{"id":8098,"date":"2026-04-02T14:00:48","date_gmt":"2026-04-02T14:00:48","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=8098"},"modified":"2026-04-02T14:00:48","modified_gmt":"2026-04-02T14:00:48","slug":"ad-taka-einhverju-med-saltkorni","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2026\/04\/02\/ad-taka-einhverju-med-saltkorni\/","title":{"rendered":"A\u00f0 taka einhverju me\u00f0 salt(korn)i"},"content":{"rendered":"<p>\u00c9g er a\u00f0 lesa <em>S\u00f6lku V\u00f6lku<\/em>, \u00ed frum\u00fatg\u00e1funni fr\u00e1 1931-1932, og kominn seint \u00ed seinna bindi\u00f0, <em>Fuglinn \u00ed fj\u00f6runni<\/em>, \u00fear sem Arnaldur er a\u00f0 reisa sk\u00fdjaborgir um hi\u00f0 s\u00f3s\u00edal\u00edska samf\u00e9lag sem hann s\u00e9r \u00ed hillingum og \u00e6tlar a\u00f0 fela S\u00f6lku \u201ea\u00f0 vera forstj\u00f3ri samyrkjub\u00fasins inni \u00ed dalnum, \u00fear sem barnaheimili\u00f0 \u00e1 a\u00f0 vera\u201c (bls. 285). \u201e\u00c1 a\u00f0 vera barnaheimili \u00fear? spur\u00f0i h\u00fan fegin, en t\u00f3k a\u00f0 \u00f6\u00f0ru leyti \u00fatnefningar hans me\u00f0 salti.\u201c \u00c9g hr\u00f6kk vi\u00f0 \u00feegar \u00e9g las s\u00ed\u00f0ustu or\u00f0in, \u201eme\u00f0 salti\u201c, vegna \u00feess a\u00f0 \u00e9g kanna\u00f0ist ekki vi\u00f0 \u00feetta or\u00f0alag \u00fe\u00f3tt \u00e9g \u00e1tta\u00f0i mig strax \u00e1 merkingunni \u2013 vi\u00f0 \u00feekkjum flest enska sambandi\u00f0 <em>take something with a grain<\/em>\/<em>pinch of salt<\/em> sem merkir 'taka me\u00f0 fyrirvara' og nokku\u00f0 auglj\u00f3st a\u00f0 \u00fea\u00f0 er merkingin sem sambandi\u00f0 <em>taka me\u00f0 salti <\/em>hefur \u00fearna.<\/p>\n<p>N\u00fa er r\u00e9tt a\u00f0 nefna a\u00f0 \u00ed s\u00ed\u00f0ari \u00fatg\u00e1fum s\u00f6gunnar hefur \u00feessu veri\u00f0 breytt \u2013 \u00fear segir \u201egalt a\u00f0 \u00f6\u00f0ru leyti varhuga vi\u00f0 r\u00e1\u00f0st\u00f6funum hans\u201c \u00ed sta\u00f0 \u201et\u00f3k a\u00f0 \u00f6\u00f0ru leyti \u00fatnefningar hans me\u00f0 salti\u201c. \u00dea\u00f0 er svo sem alkunna a\u00f0 Halld\u00f3r breytti oft texta s\u00ednum \u00ed endur\u00fatg\u00e1fum en forvitnilegt v\u00e6ri a\u00f0 vita hvers vegna \u00feessu tiltekna sambandi var breytt. Halld\u00f3r haf\u00f0i au\u00f0vita\u00f0 veri\u00f0 \u00ed Amer\u00edku \u00e1 \u00feessum t\u00edma og g\u00e6ti hafa gripi\u00f0 \u00feetta samband upp \u00fear \u2013 \u00e1tta\u00f0i hann sig kannski \u00e1 \u00fev\u00ed s\u00ed\u00f0ar a\u00f0 \u00feetta v\u00e6ri endur\u00f3mun af ensku or\u00f0alagi sem ekki \u00e6tti neinar r\u00e6tur \u00ed \u00edslensku, og vildi for\u00f0ast \u00fea\u00f0? \u00dea\u00f0 er ekki \u00f3hugsandi, \u00fe\u00f3tt \u00fea\u00f0 s\u00e9 svo sem ekki l\u00edkt honum a\u00f0 taka erlend or\u00f0asamb\u00f6nd upp \u00e1 \u00feennan h\u00e1tt \u2013 en \u00fearna var hann vissulega ungur og tilt\u00f6lulega \u00f3m\u00f3ta\u00f0ur rith\u00f6fundur.