Juris Prudentia: Dr. jur. Davíð Þór Björgvinsson prófessor, lagadeild HA og fyrrverandi dómari við Mannréttindadómstól Evrópu

Miðvikudaginn 18. mars sl. hélt ég fyrirlestur á Lögfræðitorgi lagadeildar Háskólans á Akureyri um reglur ESB um inntöku nýrra ríkja. Í þessum pistli er dregið saman það helsta sem fram kom í fyrirlestrinum.

Þegar rætt er um ferli fyrir inngöngu ríkis í ESB þarf að gera greinarmun á ferlinu eins og það horfir við ESB annars vegar og hins vegar eins og það horfir við innanlands í ríki því sem sækir um aðild. Hið fyrra lýtur reglum ESB sem umsóknarríkið hverju sinni hefur ekkert um að segja og fer eftir reglum sem aðildarríkin hafa komið sér saman um. Í fyrirlestri mínum fjallaði ég eingöngu um hið fyrrnefnda. Ragnheiður Elfa Þorsteinsdóttir lektor við lagadeild HA fjallaði um ferlið eins það horfir við frá íslensku sjónarhorni. Þá fjallaði Gunnar Þór Pétursson prófessor í Evrópurétti við HR um mögulegar undaþágur og sérlausnir fyrir einstök ríki sem ekki er fjallað um í þessum pistli. Finna má upptökur frá torginu á vefsíðu Háskólans á Akureyri.

Frumréttur ESB

Grunnsáttmálar ESB eru tveir. Annars vegar sáttmálinn um ESB og hins vegar sáttmálinn um starfshætti ESB og teljast þeir til frumréttar sambandsins, svona með líkum hætti og stjórnarskráin er í íslenskum rétti. Meðal frumréttar í þessum skilningi er einnig Mannréttindaskrá ESB.

Aðildarsamningar einstakra ríkja eru einnig hluti af frumrétti sambandsins. Þetta helgast af því að ekkert ríki getur gengið í ESB nema öll aðildarríkin sem fyrir eru í sambandinu samþykki aðildarsamninginn. Þetta eðli grunnsáttmálanna og aðildarsamninga, sem þjóðréttarsamninga, gerir jafnframt að verkum að ESB hefur ekki aðrar valdheimildir en þær sem fullvalda ríki hafa komið sér saman um að deila með því. Þessar grundvallarreglur ESB réttar eru áréttaðar í 4. og 5. gr. sáttmálans um ESB.

Um inntöku nýrra ríkja

Með 49. gr. sáttmálans um ESB hafa ríkin sem að sambandinu standa sett sér reglur um inntöku nýrra ríkja í sambandið: Þar segir:

Sérhvert Evrópuríki, sem virðir þau gildi sem um getur í 2. gr. [sama sáttmála] og einsetur sér að stuðla að þeim, getur sótt um að gerast aðili að Sambandinu. Tilkynna skal Evrópuþinginu og þjóðþingunum um slíka umsókn. Umsóknarríkið skal senda umsókn sína til ráðsins, en það skal taka einróma ákvörðun, að höfðu samráði við framkvæmdastjórnina og að fengnu samþykki Evrópuþingsins með stuðningi meirihluta allra þingmanna. Taka skal tillit til skilyrða sem leiðtogaráðið hefur samþykkt að þurfi að uppfylla vegna aðildar.

Skilmálar aðildar og sú aðlögun á sáttmálunum, sem Sambandið byggir á, sem slík aðild felur í sér, skulu byggjast á samningi milli aðildarríkjanna og umsóknarríkisins. Þann samning skal leggja fyrir öll samningsríkin til fullgildingar í samræmi við stjórnskipunarreglur sínar.

Í þessu ákvæði kemur fram að sérhvert Evrópuríki, sem virðir þau gildi sem um getur í 2. gr. sáttmálans geti sótt um aðild að sambandinu, en þar segir:

Gildin, sem liggja til grundvallar Sambandinu, eru virðing fyrir mannlegri reisn, frelsi, lýðræði, jafnrétti, réttarríkið og virðing fyrir mannréttindum, þ.m.t. réttindum þeirra sem tilheyra minnihlutahópum. Þessi gildi eru sameiginleg aðildarríkjunum í samfélagi sem einkennist af fjölhyggju, banni við mismunun, umburðarlyndi, réttlæti, samstöðu og jafnrétti karla og kvenna.

Samkvæmt 49. gr., sem fyrr er vísað til, ber ríki að senda umsókn sína til ráðherraráðsins og tilkynna Evrópuþinginu og þjóðþingum allra aðildarríkja um umsóknina. Aðildarferlið á þessu stigi snýst um að meta hvort ríki uppfyllir skilyrði til að geta fengið stöðu sem „Candidate State“ eins og það er nefnt á ensku. Við getum sagt að hér snúist matið um hvort ríki geti verið „aðildarkandidat“. Um þetta hefur verið notað á íslensku orðið umsóknarríki, sem er orðanotkun sem mögulega hefur valdið ákveðnum misskilningi í stjórnmálaumræðu á Íslandi. Snýst ætlaður misskilningur um hvort fyrri umsókn var með öllu dregin til baka 2015 eða hvort Ísland hætti eða frestaði viðræðum sem „umsóknarríki“ (Candidate State).

Þegar umsókn hefur verið móttekin er framkvæmdastjórn ESB falið að meta hvort ríki uppfylli skilyrði til að verða „umsóknarríki“. Mat framkvæmdastjórnarinnar lýtur að því hvort svonefnd Kaupmannahafnarviðmið fyrir aðild séu uppfyllt og þar með hvort ríki getur fengið stöðu „umsóknarríkis“. Þessi skilyrði eru í meginatriðum af fernum toga, þ.e. (i) hvort ríki búi við stöðugt lýðræðislegt stjórnkerfi, (ii) hvort mannréttindi séu nægjanlega virt, (iii) hvort ríki búi við virkt markaðshagkerfi og (iv) hvort það hefur getu til að taka upp og framfylgja regluverki ESB (acquis communautaire).

Ef skilyrði þessi eru talin uppfyllt tekur ráðherraráðið ákvörðun um hvort veita skuli ríki stöðu „umsóknarríkis“, þótt leiðtogaráðið hafi í framkvæmd tekið stefnumótandi ákvörðun um þetta í pólitískum skilningi. Það gerir ráðið með samhljóða ákvörðun allra aðildarríkjanna. Í raun er þar um pólitíska ákvörðun að ræða um að ganga til samninga við viðkomandi ríki um inngöngu í sambandið, enda er ríkið þá talið uppfylla grunnskilyrði til þess. Þegar þetta liggur fyrir er ríki orðið „umsóknarríki“ (Candidate State) og aðildarviðræður og aðlögun að regluverki ESB getur hafist.

Þegar Ísland sótti um 2009 var það gert á grundvelli þingsályktunartillögu þar sem ríkisstjórn (utanríkisráðherra) var falið það verkefni að sækja um. Umsóknin fór til ráðherraráðsins sem síðan fól framkvæmdastjórninni að meta hvort Kaupmannahafnarviðmiðin væru uppfyllt. Þetta gekk nokkuð greiðlega fyrir sig því ekki voru uppi neinar efasemdir um stöðugt lýðræðislegt stjórnarfar á Íslandi og að vernd mannréttinda væri í góðu horfi, meðal annars með aðild að mannréttindasáttmála Evrópu. Þá voru ekki efasemdir um að Ísland byggi við nægilega virkt markaðshagkerfi og hefði getu til að taka upp og framfylgja regluverki ESB (acquis communautaire), enda höfðu Íslendingar gert það að stórum hluta á grundvelli EES-samningsins hvort sem er. Sem sagt Ísland fékk stöðu „umsóknarríkis“ (Candidate State).

Af fréttum má ráða að ríkisstjórnin og ESB séu sammála um að ekki þurfi að endurtaka þessi upphafsskref. Hér á landi gera þó sumir ágreining um þetta atriði. Um þennan núning er ekki fjallað hér að öðru leyti en því að ætla má að það sé á forræði ESB (og aðildarríkjanna) að túlka sína eigin reglur að þessu leyti. Ef sambandið fyrir hönd aðildarríkjanna sem fyrir eru metur það svo að ekki þurfi að endurtaka upphafsskrefin í ferlinu, og ríkisstjórn Íslands er sammála því, er vandséð að það geti verið eitthvað þjóðréttarlega rangt við það. Þá er vandséð að það sé á einhvern hátt ósamrýmanlegt íslenskum lögum eða stjórnskipun. Um pólitíska hlið þessa máls læt ég öðrum eftir að ræða.

Aðildarviðræður

Aðildarviðræðum er skipt upp þar sem ræddir eru fyrir fram skilgreindir samningskaflar samkvæmt fyrirkomulagi viðræðna sem sambandið hefur sett sér. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni sem nú liggur fyrir um að haldin verði þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald viðræðna hafði Ísland þegar lokið viðræðum um 11 kafla af 35 þegar þeim var hætt. Gera má ráð fyrir að einhvers konar endurmat þurfi að fara fram að því er varðar kafla sem búið var að loka og hvort uppfæra þurfi þá og endurskoða vegna breytinga sem hafa átt sér stað frá því að Ísland gekk frá samningaborðinu fyrir 13 árum síðan. Þá er rétt að hafa í huga að þeir kaflar sem eftir eru varða margir málefni þar sem Ísland er þegar þátttakandi í gegnum EES-samninginn. Vissulega eru nokkrir erfiðir kaflar eftir sem varða m.a. sjávarútvegsstefnu ESB, landbúnaðarstefnuna, tollabandalagið og gjaldmiðilsmál. Vegna þeirrar sérstöku stöðu sem Ísland hefur sem aðili að EES má reikna með að nánari skipan framhalds viðræðna og frekari aðlögunar að rétti sambandsins ráðist af samkomulagi milli ESB og Íslands, þar sem meðal annars er tekið mið af því ferli sem þarf að eiga sér stað innanlands varðandi þjóðaratkvæðagreiðslu, breytingar á stjórnarskrá, nauðsynlegar lagabreytingar innanlands o.fl.

Ef við gerum ráð fyrir að þessum samningaviðræðum ljúki með samningi þarf hann samþykki allra fulltrúa í ráðherraráðinu og meirihluta þingmanna á Evrópuþinginu. Þegar hann hefur verið undirritaður er viðkomandi ríki orðið það sem nefna má „inngönguríki“ (Acceding State), sem þýðir að gert er ráð fyrir að það verði fullur aðili að sambandinu að tilteknum tíma liðnum.

Um aðildarsamninga

Loks er ástæða til að víkja lítillega að því sem fram kemur í 2. mgr. 49. gr. sáttmálans um ESB sem vísað er til að framan. Þar segir að skilmálar aðildar og aðlögun að rétti sambandsins skuli byggjast á samningi milli aðildarríkjanna og umsóknarríkisins. Þá segir að samning skuli leggja fyrir öll samningsríki til fullgildingar í samræmi við stjórnskipunarreglur þeirra.

Í ákvæðinu segir skýrlega að skilmálar aðildar og aðlögun skuli byggjast á samningi. Hér er í raun átt við samning sem ríki sem sækist eftir aðild gerir við ESB og öll ríkin sem fyrir eru í sambandinu. Orðalag 2. mgr. 49. gr. gerir ráð fyrir svigrúmi til að semja um skilmála aðildar og er ekki óvarlegt að álykta að í slíkum skilmálum geti falist sérlausnir fyrir einstök ríki, tímabundnar eða varanlegar, eins og sagan hefur sýnt. Gildir það sama hér og á við um þjóðréttarsamninga milli ríkja endranær. Þó verður að gera ráð fyrir að þar sem sótt er um aðild að alþjóðlegri stofnun sem þegar hefur þróast á löngum tíma verði um sumt ekki samið í aðildarsamningi, svo sem um tilgang sambandsins, grunngildi þess, grundvallarskipan, stofnanauppbyggingu, lagasetningarvald, ferli lagasetningar og fleiri slík grundvallaratriði í starfsemi sambandsins. Hvað sem því líður leiðir þó af ákvæðinu að strangt til tekið er samningurinn í grunninn samningur milli inngönguríkis og þeirra ríkja sem fyrir eru í sambandinu. Breytir það ekki grunneðli þessa samnings þótt aðildarríkin hafi komið sér saman um að fela sambandinu og embættismönnum þess að annast viðræður fyrir sína hönd og hann sé undirritaður fyrir hönd sambandsins og aðildarríkjanna.

