{"id":8270,"date":"2026-08-24T15:00:39","date_gmt":"2026-08-24T15:00:39","guid":{"rendered":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/?p=8270"},"modified":"2026-08-24T15:03:06","modified_gmt":"2026-08-24T15:03:06","slug":"thegar-takar-og-jafnvel-hafar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/2026\/08\/24\/thegar-takar-og-jafnvel-hafar\/","title":{"rendered":"-\u00feegar, -takar og jafnvel -hafar"},"content":{"rendered":"<p>\u00c9g hef oft or\u00f0i\u00f0 var vi\u00f0 a\u00f0 f\u00f3lk fellir sig illa vi\u00f0 or\u00f0 eins og <em>l\u00edfeyris\u00feegi <\/em>og samsetningar af \u00fev\u00ed, svo sem <em>ellil\u00edfeyris\u00feegi<\/em> og <em>\u00f6rorkul\u00edfeyris\u00feegi<\/em> \u2013 sama gildir um <em>eftirlauna\u00feegi<\/em>, <em>b\u00f3ta\u00feegi <\/em>og fleiri or\u00f0 sem hafa <em>-\u00feegi<\/em> sem s\u00ed\u00f0asta li\u00f0. \u00c1st\u00e6\u00f0an er s\u00fa a\u00f0 <em>-\u00feegi<\/em> er skylt s\u00f6gninni <em>\u00feiggja <\/em>og m\u00f6rgum finnst felast \u00ed or\u00f0unum a\u00f0 um einhvers konar \u00f6lmusu s\u00e9 a\u00f0 r\u00e6\u00f0a, \u00fer\u00e1tt fyrir a\u00f0 \u00feetta s\u00e9u yfirleitt l\u00f6gbundin r\u00e9ttindi sem f\u00f3lk hefur oftast greitt fyrir sj\u00e1lft a\u00f0 meira e\u00f0a minna leyti, me\u00f0 framlagi \u00ed l\u00edfeyrissj\u00f3\u00f0, tryggingari\u00f0gj\u00f6ldum og sk\u00f6ttum. Sama gildir um or\u00f0in <em>laun\u00feegi <\/em>og <em>styrk\u00feegi <\/em>\u2013 f\u00f3lk hefur unni\u00f0 fyrir launum s\u00ednum, og gera m\u00e1 r\u00e1\u00f0 fyrir a\u00f0 \u00feau sem f\u00e1 styrk hafi unni\u00f0 s\u00e9r inn fyrir honum \u00ed einhverjum skilningi, svo sem me\u00f0 n\u00e1ms\u00e1rangri, v\u00edsindaafrekum e\u00f0a ritst\u00f6rfum.<\/p>\n<p>Fj\u00f6ldi annarra or\u00f0a hefur<em> -\u00feegi <\/em>sem seinni e\u00f0a s\u00ed\u00f0asta li\u00f0. Or\u00f0in <em>arf\u00feegi <\/em>og <em>far\u00feegi <\/em>koma fyrir \u00ed fornu m\u00e1li og \u00ed n\u00fat\u00edmam\u00e1li hefur b\u00e6st vi\u00f0 fj\u00f6ldi samsetninga af \u00fev\u00ed s\u00ed\u00f0arnefnda, svo sem <em>flugfar\u00feegi<\/em>, <em>komufar\u00feegi<\/em>, <em>str\u00e6t\u00f3far\u00feegi<\/em> o.m.fl. Auk \u00feess hafa komi\u00f0 til \u00fdmsar n\u00fdjar samsetningar eins og <em>bl\u00f3\u00f0\u00feegi<\/em>, <em>hjarta\u00feegi<\/em>, <em>n\u00fdrna\u00feegi <\/em>o.fl. \u00c9g hef ekki or\u00f0i\u00f0 var vi\u00f0 a\u00f0 f\u00f3lk amist vi\u00f0 \u00feessum s\u00ed\u00f0astnefndu or\u00f0um enda m\u00e1 til sanns vegar f\u00e6ra a\u00f0 \u00fear s\u00e9 f\u00f3lk \u00feiggjendur, og til \u00feessara or\u00f0a svara <em>bl\u00f3\u00f0gjafi<\/em>, <em>hjartagjafi<\/em>, <em>n\u00fdrnagjafi<\/em> o.s.frv. Or\u00f0i\u00f0 <em>far\u00feegi <\/em>er svo gr\u00f3i\u00f0 \u00ed m\u00e1linu a\u00f0 \u00f3v\u00edst er a\u00f0 m\u00e1lnotendur tengi seinni li\u00f0 \u00feess ekki vi\u00f0 s\u00f6gnina <em>\u00feiggja<\/em>, enda eru or\u00f0hlutarnir runnir saman \u00ed frambur\u00f0i \u2013 fyrri li\u00f0urinn borinn fram me\u00f0 stuttu <em>a<\/em> og \u00f3r\u00f6ddu\u00f0u <em>r<\/em>.