Í íslenskri sagnahefð lifa draugasögur, huldusögur og „hundavéfréttir“ góðu lífi. Þær geta verið skemmtilegar ef vel eru fluttar. Þær eiga þó sameiginlegt að byggjast sjaldnast á traustum heimildum sem hægt er að sannreyna.
Í Evrópuumræðunni hafa á síðustu dögum borist mér í hægra eyra – ég er heyrnarlaus á því vinstra – tvær furðusögur um þann hrylling sem kunni að bíða þjóðarinnar segi hún já 29. ágúst næstkomandi.
Fyrri sagan er af tveimur ónafngreindum sérfræðingum í málefnum ESB sem voru staddir í París fyrir ekki svo löngu síðan. Munu þeir þar í borg hafa hlegið að þeirri hugmynd að þjóð geti veitt umboð til að hefja aðildarviðræður án þess að skuldbinda sig fyrir fram til inngöngu, heldur kanna fyrst hvað sé í boði um lykilmálefni sín og taka síðan afstöðu til niðurstöðunnar.
Þessir reyndu menn, eftir því sem sagan hermir, hefðu getað sparað sér hláturinn til betra tilefnis. Virðast þeir ekki hafa vitað, ef sagan er þá sönn, að ríki þurfa ekki að skuldbinda sig til aðildar að loknum viðræðum og geta það raunar sjaldnast. Evrópuríki hafa kosið um aðildarferlið á mismunandi stigum: sum áður en viðræður hófust, önnur meðan á ferlinu stóð og enn önnur eftir að viðræðum lauk, þegar tillaga að aðildarsamningi lá fyrir. Mörg hafa ekki þurft að breyta stjórnarskrá sinni, en önnur gerðu það undir lok aðildarferlisins ef þess var talin þörf.
Hvernig ríkisstjórnir afla sér umboðs til aðildarviðræðna fer eftir stjórnskipunarreglum og pólitískum aðstæðum í hverju landi. ESB hefur ekki reglur sem ákveða hvernig slíkt umboð skuli veitt eða hversu víðtækt það skuli vera. Það er alfarið innanríkismál. Ef ESB er tilbúið til viðræðna við Ísland á þeim forsendum sem þjóðaratkvæðagreiðslan byggir þá er það bara svo og hlátur þessara ágætu manna breytir þar engu um.
Margt er þó óljóst um aðdraganda þessa tiltekna hláturs og hvað það nákvæmlega var sem hlegið var að. Mögulega hlógu þeir, ef þessi hlátur átti sér yfirhöfuð stað, að sögumanni sjálfum.
Hvað sem því líður finnst mér líklegt, af starfsreynslu þeirra að dæma, að þessir viðhlæjendur hafi vitað þetta allt saman. Þeir hljóta einnig að vita að já er já, þótt kjósendur kunni að hafa ólíkar ástæður fyrir atkvæði sínu. Hið sama gildir um nei.
Hin sagan er sú að þegar þjóð hefur sagt já við viðræðum og fulltrúar hennar mæta á fund í Brussel sé hún komin á braut sem vart verði af snúið og hljóti að enda með aðild, sama hvað.
Þessi spádómur er settur fram af talsverðri vissu, en án þess að vísað sé til bindandi reglna, fordæma eða dæma um ríki sem hafi lent í slíkum hremmingum.
Sem sagt: engin gögn liggja fyrir sem styðja þann spádóm að Ísland geti allt í einu orðið aðildarríki ESB án þess að átta sig á því, og það jafnvel þótt síðari þjóðaratkvæðagreiðsla hafi ekki farið fram þar sem hennar er vænst.
Þetta gæti jafnframt gerst löngu áður en Íslendingum gæfist ráðrúm til að breyta eigin stjórnarskrá samkvæmt íslenskum stjórnskipunarreglum með samþykki á tveimur þingum og kosningum til Alþingis á milli, og áður en öllum aðildarríkjum sambandsins gæfist kostur á að samþykkja aðild Íslands.
Og útgerðin veit ekki sitt rjúkandi ráð, en ungir menn og konur vakna upp einn morgun í ímynduðum hermannabúningi sambandsins, með riffil við öxl og herkvaðningu í brjóstvasanum.
Þetta yrði fremur óvænt af þeirri ástæðu einnig að Ísland hóf, vegna skuldbindinga í EES-samningnum, aðlögun að regluverki ESB um innri markaðinn fyrir um 35 árum og hefur unnið að henni síðan eftir því sem nýjar reglur hafa orðið til. Að því ég best veit hefur Ísland þó ekki á þessum áratugum verið innlimað í sambandið án vitundar landsmanna og gegn vilja þeirra.
Svo eitt í viðbót. Sóttu Íslendingar ekki um aðild í júlí 2009 og fyrsti fundur aðildarviðræðna haldinn um ári síðar? Síðan eru 16 ár. Samt er Ísland enn þá fyrir utan sambandið!? Sé ekki í ljósi þessarar staðreyndar að spádómur þessi fái staðist. Er einhver þarna úti sem getur hjálpað mér að skilja þetta betur?
Á þessu stigi líkjast sagan og hinn dularfulli spádómur fremur „hundavéfrétt“ en fræðilegri röksemdafærslu. Verulegra úrbóta er þörf á þessum röksemdum ef þær eiga að nýtast þjóðinni í umræðunni sem nú geisar.
Sagan af tveimur hlæjandi sérfræðingum í París og spádómurinn um að íslenska þjóðin kunni að verða hlekkjuð við fundarborðið í Brussel, ef hún samþykkir að hefja viðræður á ný, tilheyra fremur heimi drauga- og huldusagna en staðreynda sem hægt er að sannreyna.
Gömul speki segir að sá sem vill sjá draug sjái draug í hverju horni. Sama virðist stundum gilda um Evrópuumræðuna þar sem nýir draugar skríða úr skúmaskotum sínum dag hvern. Sá sem leitar að draugum finnur þá alls staðar, jafnvel þótt staðreyndir í raunheimum gefi miklu frekar tilefni til að álykta að þeir séu ekki til.
Draugasögur, huldusögur og „hundavéfréttir“ þóttu skemmtileg afþreying á baðstofuloftum fyrri alda þegar kaldir vetrarvindar gnauðuðu utan við ljórann. Þær eru aftur á móti ekki hjálplegar fyrir íslenska þjóð sem nú stendur frammi fyrir stærri pólitískri ákvörðun en hún hefur gert um langa hríð.
Orðið „hundavéfréttir“ kemur fyrir í smásögunni „Ókvæða við“ eftir Þórarinn Eldjárn. Hef ekki rekist á það annars staðar. Ég er ekki alveg klár á því hvað það þýðir nákvæmlega en hef á tilfinningunni að það hæfi hér ágætlega. Hefur einhver skoðun á því?
Höfundur er lögmaður hjá Thales lögfræðiþjónustu.
Upphaflega birt á DV/Eyjunni 8. ágúst 2026