Þetta eitt og sér segir auðvitað ekki mikið um möguleika til sérlausna, undanþága og hversu víðtækar þær geta orðið enda er það í raun pólitískt úrlausnarefni, ekki lagalegt. Þó verður að setja þann fyrirvara að samningsákvæði sem gera ráð fyrir sérstökum útfærslum fyrir einstök ríki megi ekki vega að grunngildum og grunnskipan sambandsins enda stendur dómstóll Evrópusambandsins vörð um þau.

Höfundur er prófessor í lögfræði við HA og hæstaréttarlögmaður hjá Thales lögfræðiþjónustu.

Lagið Nei eða já eftir Friðrik Karlsson og Grétar Örvarsson og texta eftir Stefán Hilmarsson, var framlag Íslands til söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1992. Söngkonurnar Sigríður Beinteinsdóttir og Sigrún Eva Ármannsdóttir fór með lagið í farteskinu til Malmö og lentu í sjöunda sæti. Þótt þetta sé ekki besti árangur Íslands í söngvakeppni þessari var þetta bara nokkuð gott hjá þeim.

Þegar hlustað er á fyrsta erindið í texta lagsins minnir það svolítið á umræðuna á Íslandi um hvernig við eigum að koma okkur sem þjóð fyrir í samvinnu Evrópuþjóða á vettvangi EES og/eða ESB. Þetta hefur lengi verið þrætuepli meðal landsmanna og mörg „já eða nei, af eða á“ verið endurtekin í þessari umræðu án þess að niðurstaða hafi fengist. Má halda því til haga að þessi umræða um aðild að ESB byrjað einmitt um það leyti sem Íslendingar voru að hnýta upp síðustu endana í samningum sínum við aðildarríki ESB um aðgang þeirra að innri markaði sambandsins. Það var líka um þessar mundir sem Siggurnar okkar sungu svona líka hressilega „Nei eða já, af eða á“ í Malmö Isstadion 1992.

Fyrsta erindið í textanum lýsir Evrópuumræðunni á Íslandi ágætlega. Það er þjóðin sem talar í fyrsta erindinu og talar hún til ESB. Hljóðar það er svo (innskot eru höfundar):

Nei eða já? Nú eða þá?
Aldrei mér [þjóðinni] tekst að taka af skarið.
Vakin og sofin ég [þjóðin]
velti þér [ESB] endalaust fyrir mér.
Nei eða já? Af eða á?
Erfitt er oft að finna svarið.
Þó á ég [þjóðin] von á því að finna það hjá þér [ESB].

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra hefur lagt fram þingsályktunartillögu sem miðar að því að leysa úr þessari sálarkreppu íslensku þjóðarinnar sem svo kröftuglega var sungið um fyrir 34 árum! Tillagan miðar að því að haldin verði þjóðaratkvæðagreiðsla til að afla umboðs þjóðarinnar til að halda til Brussel og klára viðræður sem þegar eru komnar talsvert áleiðis. Með þessu, sbr. síðasta erindið sem vísað er til, fáum við svar beint frá ESB og aðildarríkjum sambandsins, um hvort við getum fengið samning á forsendum sem íslenska þjóðin getur fellt sig við. Þjóðin fær síðan í annarri atkvæðagreiðslu tækifæri til að taka afstöðu til þess sem liggur á borðinu og fær þar með tækifæri til að segja „af eða á“ á grundvelli staðreynda sem liggja skýrt fyrir.

Ég fagna þingsályktunartillögu utanríkisráðherra um þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst nk. og vona að hún verði samþykkt á þinginu fljótt og örugglega. Ég er ánægður með að ég og samlandar mínir, fáum með þessu tækifæri til að svara þessum mikilvægum spurningum um framtíðartengsl Íslands við vina- og samstarfsþjóðir í Evrópu. Ég fagna því líka að með tillögunni skuli boðið upp á sanngjarnt og lýðræðislegt ferli með þátttöku minni og samlanda minna sem miðar að því að leysa úr því hvort svarið við spurningunni um aðild Íslands að ESB á að vera „já eða nei, af eða á“ og þá á hvaða forsendum.

Enn þá betra er að ég trúi því að á undan fari málefnaleg umræða, sem leidd verður af stjórnmálaleiðtogum sem þessi sama þjóð hefur valið sér til forystu. Ég biðla til þeirra um að vera kjósendum sínum besta mögulega fyrirmynd um upplýsta og málefnalega umræðu og háttvísi í framgöngu og orðfæri, hvort heldur þeir eru með eða á móti því, að mér og samlöndum mínum verði gefinn kostur á að segja álit okkar á málinu. Ég hlakka til umræðunnar og alveg sérstaklega til að mæta á kjörstað!

Mér þætti miður ef meirihluti þingmanna kæmist að þeirri niðurstöðu að það geti mögulega verið rétt að neita mér og samlöndum mínum um þessa þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég sé persónulega ekkert nema kosti við að við fáum þetta tækifæri til að segja hug okkar i málinu. Ég er þess fullviss að við séum fullfær um að setja okkur inn í málið, gera greinarmun á málefnalegum og ómálefnalegum rökum með og á móti og taka loks upplýsta ákvörðun, hvert fyrir sig. Og ég treysti okkur líka til að virða niðurstöðuna.

Ég hef mikið verið að velta því fyrir mér hvort einhver gild og málefnaleg rök geti mögulega staðið til þess að neita okkur um þessa þjóðaratkvæðagreiðslu?

Þið fyrirgefið, en ég kem bara ekki auga á nein slík rök!

Ef svar þjóðarinnar er að halda beri viðræðunum áfram trúi ég að utanríkisráðherra muni þegar skunda til Brussel, með sínu besta teymi, og freista þess þar fyrir okkur að ná bestu mögulegum samningum við ESB með hagsmuni okkar að leiðarljósi.

Þá treysti ég því að hún komi síðan með samning til baka fyrir þjóðina sem hún trúir að sé sá besti sem hún getur náð. Þá fáum við aftur tækifæri til að meta hvort við fellum okkur við samninginn og hvort við viljum ganga í ESB á þeim forsendum sem samningurinn er reistur á, enda vitum við þá fyrst fyrir víst eftir þetta ferli allt nákvæmlega hverjar þær eru.

Vel gert Þorgerður Katrín! Ég þigg með þökkum þetta góða boð þitt um að mæta, ásamt samlöndum mínum sem eru sama sinnis, í þessa lýðræðisveislu!

Söngvaskáldið góða Magnús Eiríksson lést 9. janúar sl. Meðal bestu söngva hans er Braggablús sem kom út á plötu Mannakorna Í gegnum tíðina á árinu 1977. Ég kynntist þessu lagi vel og textanum, því um það leyti og eftir að plata þessi kom út fór ég helst ekki í partí nema með gítarinn í tösku hangandi á bakinu. Skeytti ég í engu hvort heldur gestgjöfunum líkaði betur eða verr. Var þetta lag þá á söngskrá minni og staulaðist ég gjarnan þegar leið á kvöldið í gegnum það með gítarglamri og söng. Vakti það stundum nokkurn fögnuð ölkærra manna og kvenna, sem ekki vissu betur en að um væri að ræða frambærilegan tónlistarflutning af minni hálfu. Ég er hættur að glamra á gítar og syngja á mannamótum. Gerði ég tónlistarlífinu í landinu örugglega meira gagn með þeirri ákvörðun, en annars hefði verið. Raula þó stundum fyrir munni mér textann í Braggablús, einkum þegar enginn heyrir til. Snjallt innrímið í honum situr enn nokkuð vel í kollinum á mér.

Minn ágæti félagi frá menntaskólaárunum í MT, Guðmundur Andri Thorsson rithöfundur, söngvaskáld o.fl., skrifaði í tilefni af fráfalli Magnúsar stöðufærslu á fésbókina sína um 35 bestu lög hans. Fylgir þar rökstuðningur fyrir hverju og einu lagi sem á listann komst og er það skemmtileg lesning eins og höfundarins er von og vísa. Á listanum er Braggablús í öðru sæti á eftir laginu Ég er á leiðinni (sem ég skil samt ekki alveg Andri!). Hann fer fögrum orðum um Braggablús, bæði lagið  og textann og innrímið í honum. Allt er það verðskuldað. Hann lýsir textanum sem nöturlegri smásögu um ógæfu og sorg Möggu í bragganum og er það að minni hyggju sönn og rétt túlkun.

Í texta Magnúsar Eiríkssonar er einnig önnur saga, einskonar hliðarsaga, sem er hluti af lengri sögu um hervarnir Íslands og áhrif hennar á líf Möggu í bragganum og margra annarra í þá daga. Í fyrri hluta fyrsta erindis segir:

Ein í bragga, Magga, gægist út um gluggann,
bráðum sér hún Skuggabaldur skunda hjá.

Skuggabaldur er kynjaskepna úr þjóðsögum Jóns Árnasonar, afkvæmi fresskattar og refs. Viðsjárvert kvikindi eftir sögum að dæma og í textanum boðberi illra anda og válegra tíðinda fyrir Möggu. Hún er stúrin og henni er kalt, því að hún er fátæk og á ekki aur til að kaupa olíu svo kynda megi í köldum og saggafullum bragganum. Hugur hennar hvarflar til liðinna tíma.

Í vetur, betur gekk henni að galdra
til sín glaða og kalda karla sem oft gáfu aur.
En Magga í sagga, situr ein í bragga
á ekki fyrir olíu er alveg staur.

Hér hefur hallað undan fæti hjá Möggu því hún hafði að sönnu lifað betri tíma. Gengið hafði bærilega veturinn sem var að líða, en samt kannski ekki nægilega vel til að kynda almennilega í bragganum og losna við saggann. Ég leiði líkum að þetta hafi verið veturinn 1947-8 þegar Möggu gekk enn sæmilega vel að galdra til sín glaða og kalda karla sem oft gáfu aur. Hún hugsar lengra til baka um betri tíma.

Fyrst kom Bretinn, rjóður, yndislega góður
Þá bjó hún Magga á Borginni í bleikum kjól.

Magga hugsar með hlýju í hjarta til 10. maí 1940, dagsins þegar Bretar hernámu Ísland, sem ekkert ríki hafði áður gert í sögu þjóðarinnar. Þó má kannski segja að heimsókn Jörundar hundadagakonungs, og hans drukknu sjóliða, í júní 1809, hafi verið einskonar „hernám“ enda upphóf hann allan danskan myndugleika á Íslandi meðan hann dvaldi á landinu! Með komu Bretanna fóru góðir dagar fóru í hönd hjá Möggu og hún dansaði og daðraði við dátana ung og falleg í bleikum kjól á Borginni.

Þetta var á þeim dögum þegar verulega hallaði undan fæti hjá breska heimsveldinu sem hafði tæpast hernaðarlega getu til að halda úti herliði á Íslandi svo bragur væri á. Enda höfðu Þjóðverjar þá gerst uppivöðslusamir í meira lagi á meginlandinu svo við því varð að bregðast. Það var síðan 28. maí 1941 að Franklin D. Roosevelt, forseti Bandaríkjanna, ákvað að Bandaríkin skyldu taka við hervernd Íslands af Bretum. Þetta var áður en Adolf Hitler lýsti yfir stríði á hendur Bandaríkjunum í desember sama ár og þremur árum fyrir innrás Bandaríkjamanna í Normandí í júní 1944. Þótt Magga saknaði rjóðu og góðu dátanna bresku, boðaði þetta samt enn betri daga fyrir hana, því eins og segir í síðari hluta þriðja erindis:

Svo kom Kaninn, þaninn, kommúnistabaninn
þá kættist Magga ofsalega og hélt sín jól.

