{"id":7940,"date":"2026-02-03T08:41:11","date_gmt":"2026-02-03T08:41:11","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=7940"},"modified":"2026-02-03T08:43:56","modified_gmt":"2026-02-03T08:43:56","slug":"allt-i-plati","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2026\/02\/03\/allt-i-plati\/","title":{"rendered":"Allt \u00ed plati"},"content":{"rendered":"<p>S\u00f6gnin <em>plata <\/em>og nafnor\u00f0i\u00f0 <em>plat <\/em>eru mj\u00f6g algeng \u00ed n\u00fat\u00edmam\u00e1li. S\u00f6gnin er <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/32123\">sk\u00fdr\u00f0<\/a> 'beita (e-n) br\u00f6g\u00f0um, leika \u00e1 (e-n), gabba (e-n)' \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em> og nafnor\u00f0i\u00f0 er \u00fear <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/32121\">sk\u00fdrt<\/a> '\u00fea\u00f0 a\u00f0 gabba, gabb' \u2013 sambandi\u00f0 <em>allt \u00ed plati <\/em>\u00a0er svo algengt a\u00f0 \u00fea\u00f0 er sk\u00fdrt s\u00e9rstaklega sem 'bara gabb'. Vi\u00f0 hvorugt or\u00f0i\u00f0 eru nokkrar athugasemdir um m\u00e1lsni\u00f0 en \u00ed <em>\u00cdslenskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>er s\u00f6gnin merkt \u201e\u00f3forml.\u201c. Undir nafnor\u00f0inu <em>plata <\/em>er \u00fear einnig a\u00f0 finna sambandi\u00f0 <em>sl\u00e1 e-m pl\u00f6tu <\/em>sem er sk\u00fdrt 'gabba e-n' og sagt \u201egam[alt]\u201c. S\u00fa merking er <a href=\"https:\/\/blondal.arnastofnun.is\/faersla\/244312\/merkja\/plata\">einnig<\/a> \u00ed <em>\u00cdslensk- danskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>1920-1924, og \u00ed <em>\u00cdslenskri or\u00f0sifjab\u00f3k <\/em>er or\u00f0i\u00f0 \u00ed \u00feessari merkingu <a href=\"https:\/\/ordsifjabok.arnastofnun.is\/faersla\/14284\">sagt<\/a> vera t\u00f6kuor\u00f0 \u00far d\u00f6nsku og v\u00edsa\u00f0 \u00ed sambandi\u00f0 <em>sl\u00e5 en plade <\/em>sem merki 'pretta e-n' og b\u00e6tt vi\u00f0: \u201eAf sama toga er so. <em>plata<\/em> [...] og <em>plat<\/em> h. [...].\u201c<\/p>\n<p>Uppruni<em> sl\u00e5 en plad<\/em>e (sem \u00ed n\u00fat\u00edmad\u00f6nsku er yfirleitt <em>stikke en plade<\/em>) er \u00e1hugaver\u00f0ur. \u00cd <em>\u00cdslenskri or\u00f0sifjab\u00f3k <\/em>er \u00fea\u00f0 raki\u00f0 til \u00fe\u00fdska or\u00f0sins <em>P<\/em><em>lattenschlager<\/em> sem merkir \u2018brag\u00f0arefur, prettama\u00f0ur\u2019 en \u201emerkti \u00ed \u00f6ndver\u00f0u blikksmi\u00f0, brynjuger\u00f0armann\u201c. S\u00ed\u00f0ar f\u00e9kk \u00fea\u00f0 merkinguna \u2018myntsl\u00e1ttuma\u00f0ur\u2019 sem breyttist svo \u00ed \u2018myntfalsari, svikari\u2019. \u00dea\u00f0 lei\u00f0ir til \u00feess a\u00f0 \u201eor\u00f0i\u00f0 <em>platte<\/em>, <em>plade<\/em> fer a\u00f0 merkja svikna mynt, fals, pretti\u201c \u00ed <em>sl\u00e5 en plade<\/em>. Sambandi\u00f0 <em>sl\u00e1 pl\u00f6tu<\/em> var nokku\u00f0 nota\u00f0 \u00ed \u00edslensku \u00e1 seinni hluta n\u00edtj\u00e1ndu