<\/p>\n<p>En r\u00e9tt er a\u00f0 athuga a\u00f0 \u00fe\u00f3tt vi\u00f0 \u00feekkjum sambandi\u00f0 v\u00e6ntanlega flest \u00far ensku er \u00fea\u00f0 upprunni\u00f0 \u00ed lat\u00ednu, <em><a href=\"https:\/\/en.wiktionary.org\/wiki\/cum#Latin\">cum<\/a> <a href=\"https:\/\/en.wiktionary.org\/wiki\/grano#Latin\">gr\u0101n\u014d<\/a> <a href=\"https:\/\/en.wiktionary.org\/wiki\/salis#Latin\">salis<\/a><\/em>. \u00cd <em>M\u00e1nudagsbla\u00f0inu <\/em>1962 <a href=\"https:\/\/timarit.is\/page\/3665182?iabr=on#page\/n1\/mode\/1up\/\">segir<\/a> \u00d3lafur Hansson: \u201eA\u00f0 taka einhverri s\u00f6gu cum grano salis er a\u00f0 taka henni me\u00f0 var\u00fa\u00f0, tr\u00faa henni ekki nema m\u00e1tulega vel. \u00deetta or\u00f0atilt\u00e6ki er dregi\u00f0 af saltinu \u00ed merkingunni gagnr\u00fdni. L\u00edklega er \u00feetta or\u00f0atilt\u00e6ki ekki mj\u00f6g fornt \u00ed t\u00e1knr\u00e6nni merkingu. \u00dea\u00f0 kemur aldrei \u00feannig fyrir \u00ed fornlatneskum ritum. \u00c1 lyfse\u00f0li hj\u00e1 Pliniusi kemur fyrir addito grano salis (a\u00f0 vi\u00f0b\u00e6ttu saltkorni), en \u00fear er \u00fea\u00f0 \u00ed eiginlegri merkingu, \u00fea\u00f0 \u00e1 a\u00f0 b\u00e6ta salti \u00ed lyfi\u00f0. Hin \u00f3eiginlega merking \u00feessa or\u00f0atilt\u00e6kis, sem n\u00fa er or\u00f0in svo algeng, er sennilega runnin fr\u00e1 klerkalat\u00ednu mi\u00f0alda e\u00f0a jafnvel endurreisnart\u00edmans.\u201c<\/p>\n<p>Latneska sambandi\u00f0 var st\u00f6ku sinnum nota\u00f0 \u00ed \u00edslenskum bl\u00f6\u00f0um \u00e1 \u00e1runum \u00e1\u00f0ur en <em>Salka Valka <\/em>var skrifu\u00f0 og Halld\u00f3r g\u00e6ti vitanlega hafa haft \u00fea\u00f0 \u00fea\u00f0an \u2013 og \u00edslenska\u00f0. \u00cd <em>V\u00edsi <\/em>1926 segir t.d. \u201e\u00fea\u00f0 er ef til vill vissara a\u00f0 taka \u00e1lyktanir hans \u201ecum grano salis\u201c. \u00cd <em>Heilbrig\u00f0issk\u00fdrslum <\/em>sama \u00e1r segir: \u201e\u00de\u00f3 alt \u00feetta ver\u00f0i a\u00f0 taka cum grano salis.\u201c \u00cd <em>Al\u00fe\u00fd\u00f0ubla\u00f0inu <\/em>1927 segir: \u201e\u00dea\u00f0 er \u00fev\u00ed vissara a\u00f0 taka K\u00ednaskeytin, sem hinga\u00f0 koma, \u201ecum grano salis\u201c, \u2013 ekki alt of h\u00e1t\u00ed\u00f0lega.\u201c \u00deetta er \u00fea\u00f0 eina af \u00feessum elstu d\u00e6mum \u00fear sem sambandi\u00f0 er \u00fatsk\u00fdrt. En er \u00edslenskunin \u00ed <em>S\u00f6lku V\u00f6lku<\/em> fr\u00e1 Halld\u00f3ri komin? Um \u00fea\u00f0 er ekki gott a\u00f0 segja, en \u00e9g finn a.m.k. engin eldri d\u00e6mi um \u00edslenska ger\u00f0 sambandsins \u2013 og finn \u00fea\u00f0 ekki aftur \u00e1 prenti fyrr en n\u00e6rri \u00ferj\u00e1t\u00edu \u00e1rum seinna.<\/p>\n<p>\u00cd <em>Verkamanninum <\/em>1959 segir: \u201eOg \u00fe\u00f3tt tengdapabbi taki \u00feetta kannske me\u00f0 salti, l\u00e6tur hann \u00fe\u00f3 kyrrt liggja.\u201c \u00cd <em>\u00dej\u00f3\u00f0viljanum <\/em>1966 segir: \u201eOg kann \u00fev\u00ed a\u00f0 vera a\u00f0 \u00fea\u00f0 s\u00e9 engin fur\u00f0a \u00fe\u00f3 a\u00f0 Apei taki \u00fev\u00ed me\u00f0 salti\u201c og \u00ed sama bla\u00f0i sama \u00e1r \u201e\u00fev\u00ed er teki\u00f0 me\u00f0 salti.