Jólin hennar Möggu áttu eftir að standa nokkur ár því Íslendingar gerðu herverndarsamning við Bandaríkin 1941, en sá samningur markar tímamót í sögu íslenskra utanríkismála og með honum lagður grunnur að skipan mála um hervernd á Íslandi næstu áratugina. Stríðinu lauk, svo sem allir vita, 1945 og var þá hlutverki Bandaríkjahers í raun lokið hér á landi, í bili að minnsta kosti. Jólin hennar Möggu héldu þó áfram enn um sinn. Brátt var þó, því miður fyrir Möggu, gerður Keflavíkursamningurinn 1946, sem mælti svo fyrir að bandaríski herinn skyldi halda af landi brott, en bandarískir borgaralegir starfsmenn áfram reka Keflavíkurflugvöll. Fóru síðan bandarísku dátarnir af landi brott 1947. Magga var þá ein eftir í bragganum.

Þá fór sú tíðin í hönd er depurð settist að Möggu. Skuggabaldur fór á stjá og saggi og kuldi tók sér bólstað í sál hennar og líkama. Þá gerast þau tíðindi 1949 að Ísland gekk í NATO og gerði síðar varnarsamning við Bandaríkin 1951, sem enn er í gildi. Komu þá amerísku dátarnir aftur til landsins og glaðnaði þá að nýju yfir Möggu, að minnsta kosti um sinn. En eftir því sem leið á eftirstríðsárin versnuðu hennar kjör frekar, eins og segir í fjórða erindi:

Svo færðist aldur yfir eins og galdur
og ávallt verra og verra var í karl að ná.
Nú er Magga stúrin því olíu á skúrinn
er erfitt nema fyrir fjandans aur að fá.

Í Braggablús Magnúsar Eiríkssonar segir ekki frekar af örlögum Möggu. Braggarnir og önnur fátækrahverfi í Reykjavík hurfu þegar leið á eftirstríðsárin. Þá höfðu hafist í Breiðholti miklar framkvæmdir við byggingu íbúða fyrir efnalítið fólk. Magga hefur kannski keypt íbúð í verkamannabústað hafi hún þá haft efni til. Kannski fékk hún mögulega íbúð í „bæjarblokk“ í hverfinu, þótt ekki væri nema litla kytru, með hitaveitu og öðrum helstu þægindum, sem ekki þóttu í þá daga sjálfsögð fyrir fátækt fólk.

Sjálfur, ásamt fjölskyldunni, flutti ég í fyrstu blokkina sem byggð var í Breiðholtinu og bjó þar næstum allan annan áratug ævi minnar. Á tíðum göngum mínum um hverfið á þessum árum man ég samt ekki eftir að hafa rekist á Möggu í Bragganum. Mögulega fékk hún aldrei að lifa þann munað að búa þar sem hún var laus við kulda, sagga og Skuggabaldur á stjái utan við gluggann.

Höfundur er prófessor í lögfræði við HA og hæstaréttarlögmaður hjá Thales lögfræðiþjónustu 

I

Hinn 17. desember sl. var kveðinn upp dómur í  Hæstarétti í máli nr. 16/2025 (H ehf. gegn B ehf - mál nr. 16/2025). Í málinu var deilt um hvort jörðinni Hvarfsdal fylgdi atkvæðisréttur í Veiðifélagi Búðardalsár.

Veiðifélag Búðardalsár tekur til allra jarða sem eiga land að vatnasviði árinnar. Þær eru Barmur, Búðardalur I og Búðardalur II sem eru í eigu áfrýjanda H ehf. og Hvarfsdalur, Hvalgrafir og Tindar, sem eru í eigu stefnda, B ehf. Með samningi frá 2007 hafði stefndi tekið á leigu allan rétt til stangveiði í ánni sem gilda skyldi til 30. september 2017. Tekið var fram í samningnum að yrði honum ekki sagt upp að leigutíma loknum skyldi hann framlengjast sjálfkrafa til eins árs í senn.

Ágreininginn er rekja til atkvæðagreiðslu á framhaldsaðalfundi félagsins árið 2018. Á fundinum var greitt atkvæði um tillögu áfrýjanda um uppsögn leigusamnings um stangveiði á félagssvæðinu, en leigjandinn var einmitt stefndi. Tillagan var felld með jöfnum atkvæðum, og var talið með atkvæði fyrir Hvarfsdal. Áfrýjandi í málinu mótmælti því að jörðinni fylgdi atkvæðisréttur og kærði til Fiskistofu sem hafnaði kærunni. Fór málið þaðan til dómstóla og sýknuðu bæði Héraðsdómur og Landsréttur stefnda, eiganda Hvarfsdals og féllust þar með á að jörðin Hvarfsdalur ætti atkvæðisrétt. Við þetta vildi áfrýjandi ekki una og fékk áheyrn í Hæstarétti.

II

Kjarni deilunnar laut að skýringu 1. mgr. 40. gr. laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði, nánar tiltekið og hvort Hvarfsdalur hefði fullnægt skilyrðum til að teljast lögbýli við gildistöku jarðalaga nr. 65/1976, en þau lög mæltu svo fyrir að á félagssvæði veiðifélags fylgi eitt atkvæði jörð hverri sem veiðirétt ætti í samræmi við ákvæði lax- og silungsveiðilaga nr. 61/1976. Segir í þeim lögunum og að með jörð sé átt við þær jarðir, þar á meðal eyðijarðir, sem fullnægðu skilyrðum laga til að teljast lögbýli við gildistöku jarðalaganna frá 1976. Má geta þess að eyðijörðum var bætt inn í lögin 2009.

Í 29. gr. jarðalaganna er lesin vísar hún til ábúðarlaga nr. 64/1976 um skilyrði til skráningar sem lögbýli. Segir í 1. gr. þeirra laga að jörð eða lögbýli nefnist í lögum þessum hvert það býli, sem sérstaklega er metið til verðs í fasteignamati, með ákveðnum landamerkjum eða með ákveðnum tún- og engjamerkjum, ef um hjáleigu eða býli er að ræða, sem hefur sameiginlegt beitiland með annarri jörð eða jörðum. Enn fremur verður býlið að hafa það landrými eða búrekstraraðstöðu og það framfleyti minnst 10 kúgildum. Auk þess sé á landinu nauðsynlegur húsakostur til að nytja jörðina.

Þá var deilt um hvort synjun um atkvæðisrétt í veiðifélaginu bryti gegn eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar sem segir að eignarétturinn sé friðhelgur og engan megi skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þurfi til þess lagafyrirmæli og skuli fullt verð koma fyrir. Þá var deilt um hvort synjun um atkvæðisrétt færi gegn 74. gr. stjórnarskrárinnar um félagafrelsi, með því að skylda menn til að vera í félagi sem þeir hafa ekki atkvæðisrétt í.

III

Áfrýjandi hélt því fram að samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 61/2006 fylgdi atkvæðisréttur aðeins þeim jörðum sem fullnægðu skilyrðum til að teljast lögbýli við gildistöku jarðalaga nr. 65/1976. Hvarfsdalur hefði við gildistöku laganna ekki verið lögbýli, enda hefði jörðin þá verið í eyði í áratugi, þar hefði ekki verið búrekstur, húsakostur ekki verið fyrir hendi, þá hafi jörðin ekki haft burði til að framfleyta tíu kúgildum, svo sem skilyrði var samkvæmt ábúðarlögum nr. 64/1976. Þá hefði jörðin lengi hvorki verið á jarðaskrá né lögbýlaskrá.

Stefndi hélt því aftur á móti fram að Hvarfsdalur hefði alltaf verið sjálfstæð jörð með afmörkuð landamerki og veiðirétt. Jörðin hafi ávallt verið metin til verðs í fasteignamati. Í eldri löggjöf hefði verið gert ráð fyrir atkvæðisrétti eyðijarða. Svipting atkvæðisréttar í veiðifélaginu bryti gegn eignarrétti hans og félagafrelsi, þar sem hann væri skyldaður til aðildar að veiðifélagi en hefði um leið engin raunveruleg áhrif á ráðstöfun veiðiréttar síns sem næmi um fimmtungi heildarréttar í ánni.

Í dómi Landsréttar frá 12. desember 2024 kemur meðal annars fram að þegar lögbýlisskilyrðið var fyrst tekið upp með lögum 53/1957 um lax- og silungsveiði hafi tilgangur þess ekki verið að svipta menn atkvæðisrétti í veiðifélögum sem þeir áttu þegar fyrir, heldur koma í veg fyrir að jörðum yrði skipt upp og eigendur gætu þannig aukið atkvæðisrétt sinn. Á þessum forsendum meðal annars var atkvæðisréttur talinn fylgja Hvarfsdal.

Í dómi Hæstaréttar kemur fram að Hvarfsdalur hefði lengi verið sjálfstætt lögbýli með búrekstri. Hún hafi verið harðbýl og farið í eyði um miðbik fjórða áratugar síðustu aldar. Hún hafi lengi verið skráð sem eyðijörð og síðar felld af jarðaskrá. Samkvæmt eldri ábúðarlögum nr. 36/1961 féll lögbýlisréttur eyðijarða niður eftir að hafa verið 25 ár í eyði. Þegar Hvarfsdalur féll af jarðaskrá um fardagaárið 1967–1968 var sá frestur löngu liðinn. Hæstiréttur taldi að hugtakið „jörð“ í 40. gr. laga nr. 61/2006 væri bundið við skilgreiningu á lögbýli samkvæmt ábúðarlögum. Þegar mat væri lagt á stöðu jarðar við gildistöku jarðalaga nr. 65/1976 bæri að líta til ábúðarlaga nr. 64/1976, þar sem meðal annars var gerð krafa um búrekstrarhæfi og framfærslugetu. Eyðijörð gæti aðeins talist lögbýli ef henni hefði ekki verið ráðstafað til annarra nota og hún uppfyllti þessi skilyrði. Mat Hæstiréttur það svo að Hvarfsdalur hefði misst stöðu lögbýlis löngu fyrir 1976. Þá væri ekkert sem benti til þess að hún hefði haft burði til búrekstrar við gildistöku laganna. Sönnunarbyrði um hið gagnstæða hvíldi á stefnda, sem hann hefði ekki axlað.

Að því er varðar stjórnskipuleg álitaefni um félagafrelsi taldi Hæstiréttur að skylduaðild að veiðifélögum ætti sér skýra lagastoð og væri réttlætanleg með vísan til almannahagsmuna og réttinda annarra, sbr. 74. gr. stjórnarskrár. Þá brytu reglur um atkvæðisrétt ekki gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar, enda nyti stefndi áfram arðs af veiðirétti sínum og hefði ýmis réttindi innan félagsins, þótt hann hefði ekki atkvæðisrétt. Varð niðurstaðan sú að Hvarfsdal fylgdi ekki atkvæðisréttur í Veiðifélagi Búðardalsár og að sú niðurstaða bryti hvorki gegn eignarrétti né félagafrelsi. Var sú niðurstaða reist á því að með jörð í fyrrgreindu ákvæði laga um lax og silungsveiði væri átt við jarðir, þar á meðal eyðijarðir, sem fullnægðu skilyrðum laga til að teljast lögbýli við gildistöku eldri jarðalaga nr. 65/1976.

Tveir dómarar voru ósammála þessu. Þeir töldu að skýring meirihlutans á 1. mgr. 40. gr. laga nr. 61/2006 leiddi til verulegrar skerðingar á eignarrétti eiganda eyðijarðar og að lagaheimildir væru ekki nægilega skýrar til að réttlæta slíka sviptingu atkvæðisréttar. Sérstaklega var bent á að breytingar á lögum árið 2009 hefðu haft að markmiði að tryggja eigendum eyðijarða atkvæðisrétt á ný. Með hliðsjón af meðalhófi og vægi veiðiréttar stefnda töldu þeir rétt að staðfesta dóm Landsréttar.

