Hinn 29. gr. apríl sl. var kveðinn upp dómur í Hæstarétti í máli sem varðar rétt bréferfingja til séreignarlífeyrissparnaðar. Dómurinn varpar ljósi meðferð lífeyrisréttinda og séreignarsparnaðar samkvæmt íslenskum rétti. Hann er að nokkru reistur á því að lífeyrissparnaður sé af félagslegum toga sem réttlæti takmörkun á frelsi einstaklinga sem eiga slíkan séreignasparnað til að ráðstafa honum með erfðaskrá og þar með möguleikum bréferfingja til að kalla til arfs af slíkum sparnaði. Niðurstaða dómsins felur í sér að bréferfingjar njóti ekki sama réttar og skylduerfingjar til arfs af slíkum réttindum.
Málið laut að því hvort áfrýjandi, sem var í óvígðri sambúð með hinum látna og jafnframt bréferfingi samkvæmt erfðaskrá, ætti rétt til hlutdeildar í séreignarlífeyrissparnaði þeim er hann lét eftir sig. Áfrýjandi („sambýlisekkjan“) byggði kröfu sína á því að samkvæmt 4. mgr. 11. gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða ætti slíkur sparnaðar falla til „erfingja“ og skiptast eftir reglum erfðalaga. Þar sem hún væri viðurkenndur erfingi samkvæmt erfðaskrá og samkomulagi erfingja taldi hún sig eiga rétt til þriðjungs innstæðunnar.
Stefndi, lífeyrissjóðurinn, mótmælti þessu og byggði meðal annars á því að hugtakið „erfingjar“ í fyrrgreindu ákvæði bæri að túlka þröngt, þannig að það tæki eingöngu til skylduerfingja, þ.e. maka og barna. Þá vísaði stefndi einnig til þess að samkvæmt 2. mgr. 8. gr. sömu laga væri óheimilt að ráðstafa séreignarlífeyrissparnaði með erfðaskrá, sem útilokaði að bréferfingi gæti öðlast beinan rétt til hans.
Í dóminum var með skýringu nefndra ákvæða komist að þeirri niðurstöðu að óheimilt væri að ráðstafa séreignarlífeyrissparnaði með erfðaskrá. Þessi niðurstaða væri reist á skýru orðalagi 2. mgr. 8. gr. laga nr. 129/1997, þar sem kveðið er á um að rétthafi megi hvorki framselja né á annan hátt ráðstafa slíkum réttindum nema í tilteknum undantekningartilvikum sem ekki taki til erfðaskrár. Vísað var til eðlis og tilgangs lífeyrissparnaðar, sem væri ætlaður til framfærslu rétthafa og að honum látnum, nánustu aðstandenda hans.
Í öðru lagi lagði Hæstiréttur áherslu á sérstöðu 4. mgr. 11. gr. laganna. Þótt þar sé í upphafi mælt fyrir um að innstæða falli til erfingja og skiptist samkvæmt erfðalögum, sé í síðari málslið ákvæðisins að finna afgerandi undantekningu þar sem fram kemur að láti rétthafi eftir sig maka eða börn, renni innstæðan ekki til dánarbús heldur skiptist beint til þeirra. Aðeins við þær aðstæður að, hvorki maki né börn eru til staðar, rennur innstæðan til dánarbús og verður þá hluti af almennum erfðaskiptum.
Þessi túlkun hefur talsverðar afleiðingar. Hún þýðir að þegar skylduerfingjar eru fyrir hendi, þá stendur séreignarlífeyrissparnaður utan dánarbúsins og er undanskilinn ráðstöfunum með erfðaskrár. Bréferfingjar geta því ekki gert tilkall til hans, jafnvel þótt þeir eigi annars erfðarétt að eignum búsins. Í þessu felst skýr frávik frá meginreglu erfðaréttar um að dánarbú taki við öllum eignum hins látna.
Hæstiréttur studdi þessa niðurstöðu einnig með vísan til tilgangs laganna. Lífeyrissparnaður sé ekki hefðbundinn eign í skilningi erfðaréttar, heldur réttindi sem byggjast á félagslegum markmiðum um að tryggja fjárhagslegt öryggi eftirlifandi maka og barna. Þessi markmið réttlæta að mati Hæstaréttar að settar séu skorður við ráðstöfun hans og að forgangur sé veittur nánustu aðstandendum, þ.e. maka og börnum.
Þá vísaði dómurinn til þess að þessi túlkun samræmdist einnig verndarákvæði 2. mgr. 8. gr., þar sem kveðið er á um að ekki megi ganga að slíkum réttindum í dánarbúi. Ef litið yrði svo á að innstæðan félli almennt til búsins, myndi sú vernd veikjast og ganga gegn tilgangi laganna.
Niðurstaða dómsins var því sú að áfrýjandi (sambýlismaki), sem bréferfingi, ætti engan rétt til séreignarlífeyrissparnaðar hins látna þar sem hann lét eftir sig börn
Dómurinn hefur fordæmisgildi. Hann staðfestir með skýrum hætti að hugtakið „erfingjar“ í 4. mgr. 11. gr. laga nr. 129/1997 verður ekki túlkað einangrað heldur í ljósi heildarsamhengis laganna. Þrátt fyrir víðtækt orðalag ákvæðisins leiðir samspil þess við önnur ákvæði til þess að það tekur í raun fyrst og fremst til skylduerfingja þegar þeir eru fyrir hendi. Með þessum dómi hefur Hæstiréttur fest í sessi þau sjónarmið sem eldri dómur máli nr. 438/2009 byggði á. Þannig styrkir dómurinn og skýrir frekar framkvæmd sem áður hafði verið mótuð.