<\/p>\n<p>En \u00fer\u00e1tt fyrir a\u00f0 merking samsettra or\u00f0a s\u00e9 ekki alltaf \u2013 og raunar sjaldnast \u2013 summa e\u00f0a fall af merkingu or\u00f0hlutanna veldur hi\u00f0 margr\u00f3ma\u00f0a gagns\u00e6i \u00edslenskunnar \u00fev\u00ed a\u00f0 \u00fea\u00f0 er ekki \u00f3e\u00f0lilegt a\u00f0 or\u00f0hlutinn <em>-\u00feegi <\/em>trufli f\u00f3lk sem telur sig ekki vera \u00feiggjendur \u00ed neinum skilningi, heldur bara vera a\u00f0 heimta r\u00e9tt sinn. \u00cd <em>Morgunbla\u00f0inu <\/em>2009 segir kona: \u201eN\u00fana er \u00e9g l\u00edfeyristaki, ekki l\u00edfeyris\u00feegi, \u00e9g tek \u00fea\u00f0 sk\u00fdrt fram.\u201c \u00dea\u00f0 er tala\u00f0 um a\u00f0 <em>taka l\u00edfeyri<\/em>, <em>hefja l\u00edfeyrist\u00f6ku<\/em> o.fl., og or\u00f0i\u00f0 <em>l\u00edfeyristaki <\/em>fellur vel a\u00f0 \u00fev\u00ed. \u00deetta er elsta d\u00e6mi sem \u00e9g finn um \u00feetta or\u00f0 og \u00fea\u00f0 er ekki a\u00f0 finna \u00ed almennum or\u00f0ab\u00f3kum en var <a href=\"https:\/\/nyyrdi.arnastofnun.is\/nyyrdi\/3623\">skr\u00e1\u00f0<\/a> \u00e1 <em>N\u00fdyr\u00f0avef <\/em>\u00c1rnastofnunar 2020 me\u00f0 sk\u00fdringunni -S\u00e1 sem tekur l\u00edfeyri \u00far l\u00edfeyrissj\u00f3\u00f0i og m\u00e6tti gjarnan koma \u00ed sta\u00f0inn fyrir or\u00f0i\u00f0 l\u00edfeyris\u00feegi.'<\/p>\n<p>\u00d6rf\u00e1 d\u00e6mi eru um or\u00f0i\u00f0 <em>l\u00edfeyristaki <\/em>fr\u00e1 s\u00ed\u00f0asta \u00e1ratug en \u00fea\u00f0 var nota\u00f0 \u00ed <a href=\"https:\/\/www.althingi.is\/altext\/153\/s\/1412.html\">\u00feings\u00e1lyktunartill\u00f6gu<\/a> \u201eum yfirlit me\u00f0 grei\u00f0slum til l\u00edfeyristaka Tryggingastofnunar r\u00edkisins\u201c sem var l\u00f6g\u00f0 fram \u00e1 Al\u00feingi vori\u00f0 2023 og notkun \u00feess vir\u00f0ist eitthva\u00f0 vera a\u00f0 aukast. Fyrsti flutningsma\u00f0ur \u00feessarar till\u00f6gu var Vi\u00f0ar Eggertsson og hann notar einnig or\u00f0i\u00f0 <em>eftirlaunataki <\/em>\u00ed <a href=\"https:\/\/www.visir.is\/g\/20212160016d\">grein<\/a> \u00ed <em>V\u00edsi <\/em>2021. \u00dea\u00f0 or\u00f0 er \u00fe\u00f3 ekki n\u00fdtt, kemur fram \u00ed r\u00e6\u00f0u \u00e1 Al\u00feingi 1918: \u201eH\u00e1ttv. frsm. t\u00f3k \u00fea\u00f0 fram, a\u00f0 ef eftirlaunataki fengi ekki svona h\u00e1 eftirlaun eins og frv. segir, \u00fe\u00e1 mundi hann halda \u00e1fram a\u00f0 vera bankastj\u00f3ri.\u201c \u00dea\u00f0 er \u00fe\u00f3 eina d\u00e6mi\u00f0 sem \u00e9g finn um or\u00f0i\u00f0 fram til 2021, a\u00f0 undanskildum d\u00e6mum \u00ed grein \u00ed <em>Verkt\u00e6kni <\/em>2004. M\u00e9r finnst b\u00e6\u00f0i <em>l\u00edfeyristaki <\/em>og <em>eftirlaunataki <\/em>pr\u00fd\u00f0ileg or\u00f0.<\/p>\n<p>Or\u00f0i\u00f0 <em>laun\u00feegi <\/em>er hi\u00f0 venjulega or\u00f0 um f\u00f3lk 'sem vinnur og \u00feiggur laun fyrir' eins og <a href=\"https:\/\/islenskordabok.arnastofnun.is\/ord\/25793\">segir<\/a> \u00ed <em>\u00cdslenskri n\u00fat\u00edmam\u00e1lsor\u00f0ab\u00f3k<\/em>. Elsta d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 er \u00ed <em>Ver\u00f0i <\/em>1926, en or\u00f0i\u00f0 <em>launtaki <\/em>er ekki miklu yngra \u2013 kemur fyrst <a href=\"https:\/\/www.althingi.is\/lagas\/157b\/1938080.html\">fyrir<\/a> \u00ed <em>L\u00f6gum um st\u00e9ttarf\u00e9l\u00f6g og vinnudeilur <\/em>fr\u00e1 1938, \u00ed grein sem er \u00f3breytt enn \u00ed dag: \u201eR\u00e9tt eiga menn \u00e1 a\u00f0 stofna st\u00e9ttarf\u00e9l\u00f6g og st\u00e9ttarf\u00e9lagasamb\u00f6nd \u00ed \u00feeim tilgangi, a\u00f0 vinna sameiginlega a\u00f0 hagsmunam\u00e1lum verkal\u00fd\u00f0sst\u00e9ttarinnar og launtaka yfirleitt.