Aðild að Evrópusambandinu felur í sér að aðildarríkin deila ríkisvaldi að vissu marki með sambandinu. Sumir kjósa að tala um framsal ríkisvalds, en þessi orðalagsmunur skiptir ekki höfuðmáli hér.
ESB hefur aðeins þær valdheimildir sem aðildarríkin hafa veitt því í stofnsáttmálunum. Sambandið er því ekki ríki í skilningi þjóðaréttar heldur yfirþjóðlegt samstarf fullvalda ríkja sem fer aðeins með þær valdheimildir sem því hafa verið fengnar. Á öllum öðrum sviðum fara ríkin áfram með fullt löggjafar-, framkvæmdar- og dómsvald. Alþingi, stjórnvöld og dómstólar myndu því áfram sinna langstærstum hluta þeirra verkefna sem þau sinna nú þegar.
Löggjafarvaldið
Löggjöf ESB sem varðar innri markaðinn er einkum tvenns konar: reglugerðir og tilskipanir. Einnig eru ákvarðanir (decisions) bindandi í þeim tilvikum sem þær eiga við, en þar sem hér er fyrst og fremst horft til reglna um innri markaðinn verður ekki fjallað sérstaklega um þær.
Markmið þessarar löggjafar er að tryggja samræmd réttindi fyrirtækja og einstaklinga á innri markaðnum, ryðja úr vegi viðskiptahindrunum og stuðla að sanngjarnri samkeppni. Löggjafarvaldinu er þannig fyrst og fremst deilt með ESB til að tryggja að innri markaðurinn starfi með sama hætti í öllum aðildarríkjum.
Hér er jafnframt helsti munurinn á ESB og EES. Samkvæmt EES-samningnum verða reglugerðir ESB ekki hluti íslensks réttar fyrr en þær hafa verið teknar upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar og síðan innleiddar í íslenskan rétt. Um tilskipanir gildir í meginatriðum sama fyrirkomulag innan EES og ESB; Íslandi ber að tryggja að markmiðum þeirra verði náð en ræður sjálft hvernig það er gert.
Við aðild að ESB hyrfi þessi tvíþætta innleiðing reglugerða en Alþingi losnaði jafnframt undan því að staðfesta reglugerðir sem það getur í reynd engu breytt um. Hvort það sé pólitískt æskilegt er matsatriði. Frá lögfræðilegu sjónarmiði er þetta einfaldlega hluti af því fyrirkomulagi sem öll aðildarríkin hafa samþykkt. Að mínu mati myndi þessi breyting krefjast breytinga á stjórnarskránni, en hún jafngildir ekki afsali á fullveldi Íslands.
Dómsvaldið
Aðild að ESB felur einnig í sér að aðildarríkin deila að ákveðnu marki dómsvaldi með sambandinu. Innlendir dómstólar fara áfram með almennt dómsvald samkvæmt landsrétti, en bera jafnframt ábyrgð á að beita ESB-rétti á þeim sviðum þar sem hann gildir.
Evrópudómstóllinn hefur endanlegt vald til að túlka ESB-rétt og tryggja samræmda framkvæmd hans. Við ákveðnar aðstæður ber innlendum dómstólum að leita forúrskurðar hans og er slíkur úrskurður bindandi um túlkun ESB-reglu þeirrar sem í hlut á.
Innan EES gegnir EFTA-dómstóllinn sambærilegu hlutverki gagnvart EFTA-ríkjunum. Íslenskir dómstólar geta leitað ráðgefandi álits hans um túlkun EES-réttar. Þótt slík álit séu formlega ekki bindandi hafa íslenskir dómstólar almennt fylgt þeim til að tryggja samræmda túlkun EES-réttar. Þegar EFTA-dómstóllinn veitir slíkt ráðgefandi álit ber honum að taka mið dómaframkvæmd dómstóls ESB sé hún fyrir hendi um álitaefnið.
Evrópudómstóllinn hefur einnig vald til að skera úr um hvort stofnanir ESB hafi haldið sig innan valdheimilda sinna, virt meðalhófs- og nálægðarregluna og hvort löggjöf sambandsins samræmist sáttmála ESB um grundvallarréttindi. Þannig takmarkar dómstóll ESB vald annarra stofnana ESB til að setja reglur og eftirlit með því að þeim sé framfylgt.
Framkvæmdarvaldið
Aðild að ESB felur loks í sér að framkvæmdarvaldinu er deilt á þeim sviðum þar sem sambandið hefur fengið valdheimildir. Aðildarríkin bera áfram ábyrgð á framkvæmd laga á öllum öðrum sviðum en þeim ber jafnframt að framfylgja ESB-rétti með skilvirkum hætti.
Framkvæmdastjórn ESB hefur eftirlit með því að aðildarríkin uppfylli skyldur sínar samkvæmt ESB-rétti. Takist ekki að leysa ágreining um ætlað brot getur hún höfðað samningsbrotamál fyrir Evrópudómstólnum sem sker úr um hvort aðildarríki hafi vanefnt skyldur sínar.
Sambærilegt fyrirkomulag gildir þegar innan EES. Eftirlitsstofnun EFTA (ESA) hefur eftirlit með því að EFTA-ríkin uppfylli skuldbindingar sínar samkvæmt EES-samningnum. Takist ekki að leysa ágreining getur ESA höfðað samningsbrotamál fyrir EFTA-dómstólnum sem sker úr um hvort viðkomandi ríki hafi vanefnt skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum.
Meginmunurinn á ESB og EES liggur því síður í eftirlits- og dómskerfinu en í löggjafarþættinum. Innan ESB hafa reglugerðir almennt bein réttaráhrif en samkvæmt EES-samningnum þurfa þær fyrst að vera teknar upp í samninginn og síðan innleiddar í landsrétt áður en þær öðlast lagagildi hér á landi. Hafa þarf þó í huga að þótt reglugerðir séu innleiddar sérstaklega samkvæmt EES-samningnum hafa Alþingi og stjórnvöld í reynd mjög takmörkuð áhrif á efni þeirra. Við aðild að ESB myndi Ísland hins vegar taka þátt í mótun og samþykkt reglnanna frá upphafi ásamt öðrum aðildarríkjum.
Í stuttu máli felur aðild að ESB í sér að Ísland myndi deila afmörkuðum þáttum löggjafar-, framkvæmdar- og dómsvalds með sambandinu á þeim sviðum sem stofnsáttmálarnir taka til og varða fyrst og fremst starfsemi innri markaðarins. Að öðru leyti færu íslensk stjórnvöld áfram með vald sitt eins og áður.
Höfundur er lögmaður á Thales lögfræðiþjónustu og fyrrverandi dómari við mannréttindadómstól Evrópu
Upphaflega birt á DV/Eyjunni 28. júlí 2026