IV

Bæði meirihluti og minnihluti hafa nokkuð til síns máls. Vissulega má segja að niðurstöðu meirihlutans leiði af viðurkenndum aðferðum við meðferð réttarheimilda og lögskýringar. Vísar meirihlutinn meðal annars til dóms Hæstaréttar máli  nr. 263/1998 þar sem segir að skipan veiðimála á Íslandi hafi um langan aldur verið tengd ábúð á lögbýlum. Af því leiði, að við skýringu ákvæða um atkvæðisrétt í veiðifélögum samkvæmt lögum um lax- og silungsveiði verði að líta til löggjafar um landbúnaðarmálefni, þar sem hugtakið lögbýli er skilgreint. Minnihlutinn fer aftur á móti þá leið að nálgast málið frá sjónarmiðum um skýrar lagaheimildir fyrir skerðingu grundvallarréttinda sem byggðar séu á málefnalegum grunni.

V

Dómurinn gefur tilefni til smá hugleiðinga. Ástæða er til að staldra aðeins við þá áréttingu að skipan veiðimála á Íslandi hafi um langan aldur verið tengd ábúð á lögbýlum og af því leiði að við skýringu ákvæða um atkvæðisrétt í veiðifélögum samkvæmt lögum um lax- og silungsveiði verði að líta til löggjafar um landbúnaðarmálefni, þar sem hugtakið lögbýli er skilgreint. Frá lögfræðilegu sjónarmiði er þetta sannfærandi, en frá lagapólitísku sjónarmiði er þetta umhugsunarvert.

Í þessu sambandi þarf að hafa í huga að um „skipan veiðimála“ á Íslandi almennt gilda tvær grundvallarreglur. Í fyrsta lagi að  ekki er unnt að eignast veiðirétt í straumvatni eða stöðuvatni nema með því að eignast land sem liggur að slíku vatni. Í öðru lagi hefur sú regla lengi gilt, sbr. nú 4. mgr. 2. gr. lax- og silungsveiðilaga, að ekki megi skilja veiðirétt að nokkru leyti eða öllu varanlega við landareign, hvorki fyrir fullt og allt né um tiltekinn tíma. Þó þarf að hafa í huga 5. mgr. 14. gr. laganna sem heimilar að stangveiðirétt megi skilja við landareign um tiltekið tímabil, sem þó má ekki vera lengra en 10 ár, nema með leyfi ráðherra. Þriðja reglan sem jafnframt þarf að hafa hér í huga, er sú að lög mæla fyrir um skylduaðild landeiganda að veiðifélagi á sameiginlegu vatnasviði jarða þeirra sem að því liggja, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga um lax og silungsveiði.

Af tveimur fyrstu reglunum leiðir að veiðirétt stefnda leiðir af eignarhaldi hans á Hvarfsdal og engu öðru. Þá  leiðir af annarri reglunni að hann getur ekki varanlega skilið veiðiréttinn í Búðardalsá frá landareign sinni. Loks leiðir af síðastnefndu reglunni að stefndi er skyldur til vera í veiðifélagi Búðardalsár. Reglur þessar gilda óháð því hvort unnt er að reka landbúnað eða ekki á landareigninni. Í stuttu máli, grunnreglur um skipan veiðimála á Íslandi gilda í raun óháð ábúð á lögbýlum eða löggjöf um landbúnaðarmál að öðru leyti hvað sem líður fyrrgreindum orðum í dómi Hæstaréttar.

Sem fyrr segir mæla lög um lax- og silungsveiði fyrir um skylduaðild að veiðifélagi sem tekur til allra veiðiréttareigenda sem land eiga að tilteknu veiðisvæði. Þessi félög hafa það hlutverk að skipuleggja veiði í umdæmi sínu til að tryggja hagkvæma og sjálfbæra nýtingu fiskistofna og gæta með því hagsmuna félagsmanna. Ekki er ágreiningur um að skylduaðild að veiðifélögum er heimil takmörkun sem rúmast innan ákvæðis stjórnarskrárinnar um félagafrelsi. Það er ekki þar sem sagt af því leiði endilega að sanngjarnt sé og eðlilegt að synja félagsmönnum um atkvæðisrétt í félagi, sem þeim er skylt að vera í, þótt ekki sé unnt að nýta það land sem er undirstaða veiðiréttarins til búrekstrar, enda er verðmæti lands við þær aðstæður aðallega og jafnvel eingöngu tengt veiðiréttindum.

Spurningin er þá sú hvort út frá nefndum grunnreglum um skipan veiðimála á Íslandi að málefnalegt sé að skilyrða atkvæðirétt í veiðifélagi við jarðir sem uppfylltu á ákveðum tímapunkti skilyrði til að teljast lögbýli. Nú á dögum er algengt, og raunar á það við um Búðardalsá, að veiðiréttur landeigenda sé leigður út til aðila sem hafa að markmiði að hagnast á því að taka á leigu veiðirétt í ám og vötnum af veiðifélögum (landeigendum). Þessir leigutakar selja yfirleitt síðan veiðileyfi til sportveiðimanna, innlendra sem erlendra, með að markmiði að hagnast á viðskiptunum. Virði veiðiréttarins tengist þannig í raun ekki búskap á jörðunum, heldur mótast eingöngu af eftirspurn sportveiðimanna og því verði sem þeir eru tilbúnir til að greiða fyrir að draga lax að landi. Raunar aðallega til að sleppa laxinum aftur í ána til að geta veitt hann aftur síðar, en það er önnur saga!

Viðskipti með veiðiréttindi í ám og vötnum sem fara fram með þessum hætti standa í raun oft ekki í neinum tengslum við búrekstur á jörðum eða framleiðslugetu þeirra að öðru leyti, enda netaveiði bænda á laxi mjög takmörkuð núorðið. Má nefna að efnahagslegt virði þessarar starfsemi einnar og sér á ársgrundvelli á Íslandi er metið í milljörðum króna. Ef málið er skoðað frá þessu sjónahorni má segja að raunverulegt virði Hvarfsdals fyrir eiganda hennar,  felist eingöngu í verðmæti veiðiréttindanna sem ákvarðast af seldum veiðileyfum til þeirra sem stunda laxveiðar sem tómstundagaman.

Þegar málið er skoðað má spyrja hvort skýr málefnaleg sjónarmið búi að baki því að synja eiganda Hvarfsdals um atkvæðisrétt í félagi sem hann er skyldaður til að vera í og tekur í raun ákvarðanir um ráðstöfun einu réttindanna sem tengjast landi hans sem eitthvað verðgildi hafa, verðigildi sem aftur er algjörlega óháð eiginleikum landsins til að  stunda þar landbúnað að öðru leyti.

Í lokin er rétt að nefna að ágreiningur um atkvæðisrétt í veiðifélögum hefur lengi verið deilumál og eins og ráða má af frumvarpi því sem varð að gildandi lögum um lax- og silungsveiði. Með gildandi reglum er litið svo á að stuðlað sé að því að treysta rekstrargrundvöll bújaðra. Þá er um dæmi um það á Íslandi að erlendir auðkýfingar sanki að sér jörðum sem veiðiréttur fylgir og eiga jafnvel margar jaðrir sem liggja að sama veiðisvæði, jarðir sem viðkomandi nýtir annars ekki til búreksturs. Hafa ýmsir áhyggjur af því að þessi þróun geti leitt af sér að á því að ekki sé tekið nægilegt tillit til hagsmuna þeirra sem jafnframt stunda búrekstur á jörðum sínum. Þannig eru vissulega ýmsar hliðar á þessu máli.

Fréttir berast frá ríkisstjórninni af því að lögð verði fram þingsályktunartillaga á þessu vorþingi um að haldin verði þjóðaratkvæðagreiðsla um hvort hefja eigi að nýju aðildarviðræður við ESB. Þetta ætti ekki að koma neinum í opna skjöldu því þessa fyrirætlan er að finna í sáttmála ríkisstjórnarinnar.

Evrópusinnar hljóta að fagna þessum fregnum, enda tímabært að talað sé skýrt og ákveðið um að tillagan komi fram fyrr en seinna. Þótt fyrirætlan þessi sé nefnd í ríkisstjórnarsáttmála er það þó naumast nægilegt eitt og sér, enda víst, að allir landsmenn, af fenginni reynslu, búa yfir góðri færni í að gera greinarmun á plönum sem skrifuð eru í stjórnarsáttmála annars vegar og raunverulegum athöfnum til að hrinda þeim í framkvæmd hins vegar. Tímabært er að ríkisstjórnin hefji ESB ferðalag sitt enda ljóst að það verður bæði langt og erfitt.

Ég er ekki góður í pólitík, en mér segir svo hugur að æskilegt sé að þessi þingsályktunartillaga liggi fyrir hið allra fyrsta. Því fyrr sem hún er afgreidd og dagsetningar liggja fyrir um hvenær atkvæðagreiðslan fer fram, því betur nýtist tíminn til að stuðla að málefnalegri umræðu um kosti og galla aðildar. Slík umræða skapar hverjum og einum kjósanda, sem áhuga hefur á að setja sig inn í málið, bestu aðstæður sem völ er á í lýðræðislegu samfélagi til að taka upplýsta og vandaða ákvörðun fyrir sitt leyti.

Hér þarf líka að hafa í huga að reikna má með að harður slagur verði í þinginu um málið. Af umræðunni undanfarið má ráða að fjöldi þingmanna og annarra í þátttakenda í þjóðmálaumræðunni má alls ekki til þess hugsa að þjóðin fái að ráða för í þessu máli því henni sé ekki hægt að treysta fyrir réttri niðurstöðu í atkvæðagreiðslunni. Margir þessara stjórnmálamanna búa yfir mikilli reynslu af því að þæfa þingmál og eru í raun í fremstu röð á heimsvísu í því fagi. Því fyrr sem tillagan kemur fram því meiri líkur eru á að hægt sé að koma henni í gegnum þingið áður en sumarleyfi þingmanna brestur á. Ég myndi segja að mikið seinna megi þetta ekki vera ef við gerum ráð fyrir að sjálf atkvæðagreiðslan fari fram eigi síðar en um mitt ár 2027 eða svo (helst auðvitað fyrr!). Ef meirihluti landsmanna vill hefja viðræður með að markmiði að ganga í ESB er staðan sú að í reynd hefur ríkisstjórnin að hámarki eitt og hálft ár til að klára viðræður, halda aðra atkvæðagreiðslu um samning, leggja grunn að stjórnarskrárbreytingu og fara loks í nýja kosningabaráttu til að freista þess að tryggja sér áframhaldandi völd svo hún geti klárað málið til enda. Þetta verður vísast frekar erfitt. Ef ekki er hafist handa hið fyrsta er mögulegt að ESB mál ríkisstjórnarinnar falli á tíma áður en hún hefst fyrir alvöru við að hrinda því í framkvæmd.

Annað sem ætti að vera áhyggjuefni fyrir Evrópusinna er að fram til þessa hefur ríkisstjórnin í heild virkað svolítið ósannfærandi í málinu ef satt skal segja. Vonandi er þetta þó ekki rétt mat. Ástæðan fyrir efasemdum er að forsætisráðherra, Kristrún Frostadóttir, hefur fram til þessa ekki sýnst sérstaklega áhugasöm um málið og ekki gefið Evrópusinnum tilefni til að álykta að hún sé líkleg til að taka skýra pólitíska forystu í málinu og tala með skýrum og afdráttarlausum hætti fyrir því að ríkisstjórnin fái umboð frá þjóðinni til að hefja viðræður með aðild að markmiði. Merki eru þó um að þetta kunni að vera breytast og er það vel ef rétt reynist. Viðreisn sýnist á þessu stigi helst líkleg til að taka slíka forystu í málinu. Reynir því á hvort flokkurinn, formaður hans Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, og forysta hans öll sé tilbúin til þess og tala fyrir því af alvöru og þunga að viðræðum verði haldið áfram og fá þannig kjósendur á sitt band við að styðja þá stefnu flokksins að Íslandi gangi í ESB.

