{"id":7938,"date":"2026-02-02T12:47:09","date_gmt":"2026-02-02T12:47:09","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=7938"},"modified":"2026-02-02T12:47:09","modified_gmt":"2026-02-02T12:47:09","slug":"pannsa-eda-ponnsa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2026\/02\/02\/pannsa-eda-ponnsa\/","title":{"rendered":"Pannsa e\u00f0a p\u00f6nnsa?"},"content":{"rendered":"<p>Flest kannast v\u00e6ntanlega vi\u00f0 a\u00f0 hafa fengi\u00f0 s\u00e9r <em>p\u00f6nnsur<\/em>, anna\u00f0hvort uppr\u00falla\u00f0ar me\u00f0 sykri e\u00f0a brotnar saman me\u00f0 sultu og rj\u00f3ma, <em>rj\u00f3map\u00f6nnsur<\/em>. Or\u00f0i\u00f0 <em>p\u00f6nnsa <\/em>er flettior\u00f0 \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em> og <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/68876\">sk\u00fdrt<\/a> 'stytting \u00e1 p\u00f6nnukaka' \u2013 merkt \u201e\u00f3formlegt\u201c og er sj\u00e1lfsagt gamalt en eins og venja er me\u00f0 \u00f3formleg or\u00f0 er erfitt a\u00f0 byggja s\u00f6gu \u00feess \u00e1 prentu\u00f0um heimildum. Elstu <a href=\"http:\/\/ritmalssafn.arnastofnun.is\/daemi\/371870\">d\u00e6mi<\/a> um or\u00f0i\u00f0 <em>p\u00f6nnukaka <\/em>eru fr\u00e1 \u00e1tj\u00e1ndu \u00f6ld en elsta d\u00e6mi um styttinguna sem \u00e9g finn \u00e1 prenti er \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1949: \u201eHann fjekk eina sj\u00f3\u00f0andi heita p\u00f6nnsu og gleypti hana \u00feegar \u00ed sta\u00f0.\u201c N\u00e6st s\u00e9st or\u00f0i\u00f0 ekki \u00e1 prenti fyrr en undir 1980 en ver\u00f0ur fyrst algengt eftir aldam\u00f3t. \u00c1 <em>t\u00edmarit.is<\/em> eru um 1200 d\u00e6mi um (<em>rj\u00f3ma<\/em>)<em>p\u00f6nnsur<\/em> og h\u00e1tt \u00ed \u00ferj\u00fa \u00fe\u00fasund \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni<\/em>.<\/p>\n<p>En \u00fe\u00f3tt <em>p\u00f6nnsa<\/em> s\u00e9 uppflettimynd \u00ed or\u00f0ab\u00f3kum kemur s\u00fa mynd n\u00e6stum aldrei fyrir \u00ed nefnifalli eint\u00f6lu. Eina d\u00e6mi\u00f0 \u00e1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>er \u00ed <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2014: \u201eNokkur t\u00edmi er li\u00f0inn s\u00ed\u00f0an s\u00ed\u00f0asta p\u00f6nnsan af \u00f6mmu h\u00f6ndum leit dagsins lj\u00f3s.\u201c \u00cd <em>Risam\u00e1lheildinni <\/em>eru fj\u00f6gur e\u00f0a fimm d\u00e6mi \u00ed vi\u00f0b\u00f3t af samf\u00e9lagsmi\u00f0lum. En \u00feetta er ekki eina uppflettimynd or\u00f0sins \u2013 \u00ed <em>\u00cdslensku or\u00f0aneti <\/em>er myndin <em>pannsa<\/em> <a href=\"https:\/\/ordanet.arnastofnun.is\/fletta\/yfirlit\/pannsa\">gefin<\/a> sem samheiti vi\u00f0 <em>p\u00f6nnukaka<\/em>, og \u00fea\u00f0 m\u00e1 finna sl\u00e6\u00f0ing af d\u00e6mum um \u00fe\u00e1 mynd \u00e1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>og \u00ed <em>Risam\u00e1lheildinni<\/em>. \u00cd <em>DV <\/em>1985 segir: \u201eS\u00ed\u00f0asta pannsan b\u00f6ku\u00f0.\u201c \u00cd <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2004 segir: \u201eeftir s\u00ed\u00f0asta bitann bei\u00f0 n\u00fdsykru\u00f0 og uppr\u00fallu\u00f0 pannsa \u00e1 disknum.\u201c \u00cd <em>Skessuhorni <\/em>2014 segir: \u201eB\u00e6ti\u00f0 smj\u00f6ri \u00e1 p\u00f6nnuna \u00ed hvert skipti sem n\u00fd pannsa er sett \u00e1.