\u201c \u00cd <em>\u00darvali <\/em>1968 segir: \u201eLengi vel var \u00feessu teki\u00f0 me\u00f0 salti.\u201c \u00cd <em>Lesb\u00f3k Morgunbla\u00f0sins <\/em>1972 segir: \u201eEn \u00e1 bak vi\u00f0 hann st\u00f3\u00f0 unga st\u00falkan f\u00f3sturd\u00f3ttir hans og gaf okkur leynileg merki um a\u00f0 taka \u00fart\u00f6lur hans me\u00f0 salti.\u201c \u00cd <em>V\u00edsi <\/em>1978 segir: \u201ealltaf \u00feegar m\u00e9r eru sag\u00f0ar draugas\u00f6gur tek \u00e9g \u00feeim cum grano salis, sem er latina og \u00fe\u00fd\u00f0ir ,,me\u00f0 salti\u201c \u2013 h\u00e9r vir\u00f0ist bla\u00f0ama\u00f0ur ekki hafa \u00feekkt \u00edslenska ger\u00f0 sambandsins. \u00cd <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2015 segir: \u201e\u201eHoki\u00f0\u201c ber a\u00f0 v\u00edsu a\u00f0 taka jafnt me\u00f0 salti og g\u00e6sal\u00f6ppum.\u201c<\/p>\n<p>\u00cd grein \u00d3lafs Hanssonar sem vitna\u00f0 var \u00ed h\u00e9r a\u00f0 framan er <em>grano salis <\/em>\u00fe\u00fdtt <em>saltkorn<\/em>, og \u00fea\u00f0 or\u00f0 er stundum nota\u00f0 \u00ed \u00feessu sambandi \u2013 <em>me\u00f0 saltkorni <\/em>vir\u00f0ist raunar hafa leyst <em>me\u00f0 salti <\/em>af h\u00f3lmi. \u00cd <em>Vikunni <\/em>1965 segir: \u201eB\u00e6\u00f0i hj\u00e1 leikm\u00f6nnum og v\u00edsindam\u00f6nnum hefur \u00feessum fr\u00e9ttum veri\u00f0 teki\u00f0 me\u00f0 d\u00e1litlu saltkorni.\u201c \u00cd <em>T\u00edmanum <\/em>1989 segir: \u201eVert a\u00f0 taka \u00feeim or\u00f0um me\u00f0 saltkorni \u00ed lj\u00f3si s\u00f6gu athafna \u00feeirra sj\u00e1lfra s\u00ed\u00f0an 1957.\u201c \u00cd <em>Al\u00fe\u00fd\u00f0ubla\u00f0inu <\/em>1990 segir: \u201e\u00deetta vita flestir \u00edslenzkir lesendur m\u00e6tavel, og eru \u00fev\u00ed undir \u00fea\u00f0 b\u00fanir a\u00f0 lesa \u00e1 milli l\u00edna og taka me\u00f0 saltkorni.\u201c \u00cd <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>1997 segir: \u201eFullyr\u00f0ingunni um a\u00f0 spuni s\u00e9 a\u00f0eins \u201ehr\u00f6\u00f0 komp\u00f3s\u00edsj\u00f3n\u201c ver\u00f0ur \u00e1byggilega a\u00f0 taka me\u00f0 saltkorni.\u201c F\u00e1ein \u00f6nnur d\u00e6mi m\u00e1 finna fr\u00e1 s\u00ed\u00f0ustu \u00e1rum.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 er athyglisvert a\u00f0 \u00ed sambandinu <em>taka eitthva\u00f0<\/em>\/<em>einhverju me\u00f0 salti <\/em>er \u00fdmist nota\u00f0 \u00feolfall e\u00f0a \u00fe\u00e1gufall. \u00cd <em>S\u00f6lku V\u00f6lku <\/em>er nota\u00f0 \u00feolfall, \u201et\u00f3k a\u00f0 \u00f6\u00f0ru leyti \u00fatnefningar hans me\u00f0 salti\u201c, og sama m\u00e1li gegnir um sum hinna d\u00e6manna, en \u00ed \u00f6\u00f0rum er nota\u00f0 \u00fe\u00e1gufall, svo sem \u00ed \u201eLengi vel var \u00feessu teki\u00f0 me\u00f0 salti\u201c \u00ed <em>\u00darvali <\/em>1968. \u00cd d\u00e6mum um <em>taka me\u00f0 saltkorni <\/em>vir\u00f0ist \u00e6vinlega vera nota\u00f0 \u00fe\u00e1gufall. S\u00f6gnin <em>taka <\/em>getur \u00fdmist st\u00fdrt \u00feolfalli e\u00f0a \u00fe\u00e1gufalli \u2013 \u00feolfalli t.d. \u00ed <em>taka eitthva\u00f0 me\u00f0 t\u00f6ngum<\/em>, \u00fe\u00e1gufalli t.d. \u00ed <em>taka einhverju me\u00f0 var\u00fa\u00f0<\/em>. Hugsanlegt er a\u00f0 mismunandi fallnotkun endurspegli eitthva\u00f0 mismunandi skilning \u00e1 merkingu sambandsins en \u00fea\u00f0 er \u00fe\u00f3 \u00f3v\u00edst. M\u00e9r finnst \u00fe\u00e1gufalli\u00f0 e\u00f0lilegra \u00fearna og \u00fea\u00f0 vir\u00f0ist einhaft \u00ed seinni t\u00ed\u00f0, en \u00feetta er smekksatri\u00f0i.<\/p>\n<p>\u00dea\u00f0 er lj\u00f3st a\u00f0 sambandi\u00f0 <em>taka me\u00f0 salti <\/em>\u00e1 s\u00e9r erlendar r\u00e6tur, en hins vegar er alls \u00f3v\u00edst hva\u00f0an Halld\u00f3r Laxness haf\u00f0i \u00fea\u00f0. Latneska sambandi\u00f0 var greinilega eitthva\u00f0 \u00feekkt \u00e1 \u00cdslandi og vel m\u00e1 vera a\u00f0 \u00fea\u00f0 hafi veri\u00f0 \u00edslenska\u00f0 fyrir daga <em>S\u00f6lku V\u00f6lku <\/em>\u00fe\u00f3tt eldri d\u00e6mi hafi ekki fundist \u00e1 prenti. Halld\u00f3r g\u00e6ti \u00fev\u00ed hafa haft sambandi\u00f0 \u00far \u00edslensku, en einnig \u00far lat\u00ednu e\u00f0a ensku. Vi\u00f0 vitum heldur ekki hvort hann breytti \u00feessu \u00ed s\u00ed\u00f0ari \u00fatg\u00e1fum <em>S\u00f6lku V\u00f6lku <\/em>vegna \u00feess a\u00f0 honum fyndist \u00fea\u00f0 hafa of \u00fatlent yfirbrag\u00f0, e\u00f0a fannst einfaldlega anna\u00f0 or\u00f0alag fara betur. Hva\u00f0 sem \u00fev\u00ed l\u00ed\u00f0ur s\u00e9 \u00e9g ekkert a\u00f0 \u00fev\u00ed a\u00f0 nota or\u00f0alagi\u00f0 <em>taka me\u00f0 salti <\/em>e\u00f0a <em>taka me\u00f0 saltkorni<\/em>, frekar en nota einfaldlega <em>with a grain<\/em>\/<em>pinch of salt<\/em> eins og st\u00f6ku sinnum s\u00e9st \u00ed \u00edslenskum textum.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00c9g er a\u00f0 lesa S\u00f6lku V\u00f6lku, \u00ed frum\u00fatg\u00e1funni fr\u00e1 1931-1932, og kominn seint \u00ed seinna bindi\u00f0, Fuglinn \u00ed fj\u00f6runni, \u00fear sem Arnaldur er a\u00f0 reisa sk\u00fdjaborgir um hi\u00f0 s\u00f3s\u00edal\u00edska samf\u00e9lag sem hann s\u00e9r \u00ed hillingum og \u00e6tlar a\u00f0 fela S\u00f6lku \u201ea\u00f0 vera forstj\u00f3ri samyrkjub\u00fasins inni \u00ed dalnum, \u00fear sem barnaheimili\u00f0 \u00e1 a\u00f0 vera\u201c (bls. 285). [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-8098","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8098","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8098"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8098\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8099,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8098\/revisions\/8099"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8098"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8098"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8098"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}