Vissulega er ESB málið talsvert rætt á opinberum vettvangi og í þeirri umræðu eru margir eindregnir stuðningsmenn aðildar sem hvetja ríkisstjórnina til dáða. Það er aftur á móti ekki nægilegt að ábyrgðin á því að tala fyrir málinu með skýrum og afdráttarlausum hætti sé skilin eftir hjá hinum óbreyttu áhugamönnum um pólitík og Evrópumál: áhugamönnum sem, án þess að kasta rýrð á þá með nokkrum hætti, hafa ekki trausta fótfestu í raunverulegri pólitík af því tagi sem málið augljóslega þarfnast, ef það á að hafa einhvern raunverulegan framgang. Umræður og almenn skoðanaskipti hinna óbreyttu áhugamanna á málþingum, í viðtalsþáttum í hlaðvörpum, sjónvarpi eða útvarpi, nú eða pistlar í fjölmiðlum (eins og þessi), geta vissulega stutt vel og duglega við skýra pólitíska forystu í málinu, en aldrei komið í hennar stað.

Höfundur er prófessor í lögfræði við lagadeild HA.

Nú styttist í jólin og vel fer á að rifja upp deiluna um jólatréð í Kokkedal í Danmörku í desember 2012. Í bænum er hverfið Egedalsvænge. Um er að ræða þyrpingu fjölbýlishúsa með sameiginlegt hverfisráð. Ráðið tekur ýmsar ákvarðanir meðal annars um opin svæði sem í hverfinu eru. Stjórn ráðsins er kosin af íbúum í lýðræðislegri kosningu. Í hverfinu var meirihluti íbúa innflytjendur frá ýmsum löndum, þar á meðal var töluverður hópur múslima.

Löng hefð var fyrir því í desember ár hvert að hverfisráðið keypti myndarlegt jólatré til koma fyrir á einu þessara opnu svæða fyrir íbúa að njóta um jól. Í stjórn hverfisráðsins sátu sjö fulltrúar og í kosningum sem fram fóru haustið 2012 fóru leikar svo að í hana voru kjörnir fimm múslimar. Hin nýkjörna stjórn hafnaði því, með fimm atkvæðum gegn tveimur, að setja fé í kaup á jólatré og halda smá hátíð þegar það yrði tendrað. Áætlaður kostnaður við þetta verkefni var um 8000 danskar krónur. Skömmu áður hafði stjórnin ráðstafað um 60 þúsund dönskum krónum til trúarhátíðar múslima. Ákvörðunin um að kaupa ekki jólatré var rökstudd með því að peningar væru af skornum skammti og stjórnin vildi ekki setja í forgang kaup á jólatré. Ýmis mál væru brýnni.

Þetta olli óánægju marga íbúa í hverfinu og vakti málið athygli. Stjórn hverfisráðsins reyndi að skýra mál sitt og leggja áherslu að það snerist ekki um trúarbrögð eða óvirðingu meirihluta stjórnar við danskar jólahefðir. Bar hún fyrir sig fjárskort og ýmis önnur atriði formlegs eðlis. Allt kom fyrir ekki og ákvörðunin túlkuð af mörgum sem dæmi um trúarlega og menningarlega forgangsröðun í þágu múslimskra hefða á kostnað kristinna og danskra hefða og gilda.

Danskir fjölmiðlar á landsvísu tóku málið upp og töldu sumir að um væri að ræða skýrt dæmi um óþol múslima gagnvart öðrum trúarbrögðum og ákvörðunina árás á danska menningu og henni sýnd óvirðing. Það sem í upphafi var talið staðbundið ergelsi nokkurra íbúa í Egedalsvænge varð brátt að víðtækari umræðu í dönsku samfélagi sem náði langt út fyrir hverfið og bæinn og snerist um hin stærri málefni fjölmenningarsamfélagsins, ólíka menningarhópa og áhrif þeirra á danskt samfélag og menningu. Málið rataði alla leið inn í danska þingið og þess krafist að Uffe Elbæk þáverandi menningarmálaráðherra léti málið til sín taka. Hann hafnaði því að blanda sér í ákvörðun hverfisráðsins og mátti í kjölfarið þola líflátshótanir. Þegar hér var komið sögu var málið í huga margra orðið táknmynd fyrir alvarlega menningarkreppu og átök milli danskrar menningar og „útlenskrar“ menningar.

Í stuttu máli, ákvörðun hverfisráðs í smábæ í Danmörku um að kaupa ekki jólatré var blásin upp sem birtingarmynd víðtækara og stærra vandamáls um aðlögun útlendinga að dönsku samfélagi.

Rætt var um uppbyggilega aðlögun sem vísar til virkar þátttöku aðkomufólks í hinum ýmsu samfélagslegum einingum eða stofnunum, svo sem húsfélögum, skólum og vinnumarkaði, t.d. með þátttöku starfi stéttarfélaga. Frá þessu sjónarmiði má raunar segja að málið sé ágætt dæmi um vel heppnaða uppbyggilega aðlögun íbúa af erlendum uppruna með því að múslimar þeir sem áttu í hlut tóku þátt í lýðræðislegu ferli með því að bjóða sig fram til trúnaðarstarfa og hljóta kosningu til þess. Umboðið sem þeir fengu í kosningum notuðu þeir til að hafna því að eyða peningum í sameiginlegt jólatré fyrir íbúa. Vissulega vakna hér ákveðnar spurningar um hvernig þeir sem kosnir eru til slíkra trúnaðarstarfa skuli beita valdi sínu í fjölmenningarsamfélagi, en látum þær liggja milli hluta.

Einnig var talað um menningarlega aðlögun sem snýst um gagnkvæma virðingu. Töldu margir Danir að ákvörðunin vitnaði um skort á slíkri virðingu fyrir dönskum gildum. Er þá vísað til þess að einstaklingar sem tilheyrðu minnihlutahópi í samfélaginu, virtust ekki reiðubúnir að virða staðbundnar hefðir meirihlutans, svo sem þá að allir Danir ættu rétt á því á aðventunni að „hygge sig“ í kringum jólatré. Litið var á þær skýringar sem stjórn hverfaráðsins hafði gefið sem hreinan fyrirslátt þar sem ástæða ákvörðunarinnar væri í raun af miklu dýpri menningarlegum toga.

Loks var rætt um þversögn þá sem stundum felst í kröfu um aðlögun. Hún er sé sú að í einu orði séu útlendingar hvattir til þátttöku í uppbyggilegri aðlögun. Í hinu orðinu er aftur á móti litið svo á réttur þeirra til lýðræðislegrar ákvörðunartöku sé takmarkaður við að þeir taki ákvarðanir sem falli þeim í geð sem aðhylltust hin réttu þjóðlegu gildi. Með þessu væri útlendingum send þau skilaboð að þeir væru í raun ekki fullgildir þátttakendur í samfélaginu. Eins og við var að búast notuðu flokkar á hægri væng stjórnmálanna málið sem dæmi um misheppnaða aðlögun eða eftir atvikum að slík aðlögun væri tálsýn. Standa bæri vörð um danska menningu og að skýrari innflytjenda- og aðlögunarstefna væri nauðsynleg.

Hvað sem líður þessum hugleiðingum um aðlögun var jólunum þó ekki aflýst í hverfinu þetta árið, enda leiddu þessar miklu umræður til þess að einstaklingar og fyrirtæki tóku sig saman og gáfu fé til að kaupa jólatré og borga fyrir athöfn þegar það var tendrað. Ýmsir önduðu léttar og litu svo á að með þessu hefðu danskar hefðir farið með sigur af hólmi. Aðrir litu aftur á móti svo á að með þessu hefði verið valtað yfir ákvörðun lýðræðislega kjörinnar stjórnar hverfisráðsins. Málið vekur því spurningar um hvernig þeir sem tilheyra minnihluta í samfélaginu geti tekið þátt í lýðræðislegum ferlum án þess að mæta vantrausti, sem og hvernig þeir sem telja sig til meirihluti í samfélaginu sýni lýðræðislegum ákvörðunum óvirðingu ef þær eru ekki í samræmi við þjóðlegar og menningarlegar væntingar þeirra.

Að lokum. Að framan er lýst því sem virtist í fyrstu lítilfjörleg ákvörðun stjórnar hverfisráðs í Egedalsvænge í Kokkedal um að kaupa ekki jólatré. Þessi ákvörðun leiddi til víðtækrar umræðu í Danmörku um innflytjendamál, aðlögun og togstreitu menningarheima. Ekki geri ég lítið úr því að þetta er snúin umræða og viðkvæm. Samt sem áður má kannski segja að sagan um jólatréð í Kokkedal sé dæmi um hvernig ein fjöður verður að fimm hænum!

Óska lesendum mínum gleðilegra jóla.

Höfundur er hæstaréttarlögmaður og prófessor við HA.

Inngangur

Kvennaverkfallið á dögunum og samfélagsumræða í aðdraganda þess og í kjölfarið gefur mér tilefni til að rifja upp nokkur atriði um femínísk lögfræði eða lagakenningar (feminist legal theory).

Klassískar kenningar í réttarheimspeki hafa flestar, jafnvel allar, verið þróaðar af körlum. Þessum lagakenningum er ætlað að skýra eðli laganna og réttarkerfisins og áhrif þess og þýðingu fyrir alla einstaklinga, óháð kyni. Á hinn bóginn leggja margar fræðikonur sem iðka það sem nefnt hefur verið femínísk lögfræði eða femínískar lagakenningar, áherslu á að kyn höfunda kenninganna hafi einmitt áhrif á inntak þeirra. Femínískar lagakenningar freista þess meðal annars að rökstyðja að lög og réttarkerfi mótist af reynslu karla fremur en kvenna og leitast við að varpa ljósi á hvernig þessi ójafna staða birtist á mörgum sviðum réttarins, svo sem í refsirétti, fjölskyldurétti, samningarétti og fleiri sviðum.

Ekki er deilt um að femínísk lögfræði sé á stundum hlutdræg og er það meðvitað og viðurkennt meðal margra femínista. Áherslan er á kvenlægt sjónarhorn í lögfræðilegri umræðu og leitast er við að skerpa á reynslu og stöðu kvenna við lagagerð, í fræðilegum bollaleggingum um lög og í lagaframkvæmd í því skyni að draga hlut kvenna. Þótt kenningarnar séu mismunandi og konurnar deili ekki allar sömu skoðunum, ekki frekar en karlarnir, varpa þær ljósi á tiltekið hagnýtt og félagslegt sjónarhorn á lögin sem hefur að áliti femínista lengst af verið vanrækt.

Mismunandi sjónarmið

Femínískar kenningar í lögfræði einkennast af þremur mismunandi meginsjónarmiðum. Í fyrsta lagi áherslu á félagslegan eða líffræðilegan mun karla og kvenna. Í öðru lagi á sýn á samfélagið sem feðraveldi (patriarchy), þar sem skipan samfélagsins þjóni hagsmunum karla. Í þriðja lagi af sýn á lögin sem mótuð séu til að viðhalda og styrkja feðraveldið. Þetta geri að verkum að skipan samfélags og félagslegra tengsla almennt sé hagfelldara körlum en konum. Þá er því líka haldið fram að lögin endurspegli aðallega reynslu karla og séu mótuð af hvítum menntuðum körlum sem búa við stöðugan efnahag. Þótt ýmsir lagabálkar fjalli um stöðu kvenna og séu raunar afsprengi kvenréttindabaráttu og sé ætlað að bæta hag kvenna, sé þessi staða kvenna skilgreind og afmörkuð út frá karllægu sjónarhorni. Það séu fyrst og fremst hugmyndir karla um hæfileika, getu og reynslu kvenna sem móta lögin, túlkun þeirra og framkvæmd.