\u201c<\/p>\n<p>\u00cd \u00f6llum f\u00f6llum eint\u00f6lu nema nefnifalli, og \u00ed \u00f6llum f\u00f6llum fleirt\u00f6lu nema eignarfalli, byrjar beygingarending veikra kvenkynsor\u00f0a \u00e1 <em>-u<\/em>, og <em>-u <\/em>\u00ed beygingarendingu kallar \u00e1 a\u00f0 \u00ed sta\u00f0 <em>a<\/em> \u00ed n\u00e6sta atkv\u00e6\u00f0i \u00e1 undan komi <em>\u00f6 <\/em>(<em>u<\/em>-hlj\u00f3\u00f0varp). \u00deess vegna kemur \u00f6nnur mynd en <em>p\u00f6nnsu<\/em> ekki til greina \u00ed aukaf\u00f6llum eint\u00f6lu, og ekki a\u00f0rar en <em>p\u00f6nnsur <\/em>\u00ed nefnifalli og \u00feolfalli og <em>p\u00f6nnsum<\/em> \u00ed \u00fe\u00e1gufalli fleirt\u00f6lu. En \u00fe\u00f3tt <em>u <\/em>s\u00e9 ekki \u00ed endingu eignarfalls fleirt\u00f6lu \u00e6tti s\u00fa fallmynd l\u00edka a\u00f0 hafa <em>\u00f6 <\/em>ef flettimyndin er <em>p\u00f6nnsa <\/em>en \u00e9g efast um a\u00f0 h\u00fan s\u00e9 nokkurn t\u00edma notu\u00f0 \u2013 a.m.k. finn \u00e9g engin d\u00e6mi um hana. Hins vegar kemur myndin <em>pannsa <\/em>fyrir \u00ed eignarfalli fleirt\u00f6lu \u2013 \u00ed <em>DV <\/em>1986 segir: \u201eHundru\u00f0 pannsa f\u00f3ru \u00ed gestina.\u201c \u00dea\u00f0 er e\u00f0lilegt eignarfall fleirt\u00f6lu af <em>pannsa<\/em> \u2013 ekki af <em>p\u00f6nnsa<\/em>.<\/p>\n<p>Vegna \u00feess a\u00f0 or\u00f0i\u00f0 er stytting \u00e1 <em>p\u00f6nnukaka <\/em>m\u00e6tti b\u00faast vi\u00f0 a\u00f0 grunnmyndin, nefnifall eint\u00f6lu, v\u00e6ri <em>p\u00f6nnsa<\/em>, eins og \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em>. En eins og \u00e1\u00f0ur segir kemur or\u00f0i\u00f0 s\u00e1rasjaldan fyrir \u00ed \u00fev\u00ed falli \u2013 \u00fea\u00f0 er langoftast \u00ed fleirt\u00f6lu, <em>baka<\/em>\/<em>steikja p\u00f6nnsur<\/em>, <em>margar p\u00f6nnsur <\/em>os.frv., og ef \u00fea\u00f0 er \u00ed eint\u00f6lu er \u00fea\u00f0 langoftast \u00ed aukafalli, <em>f\u00e1 s\u00e9r p\u00f6nnsu<\/em> e\u00f0a eitthva\u00f0 sl\u00edkt. \u00dea\u00f0 er \u00feess vegna \u00f3v\u00edst a\u00f0 m\u00e1lnotendur geymi nefnifall eint\u00f6lu \u00ed minninu, heldur b\u00faa \u00feeir \u00fea\u00f0 til ef \u00e1 \u00fearf a\u00f0 halda eftir \u00feeim (\u00f3me\u00f0vitu\u00f0u) reglum sem \u00feeir kunna. Kvenkynsor\u00f0 sem hafa <em>\u00f6 <\/em>\u00ed aukaf\u00f6llum eint\u00f6lu og nefnifalli, \u00feolfalli og \u00fe\u00e1gufalli fleirt\u00f6lu hafa n\u00e6stum alltaf <em>a <\/em>\u00ed nefnifalli eint\u00f6lu (<em>kaka <\/em>\u2013 <em>k\u00f6ku <\/em>\u2013 <em>k\u00f6kur<\/em>), og \u00fat fr\u00e1 \u00fev\u00ed b\u00faa m\u00e1lnotendur stundum til myndina <em>pannsa<\/em>.<\/p>\n<p>\u00deetta er ekki einsd\u00e6mi. \u00dea\u00f0 er al\u00feekkt a\u00f0 m\u00e1lnotendur hafa tilhneigingu til a\u00f0 nota nefnifalli\u00f0 <em>talva <\/em>\u00ed sta\u00f0 <em>t\u00f6lva <\/em>eins og H\u00f6skuldur \u00der\u00e1insson skrifa\u00f0i einu sinni um \u00ed <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/5401304?iabr=on#page\/n294\/mode\/1up\/\">sm\u00e1greininni<\/a> \u201eB\u00f6lvu\u00f0 talvan\u201c. \u00c1st\u00e6\u00f0an er einmitt s\u00fa a\u00f0 m\u00e1lnotendur draga \u00fe\u00e1 \u00e1lyktun \u00fat fr\u00e1 <em>\u00f6<\/em>-inu \u00ed aukaf\u00f6llunum og fleirt\u00f6lunni a\u00f0 \u00ed nefnifalli eint\u00f6lu s\u00e9 <em>a<\/em>, eins og \u00ed n\u00e6r \u00f6llum \u00f6\u00f0rum veikum kvenkynsor\u00f0um. En or\u00f0i\u00f0 <em>t\u00f6lva <\/em>tilheyrir formlegu m\u00e1li og \u00fev\u00ed sem stundum er <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2020\/10\/09\/laerd-og-virk-ordmyndun\/\">kalla\u00f0<\/a> \u201el\u00e6r\u00f0 or\u00f0myndun\u201c \u2013 \u00fea\u00f0 var <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/2357217#page\/n10\/mode\/1up\">b\u00fai\u00f0 til<\/a> s\u00e9rstaklega \u00fat fr\u00e1 m\u00e1lfr\u00e6\u00f0ilegri \u00feekkingu. Um lei\u00f0 var \u00e1kve\u00f0i\u00f0 hvernig \u00fea\u00f0 skyldi vera, \u00fe. \u00e1 m. a\u00f0 nefnifall eint\u00f6lu skyldi vera <em>t\u00f6lva<\/em>. \u00deess vegna er h\u00e6gt a\u00f0 halda \u00fev\u00ed fram a\u00f0 nefnifalli\u00f0 <em>talva <\/em>\u2013 og eignarfall fleirt\u00f6lu <em>talva<\/em>, sem einnig breg\u00f0ur fyrir \u2013 s\u00e9 rangt en a\u00f0eins <em>t\u00f6lva <\/em>r\u00e9tt.<\/p>\n<p>En <em>pannsa<\/em>\/<em>p\u00f6nnsa <\/em>er allt annars e\u00f0lis \u2013 \u00fea\u00f0 er or\u00f0 sem er ekki \u201eb\u00fai\u00f0 til\u201c af s\u00e9rst\u00f6kum \u00e1setningi, heldur ver\u00f0ur til me\u00f0al almennra m\u00e1lnotenda \u2013 \u00fea\u00f0 er stundum <a href=\"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2020\/10\/09\/laerd-og-virk-ordmyndun\/\">kalla\u00f0<\/a> \u201evirk or\u00f0myndun\u201c. Vegna \u00feess a\u00f0 or\u00f0i\u00f0 er upprunni\u00f0 sem stytting \u00e1 <em>p\u00f6nnukaka <\/em>er alveg e\u00f0lilegt a\u00f0 <em>\u00f6 <\/em>haldist \u00ed or\u00f0inu og grunnmyndin s\u00e9 h\u00f6f\u00f0 <em>p\u00f6nnsa <\/em>\u2013 en \u00fea\u00f0 er l\u00edka alveg e\u00f0lilegt a\u00f0 b\u00faa grunnmyndina til \u00fat fr\u00e1 aukaf\u00f6llunum og fleirt\u00f6lunni \u00ed samr\u00e6mi vi\u00f0 almennar reglur og \u00fe\u00e1 ver\u00f0ur h\u00fan <em>pannsa<\/em>. \u00dea\u00f0 er svo sem l\u00edka h\u00e6gt a\u00f0 l\u00edta svo \u00e1 a\u00f0 <em>pannsa <\/em>s\u00e9 einfaldlega mynda\u00f0 me\u00f0 r\u00f3tinni <em>pann-<\/em> a\u00f0 vi\u00f0b\u00e6ttu vi\u00f0skeytinu <em>-sa<\/em>. Meginatri\u00f0i\u00f0 er a\u00f0 \u00fea\u00f0 er engin \u00e1st\u00e6\u00f0a til a\u00f0 halda \u00fev\u00ed fram a\u00f0 \u00f6nnur hvor myndin, <em>pannsa <\/em>e\u00f0a <em>p\u00f6nnsa<\/em>, s\u00e9 r\u00e9ttari en hin \u2013 b\u00e1\u00f0ar eiga fullan r\u00e9tt \u00e1 s\u00e9r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Flest kannast v\u00e6ntanlega vi\u00f0 a\u00f0 hafa fengi\u00f0 s\u00e9r p\u00f6nnsur, anna\u00f0hvort uppr\u00falla\u00f0ar me\u00f0 sykri e\u00f0a brotnar saman me\u00f0 sultu og rj\u00f3ma, rj\u00f3map\u00f6nnsur. Or\u00f0i\u00f0 p\u00f6nnsa er flettior\u00f0 \u00ed \u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k og sk\u00fdrt 'stytting \u00e1 p\u00f6nnukaka' \u2013 merkt \u201e\u00f3formlegt\u201c og er sj\u00e1lfsagt gamalt en eins og venja er me\u00f0 \u00f3formleg or\u00f0 er erfitt a\u00f0 byggja s\u00f6gu \u00feess \u00e1 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-7938","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7938","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7938"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7938\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7939,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7938\/revisions\/7939"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7938"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7938"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7938"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}