aldar og framan af \u00feeirri tuttugustu. Elsta d\u00e6mi sem \u00e9g finn um \u00fea\u00f0 er \u00ed kv\u00e6\u00f0i \u00ed <em>Nor\u00f0anfara <\/em>1865: \u201eefldist hann og \u00e6 \u00fev\u00ed \u201esl\u00f3\u201c \/ optar D\u00f6num \u201epl\u00f6tu\u201c. \u00dearna eru g\u00e6salappir um b\u00e6\u00f0i <em>sl\u00f3 <\/em>og <em>pl\u00f6tu <\/em>sem s\u00fdnir a\u00f0 \u00feetta hefur veri\u00f0 skynja\u00f0 sem (vafas\u00f6m) n\u00fdjung.<\/p>\n<p>Nafnor\u00f0i\u00f0 <em>plata <\/em>var l\u00edka stundum nota\u00f0 eitt og s\u00e9r, \u00e1n <em>sl\u00e1 <\/em>\u2013 \u00ed <em>L\u00f6gbergi <\/em>1892 segir: \u201eS\u00fa n\u00fdlendustofnun var eins og allir vita, a\u00f0 eins <em>humbug <\/em>og \u201eplata\u201c.\u201c R\u00e9tt \u00e1 eftir segir \u00fe\u00f3: \u201eHva\u00f0a \u201epl\u00f6tu\u201c \u00e6tlar hann n\u00fa a\u00f0 sl\u00e1?\u201c \u00feannig a\u00f0 tengslin eru lj\u00f3s. \u00cd <em>L\u00f6gbergi <\/em>1901 segir: \u201eMig og fleiri \u00cdslendinga gruna\u00f0i \u00fea\u00f0, sem kom \u00e1 daginn, a\u00f0 \u00feetta v\u00e6ri plata.\u201c \u00cd <em>\u00dej\u00f3\u00f0hvelli <\/em>1906 segir: \u201eOg \u00fe\u00f3 \u00fea\u00f0 v\u00e6ri svo aldrei nema \u201eplata\u201c gegn \u00e1skrifendum [...] \u00fe\u00e1 tr\u00fai \u00e9g \u00fev\u00ed ekki.\u201c \u00cd <em>Vestra <\/em>1917 segir: \u201eE\u00f0a er \u00fea\u00f0 a\u00f0eins plata og uppspuni.\u201c Nafnor\u00f0i\u00f0 <em>plata <\/em>vir\u00f0ist \u00fe\u00f3 l\u00edti\u00f0 nota\u00f0 \u00ed \u00feessari merkingu, hvort sem er eitt s\u00e9r e\u00f0a \u00ed sambandinu <em>sl\u00e1 pl\u00f6tu<\/em>, eftir fyrsta \u00feri\u00f0jung tuttugustu aldar, e.t.v. vegna \u00feess a\u00f0 \u00fea\u00f0 var algengt \u00ed annarri merkingu \u2013 yngsta d\u00e6mi sem \u00e9g fann um <em>sl\u00e1 pl\u00f6tu<\/em> er fr\u00e1 1946.<\/p>\n<p>\u00cd sta\u00f0inn koma <a href=\"https:\/\/blondal.arnastofnun.is\/faersla\/244313\/merkja\/plata\">s\u00f6gnin<\/a> <em>plata <\/em>og <a href=\"https:\/\/blondal.arnastofnun.is\/faersla\/244311\/merkja\/plat\">hvorugkynsor\u00f0i\u00f0<\/a> <em>plat <\/em>sem b\u00e6\u00f0i eru \u00ed <em>\u00cdslensk-danskri or\u00f0ab\u00f3k <\/em>fr\u00e1 1920-1924, merkt me\u00f0 spurningarmerki og einkum s\u00f6g\u00f0 \u201ei B\u00f6rnesprog\u201c Elsta d\u00e6mi sem finnst um s\u00f6gnina <em>plata <\/em>er \u00ed <em>V\u00edsi <\/em>1917: \u201eB\u00e6jarstj\u00f3rnin h\u00e9r \u00ed Reykjav\u00edk \u00e1 a\u00f0 \u201eplata\u201c \u00feetta f\u00e9lag.\u201c \u00cd <em>19. J\u00fan\u00ed <\/em>1920 segir: \u201e\u00dear plata\u00f0i \u00e9g ykkur.