Tvær áhrifamiklar konur

Mary Wollstonecraft (1759–1797) er gjarnan nefnd meðal fyrstu femínísku kenningasmiðanna, en bók hennar Til varnar réttindum konunnar (e. A Vindication of the Rights of Woman 1792) hefur verið gefin út í íslenskri þýðingu Gísla Magnússonar af Hinu íslenska bókmenntafélagi (Lærdómsrit). Bókin er tímamótaverk í sögu kvenréttinda. Wollstonecraft rökstuddi að konur væru skynsemisverur sem væru full færar um að bera borgaralegar skyldur, en stæðu körlum að baki vegna skorts á menntun og tækifærum. Enginn heilvita maður efast um það lengur að konur séu skynsemisverur sem séu full færar um að axla borgaralegar skyldur, en þetta þótti ekki augljóst í þá daga er Wollstonecraft skrifaði sína bók. Hitt er meira vafamál hvort skortur kvenna á menntun standi því enn fyrir þrifum að þær axli borgaralegar skyldur, enda eru konur nú orðið miklu duglegri að afla sér háskólamenntunar en karlar. Þökk sé konum eins og Wollstonecraft ásamt mörgum öðrum dugmiklum femínistum.

Simone de Beauvoir (1908–1986) hafði mikil áhrif fyrir femínisma á síðustu öld með verki sínu Le Deuxième Sexe (oftast þýtt: Hitt kynið ). Hún lýsti því hvernig konur væru skilgreindar sem „hitt kynið“ í huga karla og að líffræðilegur kynjamunur væri notaður til að réttlæta misrétti. Kenningar hennar leggja grunn að þeirri hugmynd að kyn sé félagslega mótað frekar en líffræðilega ákveðið: „Maður fæðist ekki kona, heldur verður kona.“ Beauvoir lagði áherslu á að konur ættu að njóta frelsis og jafnréttis á eigin forsendum, ekki sem undantekningar frá karllægu viðmiði. Hugmyndir hennar urðu ráðandi í femínískum lagakenningum á sjöunda og áttunda áratug síðustu aldar. Hún leggur áherslu á að jafnrétti krefjist þess að konur verði fullvalda einstaklingar, sjálfstæðir í hugsun og athöfnum, og vinna þurfi að samfélagsbreytingum til að auðvelda þetta.

Fjórar kenningar

Algengt er í ritum um réttarheimspeki að skipta femínískum lagakenningum í frjálslyndar, menningarlegar, róttækar og síð-módernískar femínískar lagakenningar. Lítum aðeins nánar á þetta.

Frjálslyndar femínískar kenningar leggja áherslu á jafnan rétt kvenna og karla á öllum sviðum samfélagsins, svo sem þegar kemur að kosningarétti, rétti til menntunar, atvinnu, launa og þátttöku í stjórnmálum. Þótt árangur hafi verið mikill í Vestrænum lýðræðisríkjum, hafa sumir fræðimenn bent á að konur séu enn að starfa innan ramma sem mótaður sé af körlum. Með öðrum orðum jafnréttið hafi tryggt konum mikilvæg réttindi í samfélaginu en hafi ekki breytt því í grundvallartriðum enda sé það ennþá krallægt. Þær horfa því á þessar úrbætur sem aðlögun að heimi karla fremur en raunverulega endurskoðun á gildum hins karllæga samfélags. Femínískar jafnréttishugmyndir þróuðust síðan smám saman, og kosningaréttur kvenna var ekki viðurkenndur í mörgum löndum fyrr en á 20. öld, t.d. 1915 á Íslandi.

Menningarlegar femínískar lagakenningar leggja áherslu á eðlislægan mun kynjanna.  Carol Gilligan (In a Different Voice) er gjarnan nefnd í þessu sambandi og leggur áherslu á eðlislægan mun kynjanna og mismunandi siðferðilegt sjónarhorn karla og kvenna. Hún staðhæfir að karlar leggi áherslu á sjálfstæði og réttindi, en konur á umhyggju og tengsl. Lausnir kvenna á vandamálum dagsins miðist við að viðhalda samböndum  og viðurkenna beri sjónarmið kvenna. Robin L. West (Jurisprudence and Gender 1988) er annar fræðimaður af þessum meiði og telur að konur séu „tengdar“ öðrum frekar en sjálfstæðar einingar, og að reynsla þeirra sé mótuð af líffræðilegum og félagslegum þáttum. Þungun, barnsburður og brjóstagjöf séu ein birtingarmynd þessa. Hér hafa vissulega komið fram andmæli eins og við öllum kenningum sem einhvers virði eru. Þannig benda sumir á að vandinn við þessar hugmyndir sé að ekki deili allar konur þessari reynslu, sem vekur spurningar um sannindi þessara kenninga fyrir allar konur.

Þá eru það róttækar femínískar kenningar sem leggja áherslu á að konur séu sérstök stétt undir yfirráðum karla. Bandaríski prófessorinn Catharine MacKinnon (Toward a Feminist Theory of the State 1989) segir að lög og samfélag viðhaldi yfirráðum karla og að konur verði að meta á þeirra eigin forsendum, ekki forsendum karla. Þessar kenningar segja að samfélagið almennt meti kvenlega eiginleika minna sem leggi grunn að ójafnri stöðu karla og kvenna. Hugsunin er að við öll (líka konur) höfum tilhneigingu til að líta svo á að ákveðnir eiginleikar séu taldir karllægir (rökvísi, athafnasemi, reglur) og aðrir kvenlægir (tilfinningasemi, viðkvæmni og atviksbundnar (contextualised) lausnir á ágreiningsefnum fremur en að beita fyrirfram gefnum reglum). Samfélagið metur þá eiginleika meira sem við tengjum almennt við karla, sem styrkir stöðu karla á kostnað kvenna þegar á heildina er litið. Til að ekki sé neinn misskilningur þá er höfundur ekki að halda því fram að þetta sé munurinn á konum og körlum. Fremur er að skoðun Catharine MacKinnon að þetta endurspegli algeng viðhorf í samfélaginu, bæði meðal karla og kvenna og að þau þurfi að uppræta.

Síð-módernískar femínískar kenningar hafna hugmyndum um algild sannindi um konur. Engin ein femínísk kenning þjóni öllum konum vegna fjölbreytileika þeirra í þjóðerni, trú, menningu, stétt, menntun, efnahagslegri stöðu o.s.frv. Engin leið sé að skilgreina eða afmarka hið almenna „kvenlæga“ sjónarhorn“ sem sameiginlegt sé öllum konum. Svo segja sumir að þessar kenningar sem nefndar voru séu búnar séu til af hvítum menntuðum konum sem búi við traustan efnahag, sem minnir óneitanlega á karlana sem sagðir eru hafa búið til hinar klassísku karllægu kenningar. Þessar konur séu því, ekki frekar en karlarnir, handahafar hugmynda og kenninga sem gagnist öllum konum sem búi, rétt eins og karlarnir, við mjög ólíkt hlutskipti í lífinu hvort heldur horft er til menntunar, fjárhags, menningar, heilsu eða þjóðfélagsstöðu eða annarra þátta.

Ein kenning fyrir allar konur?

Að lokum, femínískar lagakenningar hafa haft ýmisleg áhrif með því að leggja áherslu á reynslu og sjónarmið kvenna og með því að færa rök að því að lög og réttarkerfi mótist af feðraveldi, sé karllægt og benda á félagslega þætti sem móta hugmyndir okkar um kynin. Femínískar lagakenningar vekja til umhugsunar um réttlæti, vald og félagslega mismunun og bjóða upp á áhugavert sjónarhorn í lögfræðilegum rannsóknum. Endanleg svör og sannleika fyrir allar konur hafa þær þó sennilega ekki að geyma, ekkert frekar en kenningarnar sem mótaðar hafa verið af körlum hafa að geyma endanleg svör og sannleik fyrir alla karla.

Höfundur er hæstaréttarlögmaður og prófessor við lagadeild HA

Í Sturlungu er að finna Þorgils sögu og Hafliða, þar sem segir frá goðorðsmanninum Hafliða Mássyni, frá Breiðabólsstað í Vesturhópi og deilum hans við Þorgils Oddason. Lenti þeim saman og meiddist Hafliði á hendi. Spruttu af því málaferli á Alþingi og vildi Hafliði bætur fyrir sem skyldu verða þessar:

„Átta tigu hundraða þriggja álna aura vöruvirt fé, lönd í Norðlendingafjórðungi, gull ok silfur, austrænan varning, járnsmíði; ríflegir gripir þeir er eigi tækju minna en kúgildi, geldir hestar, því at einu graður hestur ef mer fylgdi, ekki hross eldra en tólf vetra og eigi yngra en þrevett. Gjalddagi á fénu fyrir búðardurum Hafliða eða færa honum heim en hann sjálfur virða allt féið.“

Mælti þá Skafti Þórarinsson, þessi orð sem fleyg hafa orðið síðan: „Dýr mundi Hafliði allur, ef svo skyldi hver limur.“

Trump og BBC

Nýlega bárust fréttir af því að lögfræðingar Trumps hefðu sent BBC formlegt bréf þar sem þeir krefjast bóta vegna ætlaðs ærumeiðandi efnis sem stöðin sendi út. Deilan snýst um ávarp Trumps til stuðningsmanna sinna þann 6. janúar 2021, þegar hópur þeirra réðst inn í þinghúsið á Capitol Hill eftir tap hans gegn Joe Biden forsetakosningunum 2020. BBC hafði klippt saman búta úr ræðunni þannig að hin umþrætta setning hljómaði svo: „We’re going to walk down to the Capitol and I’ll be there with you, and we fight. We fight like hell.“

BBC hefur viðurkennt að þessi „klipping“ hafi kannski ekki gefið alveg rétta mynd af hlutunum og dómgreind þeirra sem klipptu hafi ekki verið upp á það besta þann daginn, sem auðvitað er ekki gott fyrir svo virðulegan miðil. Trump telur æru sína svo illa leikna vegna þessa að tjónið nemi að minnsta kosti einum milljarði dollara. Gert er ráð fyrir að málið verði höfðað í Flórída verði greiðslan ekki innt af hendi, þar sem lög um málshöfðunarfresti í málum af þessu tagi í Bretlandi hamla málshöfðun þar í landi.

Málaferli vítt og breytt

Trump hefur lengi átt í útistöðum við fjölmiðla og útgefendur, einkum í Bandaríkjunum. Nær þessi saga langt aftur og hófst raunar löngu áður en hann varð forseti. Hér er aðeins pláss til að nefna það helsta frá síðustu misserum.

Á árinu 2020 höfðaði kosningateymi Trump mál gegn New York Times og Washington Post vegna leiðara um ætluð tengsl hans við Rússa. Í þessum málum voru gerðar kröfur um bætur upp á að minnsta kosti 100 milljónir dollara. Báðum málunum var vísað frá árin 2021 og 2023.

Á árinu 2024 stefndi Trump ABC News og fréttamanninum George Stephanopoulos vegna ummæla um að hann hefði sætt ábyrgð að einkarétti fyrir nauðgun og vísað þar til dóms í einkamáli E. Jean Carroll gegn Trump þar sem hann var talinn bera bótaábyrgð gagnvart henni fyrir kynferðislega misnotkun eða áreitni. Málinu lauk með samkomulagi þar sem ABC greiddi Trump 16 milljónir dollara, meðal annars til forsetasafns hans. Slík söfn eru reist fyrrum forsetum Bandaríkjanna til dýrðar, líkt og Rómverjar reistu hofið Aedes Divi Iulii til dýrðar Júlíusi Sesar. Reistu þeir raunar fleiri keisurum slík hof.