\u201c \u00deetta or\u00f0 hefur \u00fe\u00f3 n\u00e6r ekkert veri\u00f0 nota\u00f0, \u00fer\u00e1tt fyrir a\u00f0 mj\u00f6g algengt s\u00e9 a\u00f0 tala um a\u00f0 <em>taka laun <\/em>\u2013 mun algengara en <em>\u00feiggja laun<\/em> sem \u00fe\u00f3 er einnig algengt. \u00de\u00f3tt <em>laun\u00feegi <\/em>s\u00e9 stutt og lipurt or\u00f0 er <em>launtaki <\/em>\u00fea\u00f0 ekki s\u00ed\u00f0ur og \u00ed lj\u00f3si \u00feess a\u00f0 \u00fea\u00f0 er nota\u00f0 \u00ed l\u00f6gum v\u00e6ri e\u00f0lilegt a\u00f0 nota \u00fea\u00f0.<\/p>\n<p>\u00de\u00e1 standa or\u00f0in <em>styrk\u00feegi <\/em>og <em>b\u00f3ta\u00feegi <\/em>eftir. \u00dea\u00f0 fyrrnefnda er gamalt or\u00f0, a.m.k. s\u00ed\u00f0an \u00e1 n\u00edtj\u00e1ndu \u00f6ld, og mj\u00f6g algengt. Stundum er tala\u00f0 um a\u00f0 <em>taka styrk <\/em>en engin d\u00e6mi eru um or\u00f0i\u00f0 *<em>styrktaki <\/em>\u00fe\u00f3tt \u00fea\u00f0 v\u00e6ri au\u00f0vita\u00f0 hugsanlegt. Hins vegar er <em>styrkhafi <\/em>einnig gamalt og gott or\u00f0 \u2013 elsta d\u00e6mi um \u00fea\u00f0 \u00e1 <em>t\u00edmarit.is <\/em>er fr\u00e1 1902 og h\u00e1tt \u00ed fimm hundru\u00f0 d\u00e6mi eru \u00fear um or\u00f0i\u00f0 \u00fe\u00f3tt \u00fea\u00f0 hafi ekki komist \u00ed or\u00f0ab\u00e6kur. Or\u00f0i\u00f0 <em>b\u00f3ta\u00feegi <\/em>kemur fyrst fyrir 1945 og er mj\u00f6g algengt en \u00fe\u00f3tt stundum s\u00e9 tala\u00f0 um a\u00f0 <em>taka b\u00e6tur <\/em>er or\u00f0i\u00f0 *<em>b\u00f3tataki <\/em>er ekki til. Or\u00f0i\u00f0 <em>b\u00f3tahafi <\/em>kemur hins vegar fyrir \u00ed h\u00e9ra\u00f0sd\u00f3mi fr\u00e1 2011 og <em>tryggingab\u00f3tahafi <\/em>\u00ed r\u00e6\u00f0u \u00e1 Al\u00feingi 1969. \u00deetta eru hlutlaus or\u00f0 og alveg laus vi\u00f0 \u00feann \u00f6lmusubl\u00e6 sem e.t.v. m\u00e1 finna \u00ed or\u00f0unum <em>styrk\u00feegi<\/em> og <em>b\u00f3ta\u00feegi<\/em>.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u00c9g hef oft or\u00f0i\u00f0 var vi\u00f0 a\u00f0 f\u00f3lk fellir sig illa vi\u00f0 or\u00f0 eins og l\u00edfeyris\u00feegi og samsetningar af \u00fev\u00ed, svo sem ellil\u00edfeyris\u00feegi og \u00f6rorkul\u00edfeyris\u00feegi \u2013 sama gildir um eftirlauna\u00feegi, b\u00f3ta\u00feegi og fleiri or\u00f0 sem hafa -\u00feegi sem s\u00ed\u00f0asta li\u00f0. \u00c1st\u00e6\u00f0an er s\u00fa a\u00f0 -\u00feegi er skylt s\u00f6gninni \u00feiggja og m\u00f6rgum finnst felast \u00ed or\u00f0unum [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":141,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[158635],"tags":[],"class_list":["post-8270","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-malfar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8270","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/users\/141"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=8270"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8270\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8272,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/8270\/revisions\/8272"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=8270"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=8270"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/uni.hi.is\/eirikur\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=8270"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}