed veikri beygingu \u00e1 undan nafnor\u00f0i, <em>gamla<\/em>+<em>\u00e1r<\/em>, sem myndar svo eignarfallssamsetningu me\u00f0 <em>dagur<\/em>\/ <em>kv\u00f6ld<\/em>. \u00dea\u00f0 er mj\u00f6g e\u00f0lilegt a\u00f0 <em>a<\/em> falli ni\u00f0ur \u00ed frambur\u00f0i \u00e1 undan s\u00e9rhlj\u00f3\u00f0i. Hli\u00f0st\u00e6\u00f0ar tv\u00edmyndir eru t.d. til \u00ed \u00f6rnefnunum <em>Litl<\/em>(<em>a<\/em>)<em>holt <\/em>og <em>Mikl<\/em>(<em>a<\/em>)<em>holt<\/em> \u00fe\u00f3tt seinni hluti hefjist \u00fear ekki \u00e1 s\u00e9rhlj\u00f3\u00f0i.<\/p>\n<p>\u00c9g efast um a\u00f0 <em>gaml<strong>a<\/strong>\u00e1rsdagur<\/em>, me\u00f0 <em>a<\/em>, s\u00e9 algengur frambur\u00f0ur \u2013 allavega hefur rith\u00e1tturinn <em>gaml\u00e1rsdagur<\/em>, \u00e1n <em>a<\/em>, alla t\u00ed\u00f0 veri\u00f0 mun algengari en hinn \u00fe\u00f3tt hann gangi \u00ed raun \u00ed berh\u00f6gg vi\u00f0 \u00fe\u00e1 meginreglu stafsetningar a\u00f0 fara eftir uppruna or\u00f0a (alltaf er t.d. rita\u00f0 <em>Elli\u00f0<strong>a<\/strong>\u00e1r <\/em>\u00fe\u00f3tt <em>a<\/em>-i\u00f0 s\u00e9 l\u00edklega sjaldnast bori\u00f0 fram). Rith\u00e6ttinum <em>gam<strong>al<\/strong>\u00e1rsdagur <\/em>og <em>gam<strong>al<\/strong>\u00e1rskv\u00f6ld <\/em>breg\u00f0ur einnig fyrir \u2013 elstu d\u00e6mi um \u00fe\u00e6r myndir eru fr\u00e1 \u00fev\u00ed upp \u00far 1870 og nokkrir tugir d\u00e6ma um \u00fe\u00e6r eru \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni<\/em>, einkum af samf\u00e9lagsmi\u00f0lum. \u00deessar myndir er \u00ed sj\u00e1lfu s\u00e9r alveg r\u00f6kr\u00e9ttar \u2013 \u00fear er stofn l\u00fdsingaror\u00f0sins, <em>gamal-<\/em>, nota\u00f0ur \u00ed sta\u00f0 beyg\u00f0rar myndar, sbr. <em>gamaldags<\/em>, <em>gamalmenni<\/em>, <em>gamal\u00e6r <\/em>o.fl. En l\u00edklega er r\u00e9ttast a\u00f0 halda sig vi\u00f0 rith\u00e1ttinn <em>gaml\u00e1rsdag<\/em>\/<em>kv\u00f6ld<\/em>.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00cd dag er gaml\u00e1rsdagur \u2013 e\u00f0a er kannski gamla\u00e1rsdagur? Um \u00fea\u00f0 eru skiptar sko\u00f0anir. \u00cd \u00cdslenskri stafsetningaror\u00f0ab\u00f3k sem er \u00e1 vegum \u00cdslenskrar m\u00e1lnefndar og ver\u00f0ur a\u00f0 teljast eins konar h\u00e6stir\u00e9ttur um stafsetningu er a\u00f0eins fyrrnefnda myndin gefin, og sama gildir um R\u00e9ttritunaror\u00f0ab\u00f3k handa grunnsk\u00f3lum sem Baldur J\u00f3nsson ritst\u00fdr\u00f0i og N\u00e1msgagnastofnun og \u00cdslensk m\u00e1lnefnd g\u00e1fu \u00fat [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-7848","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7848","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7848"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7848\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7849,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7848\/revisions\/7849"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7848"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7848"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7848"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}