Árið 2025 stefndi Trump CBS News og Paramount Global vegna viðtals við Kamölu Harris sem hafi verið ritstýrt þannig að Trump fannst hann smánaður. Í málinu gerði hann upphaflega kröfu um bætur upp á 20 milljarða dollara sem hann síðan gaf 10 milljarða dollara afslátt af. Málinu lauk með greiðslu upp á 16 milljónir dollara til Trumps sem einnig rann í forsetasafns hans. Vert að geta þess að CBS og Paramount viðurkenndu enga þó enga sök í málinu en vildu greinilega losna undan hótunum Trumps og afskiptum hans af störfum þeirra.

Síðar sama ár höfðaði Trump mál gegn Wall Street Journal vegna greinar sem birt var Wall Street Journal (WSJ) grein í júli sl. þar sem fullyrt var að Trump hefði á árinu 2003 sent Jeffrey Epstein afmæliskort sem með kynferðislegum skírskotunum og skissu af nakinni konu. Trump vill fá 10 milljarða dollara í bætur fyrir þetta.

Í september bætti hann svo um betur og stefndi bæði New York Times Company og Penguin Random House fyrir það sem hann kallar „kerfisbundna meiðandi umfjöllun“ og bókina Lucky Loser þar sem Trump fær harla háðulega útreið. Hér telur hann ekki duga minna en 15 milljarða dollara til að bæta honum skaðann.

Loks stendur Trump Media & Technology Group, sem rekur samfélagsmiðilinn Truth Social, í málaferlum við tug fjölmiðla, meðal annars Newsweek og Guardian, vegna frétta sem sögðu fyrirtæki Trumps hafa tapað 73 milljónum dala. Félagið segir frásögnina uppspuna og krefst samsvarandi fjárhæðar í bætur.

Hernaður gegn fjölmiðlum

Þessi endurteknu málaferli verða tæpast skýrð með því einu að um sé að ræða persónulega viðleitni Trumps til að hreinsa mannorð sitt. Málaferlin líta margir á sem hluta af víðtækari hernaði hans gegn frjálsri fjölmiðlun og tjáningarfrelsinu. Vegna þess hvernig tjáningarfrelsisákvæði bandarísku stjórnarskrárinnar hefur verið túlkað fyrir dómstólum þar í landi eru þessar málsóknir aftur á móti ekki líklegar til árangurs og umkrafðar bætur raunar fáránlegar. Í besta falli má gera ráð fyrir að einhverjir þessara miðla geri við hann sátt líkt og rakið er að framan, til að freista þess að hann láti þá í friði við störf þeirra, að minnsta kosti um sinn, og baki þeim ekki frekari ama og kostnað en komist verður hjá. Engu að síður má gera ráð fyrir að þessar málsóknir hafi mikil fælingaráhrif á fjölmiðla og séu til þess fallnar að skapa ótta, sem og leiða af sér aukna sjálfsritskoðun þeirra, einkum minni fjölmiðla sem ekki hafa fjárhagslega getu til að standa upp í hárinu forsetanum í dómsölum landsins eða bjóða honum sáttagreiðslur til að róa hann.

Æra metin á billjónir!

Hvað sem líður hættunni sem tjáningar- og fjölmiðlafrelsi stafar af þessum hernaði Trumps gegn frjálsum fjölmiðlum er ljóst að verðið á æru hans nokkuð hátt. Ef þessar fjárhæðir sem nefndar eru að framan eru lagðar saman og heildartalan námunduð niður í næsta milljarð getum við sagt að hún sé 36 milljarðar dollara. Ef þeirri fjárhæð er umbreytt í íslenskar krónur (miðað við gengi dagsins) nemur hún 4,554,720,000,000 íslenskra króna. Fyrir þá sem eru ekki læsir á þessa tölu, þá er hún skrifuð út með bókstöfum svona: fjórar billjónir fimm hundruð fimmtíu og fjórir milljarðar sjö hundruð og tuttugu milljónir króna.

Hér eiga við, að breyttu breytanda, orð Skafta Þórarinssonar: „Dýr mundi Trump allur ef svo skyldi æra hans.“

Höfundur er prófessor í lögfræði við HA.

Fréttir herma að Laxness sé á útleið úr grunn- og framhaldsskólum landsins. Sjálfur las ég Íslandsklukkuna fyrir landspróf, sem var nám sem krakkar stunduðu 15-16 ára gömul í þá daga til að komast í menntaskóla. Nú er þetta tíundi bekkur í grunnskóla. Man þetta vel því mér fannst Íslandsklukkan svo skemmtileg. Í MT minnir mig að okkur samnemendum hafi verið gert að lesa Gerplu og mögulega fleiri sögur eftir Laxness sem námsefni í íslensku. Man þetta þó ekki glöggt, enda las ég Laxness mikið á menntaskólaárunum af fúsum og frjálsum vilja hvort sem er, svo frábær rithöfundur sem mér fannst hann vera.

Í þá daga er ég sótti menntaskóla var algengt að ungir menn gortuðu sig af því að hafa lesið Laxness og ákveðin samkeppni var í gangi meðal þeirra um það hver hefði lesið mest og hver hefði flestar tilvísanir í Laxness á valdi sínum, helst með því að herma eftir skáldinu. Þetta átti síður við um stúlkurnar sem almennt höfðu minni áhuga á Nóbelsskáldinu en piltarnir. Til að standa sig í samkeppninni áttu sumir þessara ungu manna það til að segjast hafa lesið aðeins meira í Laxness en rétt var ef strangt er farið í sakirnar.

Nú eru þessir fyrrum skólapiltar á virðulegum aldri og ég sé suma þeirra þusa á fésbókinni yfir því að Laxness sé á útleið úr skólum landsins. Grunar mig að einhverjir þeirra hafi í gegnum árin náð að sannfæra sjálfa sig um að þeir hafi þegar lesið ýmislegt í Laxness sem þeir eiga eftir að lesa. Þetta er að einhverju leyti skiljanlegt þegar Laxness á í hlut því maður gæti vel haldið að maður hefði lesið sumt eftir hann sem maður hefur í raun aldrei lesið. Ástæðan er sú að margar persónur úr bókum hans eru þekktari en bækurnar sjálfar. Þannig telja margir sig góðkunningja Bjarts í Sumarhúsum þótt þeir hafi í raun aldrei lesið Sjálfstætt fólk. Svo er Bjartur í Sumarhúsum erkitýpa, eins konar frumgerð hins forpokaða homo sapiens. Til að mynda sagði mér amerískur aðdáandi Laxness, að ég held bókmenntafræðingur eða rithöfundur, sem dvaldi langdvölum í stúdentakjallaranum við Hringbraut, þar sem ég starfaði um kvöld og helgar sem dyravörður með fram háskólanámi mínu í sögu, heimspeki og lögum, að þúsundir slíkra Bjarta byggju í Nýju Jórvík. Sjálfur þekki ég nokkra sem búsettir eru í Rangárþingi Ytra.

Vitaskuld voru það vonbrigði fyrir mig að lesa fréttir um að Laxness væri á útleið úr skólum landsins, þótt mig rámi raunar í að áþekk frétt hafi birst í fjölmiðlum fyrir nokkrum árum. Þessi viðbrögð ráðast eflaust af því að það sem maður telur hafa gagnast sér, og hafi jafnvel mótað mann á jákvæðan hátt, hljóti að vera gott fyrir aðra líka, ef ekki nauðsynlegt. Fer þetta mat eflaust eftir því hvað maður telur sjálfan sig vel heppnaðan frá menntavísindalegu sjónarmiði og hversu stóran þátt skyldulestur á Laxness kann að eiga í því mati.

En svo hugsar maður málið nánar. Þá verður niðurstaðan sú að auðvitað er Laxness ekki ómissandi frekar en aðrir dauðlegir menn þegar kemur að því að vinna að mál- og bókmenntaþroska ungdómsins í landinu. Í því sambandi má vekja athygli á að Laxness sjálfur náði þessum þroska sínum langt umfram samtímamenn sína þótt hann hafi ekki átt þess kost á unga aldri að lesa sjálfan sig sem fullmótaðan rithöfund. Aukinheldur entist hann ekki einu sinni í menntaskóla til að klára stúdentspróf svo mikið lá honum á að fara út í heim að skrifa bókmenntir. Hann las því heldur ekki sem menntaskólanemi fyrir próf þær heimsbókmenntir sem í þá daga voru taldar nauðsynlegar hverjum manni sem nokkrum þroska vildi ná á sviði bókmennta.

Sem aðdáandi Laxness vinn ég gegn því að bækur hans rykfalli með því að halda áfram því sem ég hef gert með hléum í áratugi, sem er að hafa hverju sinni að minnsta kosti eina bók eftir hann í bókastaflanum á náttborðinu mínu, en þar eru jafnan nokkuð margar bækur. Ástæðan fyrir þessu er sú að ég er enn þá að reyna að læra af Laxness að skrifa vel. Þegar og ef það tekst ætla ég að verða rithöfundur.

Þegar þetta er skrifað er Innansveitarkronika á náttborðinu mínu, en hún kom út fyrir 55 árum. Ég teygi mig eftir bókinni, lýk henni upp af hendingu og les þar sem segir af Finnbjörgu eiginkonu Ólafs Magnússonar á Hrísbrú.

„Einginn þekti hana, vegfarendur höfðu aldrei séð hana, sumir drógu af líkum að slík kona væri ekki til. Innansveitarmenn höfðu þó margir séð hana fyr á árum þegar hún gekk um hús sín, stilt í orðfæri en tók á öllu af röggsemi, samt með nokkrum hætti gestur heimahjá sjálfri sér, enda ættuð að norðan; þjóðskáldið á Bæsá sem þýddi Milton og Klopstock ku hafa verið ömmubróðir hennar. Hvernig barst hún að norðan og giftist Ólafi á Hrísbrú? Um það fara ekki sögur. Einstöku maður mundi svo lángt að hafa séð konu þessa fægja gljáþjöppuð moldargólfin á Hrísbrú með álftarvæng fyrir jól. Kanski hafði vilpan í bæardyrunum sem einginn vissi hennar dýpt ásamt foraðinu fyrir framan hlaðstéttirnar orðið henni ofjarl. Dag nokkurn um það bil sem börn hennar voru vel komin á legg lagðist hún í kör og reis ekki upp síðan; en kör hefur verið ein mikilsverðust þjóðfélagsstofnun á Íslandi frá því land bygðist. Það var sagt að konan væri búin að liggja átján ár í körinni.“

Nú fer að styttast í að jólin nálgist! Við blasir að þeir sem áhyggjur hafa af brotthvarfi Laxness úr skólum vinna best gegn mögulegum neikvæðum áhrifum þess á ungviði þessa lands með því að gefa stálpuðum börnum og barnabörnum bækur Laxness í jólagjöf. Þeir geta meira segja gefið þeim bækurnar sem þeir eiga í sínu eigin safni og hafa kannski ekki lesið lengi. Með þessu geta þeir stuðlað að góðri menntun barnanna, sjálfbærni og sparnaði. Svo má nefna að fátt er skemmtilegra við bóklestur en að lesa einmitt lúnar bækur sem bera þess merki að hafa verið lesnar oft og vel.

Höfundur er doktor í lögfræði og prófessor við lagadeild Háskólans á Akureyri 

Eyjan 24. október 2025

Ísland starfar náið með ýmsum alþjóðlegum stofnunum. Einna mikilvægast er samstarf Íslands við ESB, en stór hluti af störfum Alþingis og ráðuneyta felst einmitt í að innleiða löggjöf sambandsins um innri markaðinn. Þetta er gert á grundvelli EES-samningsins en með honum var Íslendingum heimiluð þátttaka á þessum markaði sem telur um 450 milljónir manna.