\u201c S\u00f6gnin var\u00f0 sm\u00e1m saman algengari en einkum eftir 1970. En elsta d\u00e6mi sem \u00e9g finn um hvorugkynsor\u00f0i\u00f0 <em>plat <\/em>er \u00ed <em>Grallaranum <\/em>1924: \u201e\u00dea\u00f0 er bers\u00fdnilegt a\u00f0 almenningur hefir haldi\u00f0 a\u00f0 ver\u00f0launin v\u00e6ru \u201esnu\u00f0 og plat\u201c. Or\u00f0i\u00f0 ver\u00f0ur sm\u00e1tt og sm\u00e1tt algengara \u00feegar l\u00ed\u00f0ur \u00e1 \u00f6ldina, einkum eftir 1980. Sambandi\u00f0 <em>allt \u00ed plati<\/em> kemur fyrst fyrir \u00ed <em>Viljanum <\/em>1949: \u201eSigf\u00fas Johnsen [...] \u00e6tla\u00f0i a\u00f0 afsaka sig me\u00f0 \u00fev\u00ed, a\u00f0 \u201eallt hef\u00f0i veri\u00f0 \u00ed plati\u201c.\u201c<\/p>\n<p>\u00deetta er mj\u00f6g skemmtileg \u00fer\u00f3un. Nafnor\u00f0i\u00f0 <em>plata <\/em>kemur inn \u00ed m\u00e1li\u00f0 \u00ed sambandinu <em>sl\u00e1 pl\u00f6tu <\/em>sem er teki\u00f0 beint \u00far d\u00f6nsku, og er svo stundum nota\u00f0 eitt og s\u00e9r. \u00dea\u00f0 hverfur svo \u00far notkun \u00ed \u00feessari merkingu, en \u00fe\u00f3 ekki fyrr en \u00fea\u00f0 haf\u00f0i geti\u00f0 af s\u00e9r tv\u00f6 n\u00fd or\u00f0 \u2013 s\u00f6gnina <em>plata <\/em>og hvorugkynsor\u00f0i\u00f0 <em>plat<\/em>, sem eru \u00fev\u00ed \u00ed raun \u00edslenskar n\u00fdmyndanir en ekki t\u00f6kuor\u00f0. En \u00ed seinni t\u00ed\u00f0 hefur <em>plat- <\/em>l\u00edka fengi\u00f0, \u00ed \u00f3formlegu m\u00e1li a.m.k, st\u00f6\u00f0u forskeytis sem h\u00e6gt er a\u00f0 setja framan \u00e1 \u00f6ll m\u00f6guleg nafnor\u00f0 \u00ed merkingunni 'eftirl\u00edking, f\u00f6lsun, gervi-' e\u00f0a eitthva\u00f0 sl\u00edkt \u2013 <em>platbyssa<\/em>, <em>platvopn<\/em>, <em>platpeningar<\/em>, <em>plat\u00f6ryrki<\/em>, <em>plats\u00ed\u00f0a<\/em>, <em>platv\u00edsindi<\/em>, <em>platfr\u00e9tt<\/em>, <em>platsprengja<\/em>, <em>plathj\u00f3naband<\/em>, <em>platbr\u00fa\u00f0kaup<\/em>, svo a\u00f0 tekin s\u00e9u nokkur d\u00e6mi \u00far <em>Risam\u00e1lheildinni<\/em>. \u00deetta eru yfirleitt sjaldg\u00e6f or\u00f0 og mj\u00f6g oft einnota.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>S\u00f6gnin plata og nafnor\u00f0i\u00f0 plat eru mj\u00f6g algeng \u00ed n\u00fat\u00edmam\u00e1li. S\u00f6gnin er sk\u00fdr\u00f0 'beita (e-n) br\u00f6g\u00f0um, leika \u00e1 (e-n), gabba (e-n)' \u00ed \u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k og nafnor\u00f0i\u00f0 er \u00fear sk\u00fdrt '\u00fea\u00f0 a\u00f0 gabba, gabb' \u2013 sambandi\u00f0 allt \u00ed plati \u00a0er svo algengt a\u00f0 \u00fea\u00f0 er sk\u00fdrt s\u00e9rstaklega sem 'bara gabb'. Vi\u00f0 hvorugt or\u00f0i\u00f0 eru nokkrar athugasemdir [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-7940","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7940","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7940"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7940\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7942,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7940\/revisions\/7942"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7940"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7940"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7940"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}