Birtist á netinu í febrúar 2026. Hér eru fyrstu tvær málsgreinarnar, alla greinina má nálgast á vef blaðsins. https://natturufraedingurinn.is/old-gensins/
Hið Íslenska bókmenntafélag hefur staðið fyrir útgáfu lærdómsrita, þýddra merkisrita sem spanna rit heimspekinga Grikkja til margra mest hugvekjandi bóka síðustu aldar. Árið 2023 kom út þýðing á bókinni öld gensins eftir Evelyn Fox Keller frá árinu 20001. Bókin er viðbragð við raðgreiningu á erfðamengi mannsins og orðræðu sumra forkólfa sameindalíffræðinnar á síðustu öld. Verkefnið fór af stað árið 1992 og birtust fyrstu greinarnar um erfðamengið í heild árið 2001.2,3 Fyrstu útgáfur af erfðamenginu voru mjög gloppóttar, en það var árið 2022 sem loksins tókst að rekja raðir þráðhaftanna almennilega og „loka” erfðamenginu.4
Í bókinni rekur Evelyn Fox sögu erfðafræðinnar og fjallar aðallega um tvö viðfangsefni hennar, hvernig erfðaupplýsingar berast milli kynslóða og hvernig breytileiki í genum hefur áhrif á svipfar lífvera. Bókin er tilraun til að vinda ofan af erfðanauðhyggju (e. genetic determinism) sem fylgdi í kjölfar framfara í tilraunavísindum og erfðafræði síðustu áratuga aldarinnar. Erfðanauðhyggja er hugmyndin um gen sem örlagavalda, og hún lifir enn góðu lífi. Samkvæmt henni, ef einstaklingur erfir ákveðna útgáfu af geni fær viðkomandi rautt hár, líkamlega vansköpun eða hegðunarbrest. Sú staðreynd að erfðafræði er oftast kennd með dæmum um skýra erfðaþætti (t.d. augnlit), sem erfast samkvæmt lögmálum Mendels kann að hafa ýtt undir þessa nauðhyggju. Slík gen eru nefnilega minnihluti þekktra gena í mönnum. Flestir erfðaþættir hafa væg áhrif á eiginleika. Þeir skipta þúsundum erfðaþættirnir sem auka (eða minnka) hæð manna um brot af millimeter. Á meðan fáar stökkbreytingar í litlum hópi gena veldur dvergvexti. Þessar sjaldgæfu afgerandi stökkbreytingar eru hins vegar mun eftirminnilegri og móta sýn okkar á erfðir, og leiðir til ofmats á áhrifum þeirra. Sálfræðingurinn Steven Heine, ritaði um þetta í bók sinni „DNA er ekki örlög“ frá 2019.5 Samkvæmt rannsóknum hans höfum við tilhneygingu til að oftúlka áhrif erfðaþátta, en vanmeta áhrif umhverfis. Við oftúlkum áhrif gena líka í tilfellum þegar erfðaþættir og umhverfisþættir skipta jafn miklu máli fyrir viðkomandi sjúkdóm. Mögulegt er að vistfræðileg nauðhyggja (e. ecological determinism) sé í uppsveiflu. Það er sú hugmynd að vistfræðiþættir séu ákvarðandi orsakir fyrir eiginleikum lífvera og vistkerfa. Þetta sést meðal annars í því að sögnin ákvarða (e. determine) er notuð umtalsvert í vistfræðitextum nútímans.