Þeir sem tortryggja alla þessa útlensku löggjöf líta svo á að hún taki ekki mið af íslenskum lagahefðum eða sérstöðu íslensks samfélags í sögulegu, efnahagslegu og menningarlegu tilliti. Til lengri tíma grafi hún undan þjóðríkinu og sjálfstæði landsmanna þeim til tjóns. Ekki megi hleypa þessum útlensku lögum dýpra inn í hina helgu lagasál Íslendinga umfram það sem hagstætt er fyrir landann. Í þessu birtist sú hugmynd að eitthvað sé til sem heitir íslensk lagahefð sem hafi að geyma lagasál af sérstökum uppruna og sérstakrar gerðar sem þjóðinni sé hollast að halla sér að eigi ekki illa fyrir henni að fara.

Ég ætla að gerast svo djarfur að halda fram að lagahefð sem sé alfarið íslensk sé strangt til tekið ekki til. Ég rifja í þessu sambandi upp fyrirlestur sem ég hélt á fullveldisráðstefnu Dansk-Íslenska félagsins í Eddu, húsi íslenskunnar, 30. nóvember 2023. Meðal þess sem ég hélt fram þar er að íslensk lögfræði sé í raun dönsk, ekki íslensk!

Með lögum skal land vort byggja en með ólögum eyða

Í skjaldarmerki íslensku lögreglunnar segir „Með lögum skal land byggja“. Ýmsir ætla að hér sé vísað til íslenskra lagahugmynda um að án íslenskra laga sé ekki hægt að byggja Ísland svo vel fari. Höfundur Njálu var einnig áþekkrar skoðunar, en samt á breiðari grundvelli. Í 70. kafla sögunnar segir frá því er Mörður Valgarðsson sakaði Gunnar á Hlíðarenda um að hafa rofið sætt sem gerð hafði verið. Þá svaraði Njáll sem þar mun hafa verið viðstaddur: „Eigi er það sættarof að hver hafi lög við annan því að með lögum skal land vort byggja en með ólögum eyða“. Höfundur Njálu var fróður um norræn lög, og þar með talin íslensk, enda þetta tvennt eitt og hið sama á þeim tíma er samtal þetta á að hafa átt sér stað. Er þá þess að geta að Njála lýsir atburðum sem eiga að hafa gerst á árabilinu 950-1020, þótt elsti texti sögunnar sem vitað er um sé talinn skrifaður mun seinna eða um 1300. Orðin finnast aftur á móti hvergi í Grágás né Jónsbók. Þau er á hinn bóginn að finna í 3. kafla þingfararbálks Járnsíðu, sem gilti í um tíu ár á Íslandi á milli fyrrnefndra lögbóka. Þannig ef ekki væri fyrir Njálu hefðu vísdómsorð þessi varla náð haldfestu í huga Íslendinga.

Í æsku trúði ég að þetta væri alíslensk hugsun um nauðsyn laga í samfélagi manna, og þá helst íslenskra laga. Ég varð því hissa þegar ég kom til Kaupmannahafnar í fyrst sinn vorið 1977. Þar stóð nefnilega (og stendur enn) á húsinu við Kóngsins Nýjatorg sem hýsir Bæjarrétt Kaupmannahafnar „Med lov skal man land bygge“. Ég ályktaði auðvitað að þetta hlyti að koma úr Njálu, nú eða jafnvel skjaldarmerki íslensku lögreglunnar. Ég rannsakaði málið og hið rétta er að þessi vísdómur kemur úr Codex Holmiensis (Landskaparbálki fyrir Jótland, Fjón og Slésvík) sem staðfestur var af Valdemar II konungi Danmerkur árið 1241. Ólíklegt er að Valdemar konungur hafi á þessum tíma þekkt til Njálu og enn síður til skjaldarmerkis íslensku lögreglunnar. Hann hlýtur að hafa haft þennan vísdóm annars staðar frá. Líklega úr norðanverðri Evrópu úr hyldýpi lögspeki miðalda. Þetta er góð speki sem germanskir villimenn í Svartaskógi snemma á miðöldum höfðu áttað sig á, líklega um tvö til þrjú hundruð árum áður norrænir menn byggðu Ísland.

Þjóðveldið

Íslendingar tala gjarnan um stjórnskipan þjóðveldisins 930-1262/4 sem kjarna íslenskrar lagahugsunar og á þeim tíma hafi fornaldarfrægð landsins risið hæst, sem og frelsið og manndáðin best, svo leitað sé í kvæðasmiðju Jónasar Hallgrímssonar. Samt vita allir sem vilja vita að rannsóknir á lögum þessa tíma eins og þau eru skráð í Grágás gefa til kynna að þau hafi aðallega verið innflutt. Sagan af Úlfljótslögum vitnar um þetta en fyrirmynd þeirra voru lög fyrir Hörðaland í Noregi. Þessi lög voru aldrei skráð, nema ef vera skyldi fyrst í Hafliðaskrá Mássonar lögsögumanns veturinn 1117 – 1118 að Breiðabólstað í Vesturhópi í Húnavatnssýslu. Ekki hefur varðveist eintak af þessari skrá en Ari fróði staðhæfir að hún hafi verið til. Víst má telja að lög þjóðveldisaldar, eins og þau eru skráð í Grágás, eigi sér beina hliðstæðu í Gulaþingslögum frá Noregi og hafi byggst á norrænum og germönskum réttarhugmyndum með rætur í norðurhluta meginlands Evrópu. Þannig hafa þessar réttarhugmyndir ferðast alla leið frá norðanverðri Evrópu, einkum þeim hluta sem kenndur er við Germaníu (Sviss, Þýskaland, Austurríki, Holland) og áfram þaðan til Danmerkur og Noregs og loks alla leið til Íslands. Að sönnu má segja að frá upphafi byggðar á Íslandi hafi „Evrópurétturinn“ streymt um æðar íslensks samfélags.

Íslenskt konungdæmi

Við lok Sturlungaaldar gáfust Íslendingar upp á þjóðveldinu sínu og sjálfstæðinu sem því var samfara, sem og erjum höfðingjaætta á Íslandi. Sáu þeir ekki annað ráð vænna en að leita á náðir Noregskonungs til að koma á friði innanlands, gegn því meðal annars að fá að halda íslenskum lögum. Gerður var við hann Gamli-sáttmáli sem svo er nefndur (1261-1262/4). Samþykkt var lögbók sem nefnd var Jónsbók en Jón Erlendsson kom með bókina til Alþingis 1281 frá Noregi. Jónsbók, sem á sér skýra hliðstæðu í landslögum Magnúsar lagabætis Noregskonungs, sem er í raun samsuða úr lögum þjóðveldisins (upphaflega frá Noregi), evrópskri lagahefð, með dassi af rómverskum áhrifum, einkum á sviði kirkjuréttar, sem og reglum sem telja má íslenskar að því leyti að þær voru að nokkru sniðnar að búskaparháttum og aðstæðum á Íslandi.

Með lögtöku Jónsbókar tók við það tímabili Íslandssögunnar sem stundum er við hana kennt, en endalok þess eru gjarnan miðuð við það þegar réttarfarsreglur Norsku laga frá 1687 voru lögteknar á Íslandi 1732. Í lagalegu tilliti einkenndist Jónsbókartímabilið af því að smátt og smátt dró úr lagasetningu Alþingis, jafnframt kvarnaðist úr Jónsbók og vék hún fyrir norskum og síðan dönskum lögum fyrir tilverknað Kalmarssambandsins sem gerði að verkum að Ísland féll að lokum undir Danmörku þótt íslenskir höfðingjar hefðu upphaflega gert Gamla sáttmála við Noregskonung. Þannig einkennist réttarsaga Íslendinga á Jónsbókartímabilinu, sem stóð í um það bil fimm hundruð ár, af því að dönsk og norsk lög viku reglulega fyrir öðrum nýrri dönskum og norskum lögum. Í reynd fór lítið fyrir lögum sem segja má að hafi verið alfarið íslensk þótt í sumum tilfellum megi segja að erlend lög hafi verið aðlöguð að íslenskum aðstæðum, með einskonar altækri aðlögun eins og það heitir í EES-samningnum.

Vald Danakonungs náði mestum hæðum á Íslandi með einveldishyllingunni í Kópavogi 1662. Niðurlæging Alþingis var algjör þegar leið á 18. öld og var í raun lagt niður á árinu 1800 og var þá eingöngu dómstóll. Að vísu var Alþingi síðan endurreist sem ráðgjafarþing 1843 með tilskipun Danakonungs.

Á 18. og 19. öld voru dönsk lagaáhrif áfram ríkjandi á Íslandi. Embættismenn voru danskir og rentukammerið í Kaupmannahöfn streymdi í sífellu danskri löggjöf til Íslands. Íslendingar lærðu líka sína lögfræði í Kaupmannahöfn allt fram á 20. öld og stúderuðu svo sem vænta mátti dönsk lög. Þetta breyttist þó með stofnun lagaskóla við Þingholtstræti 28 í Reykjavík 1908 þar sem læra mátti íslenska lögfræði þótt það breytti ekki þeirri staðreynd að kennslubækurnar voru áfram á dönsku enda lögin að mestu enn dönsk að uppruna. Eftir að lagakennsla hófst á Íslandi hafa Íslendingar haldið áfram að fara í framhaldsnám til Danmerkur, nú orðið mest til að stúdera Evrópurétt og evrópskar mannréttindareglur.

Íslenskt löggjafarvald eftir 1874

Með stjórnarskránni frá 1874 fengu Íslendingar löggjafarvaldið í sínar hendur ásamt konungi Danmerkur. Alþingi hélt áfram að samþykkja lagabálka langt fram á 20. öld á ýmsum mikilvægum sviðum opinbers réttar og einkaréttar sem í öllum meginatriðum voru reist á dönskum lögum sem fyrirmynd. Þá voru danskar kennslubækur áberandi í laganámi fram undir lok 20. aldar. Þær íslensku kennslubækur sem tóku við eru líka stútfullar af tilvísunum í rit danskra fræðimanna. Má hér nefna svið eins og refsilöggjöf, samningalög, fjölskyldurétt og réttarfar í einkamálum, sem og sakamálum. Önnur svið mótast af dönskum óskráðum reglum, svo sem í skaðabótarétti, kröfurétti og stjórnsýslurétti, en vitaskuld fundu Danir þessar reglur ekki upp heldur fengu þær flestar að láni sunnar í álfunni. Í stuttu máli, lögfræðin á Íslandi var alveg fram undir lok 20. aldar meira og minna dönsk ef grannt er skoðað, og sú danska raunar aðallega þýsk. Meira segja er lýðveldisstjórnarskráin frá 1944 aðallega dönsk eins og menn þekkja með íslenskri aðlögun þar sem kjósa varð forseta í stað þess að hafa arfakóng sem ekki fannst á Íslandi. Já, og svo loks að lokum þarf að nefna mannréttindakafla íslensku stjórnarskrárinnar sem er samsuða upp úr dönsku stjórnarskránni, sem aftur er soðin upp úr þeirri Belgísku, og þessu öllu síðan blandað saman við alþjóðlega mannréttindasáttmála, ekki síst Mannréttindasáttmála Evrópu.

Þróun íslenskra laga síðustu áratugi

Upp úr 1990 hafa áhrif danskra laga og danskra fræðimanna á lögfræðiiðkun á Íslandi farið þverrandi. Í stað þessara áhrifa koma áhrif þjóðréttarsamninga á mörgum sviðum. Einkum eru fyrirferðarmiklar reglur sem varða innri markað ESB vegna EES-samningsins og evrópskar mannréttindareglur, svo sem eins og þær birtast í Mannréttindasáttmála Evrópu. Vitaskuld ber ekki að skilja það svo að löggjöf sem alfarið má segja að sé íslensk skipti ekki máli, en það gerir hún auðvitað í mjög ríkum mæli.

Aðalpunkturinn í þessum pistli er þó að halda því til haga að allt frá því að Ísland byggðist hafa lögin í landinu mótast af innfluttum réttarhugmyndum frá meginlandi Evrópu! Það byrjaði svo sannarlega ekki með ESB og EES-samningnum.

Höfundur er hæstaréttarlögmaður og prófessor í lögfræði við lagadeild HA.