Day: 15. mars, 2024

Í dag var hér spurt hvort merkingarmunur væri á lýsingarorðunum umliggjandi og umlykjandi. Bæði orðin enda á -andi og eru því væntanlega upprunnin sem lýsingarháttur nútíðar – það síðarnefnda af sögninni umlykja sem er skýrð 'mynda hring (um e-ð), afmarka (e-ð)' í Íslenskri nútímamálsorðabók, með dæmunum fjöllin umlykja þorpið og sjórinn umlykur eyna. Sögnina umliggja er aftur á móti ekki að finna í orðabókum þótt fáein dæmi séu um hana á tímarit.is sem hugsanlega stafa af misheyrn eða misskilningi. Í Morgunblaðinu 2013 segir: „Skemmtilegt orð „umliggja“ – þótt það eigi ekki að vera til. Átt mun vera við umlykja en svo skemmtilega vill til að það þýðir einmitt „liggja utan um“. Fagur fjallahringur umlykur sveitina.“

En þótt umliggja sé ekki í orðabókum er umliggjandi í Íslensk-danskri orðabók frá 1920-1924, skýrt 'omliggende', og fáein dæmi eru um orðið í Ritmálssafni Árnastofnunar, það elsta úr þýðingu Odds Gottskálkssonar á Nýja testamentinu frá 1540. Rúm hundrað dæmi eru um orðið á tímarit.is, það elsta í Heimskringlu 1893: „Eru það því miklir nytsemdarmenn fyrir umliggjandi sveitir, er þessa veiði stunda.“ Í Risamálheildinni eru 50 dæmi um orðið. Þótt umliggjandi geti í fljótu bragði virst vera lýsingarháttur nútíðar af hinni sjaldgæfu sögn umliggja þarf svo ekki að vera. Eins er hugsanlegt, og raunar líklegt í þessu tilviki, að orðið sé myndað af lýsingarhættinum -liggjandi, af liggja, með því að bæta um- fyrir framan hann.

Í eldri dæmum virðist umliggjandi merkja svipað og aðliggjandi sem skýrt er 'sem liggur upp að' í Íslenskri nútímamálsorðabók, með dæminu eigendur aðliggjandi lóða mótmæltu byggingunni. Í Austra 1897 segir: „Þjóðminningardaginn héldu Reykvíkingar og umliggjandi héruð 2. f.m.“ Í Íslendingi 1920 segir: „Gegnir Illugason, einn af beztu fylgismönnum Brands Kolbeinssonar, hefir án efa búið einhversstaðar þar í umliggjandi sveit.“ Þarna ætti umlykjandi í merkingunni ‚liggja utan um‘ tæpast við. Í mörgum dæmum virðist þó einu gilda hvort notað er umliggjandi eða umlykjandi, t.d í Nýja dagblaðinu 1938: „Um sömu mundir var tekið að reisa mikið af nýhýsum með umliggjandi görðum utanvert við borgina.“

Mér finnst ekki ástæða til að efast um að umliggjandi og umlykjandi hafi upphaflega haft svolítið mismunandi merkingu, en í seinni tíð er trúlegt að munurinn hafi að mestu eða öllu leyti máðst út. Í umræðunum var bent á að enginn munur er á framburði þessara tveggja orða (miðað við venjulegan framburð með ófráblásnu k í umlykja) því að sá lengdarmunur sem kann að vera á áherslusérhljóðinu (i/y) í sögnunum liggja og lykja hverfur þegar atkvæði (um-) er bætt framan við og sérhljóðið er ekki lengur í fyrsta atkvæði. Þar sem bæði liggja og lykja eru merkingarlega eðlilegar er ekkert undarlegt að orðin blandist saman þótt vissulega væri æskilegt að halda í þann merkingarmun sem upphaflega virðist hafa verið á þeim.

Aðalfyrirsögnin á forsíðu Morgunblaðsins í dag er „Íslenska verði skilyrði leigubílaleyfis“. Í fréttinni segir: „Áform eru uppi á Alþingi um framlagningu frumvarps til breytinga á lögum um leigubifreiðaakstur þar sem próf í íslensku verði gert að skilyrði fyrir því að menn geti aflað sér réttinda til aksturs leigubíla. Það er Birgir Þórarinsson alþingismaður Sjálfstæðisflokksins sem hefur forgöngu í málinu. Ástæðan er ófremdarástand í þessum málaflokki […].“ Þetta er vont.  Ég hef vissulega talað fyrir því að við getum notað íslensku alltaf og alls staðar á Íslandi, en ég hef jafnframt lagt áherslu á að kröfur um íslenskukunnáttu verða að vera málefnalegar og það má ekki fyrir nokkra muni nota slíkar kröfur til að mismuna fólki á ómálefnalegan hátt.

Ég hef undanfarið beðið í angist eftir því að eitthvað af þessu tagi myndi gerast – að íslenskan yrði notuð opinberlega og purkunarlaust sem vopn í þeirri útlendingaandúð sem hér er miskunnarlaust alið á þessa dagana. Fólk í margvíslegum þjónustustörfum, svo sem í verslunum og á veitingastöðum, starfsfólk á hjúkrunarheimilum o.fl., á mun meiri og mikilvægari málleg samskipti við fólk en leigubílstjórar. En engin tillaga er gerð um íslenskukunnáttu þessa fólks, sem sýnir glögglega að hvatinn að þessari áformuðu tillögu er ekki vilji til að efla íslenskuna og styrkja stöðu hennar í landinu heldur er hún innlegg í þá ófrægingarherferð gegn fólki af erlendum uppruna sem nú er í gangi og hefur síðustu daga helst beinst gegn leigubílstjórum.

Hvert skyldi nú vera það „ófremdarástand“ sem vísað er til? Það kemur fram síðar í fréttinni: „Eftir að Morgunblaðið hóf umfjöllun um þessi mál hafa fjölmargir haft samband við blaðið og kvartað yfir samskiptum við erlenda leigubílstjóra. Hafa þær lotið að því að margir hverjir rati ekki um svæðin sem þeir aka um, [og] gjaldtaka hafi verið óheyrileg […].“ Mér er fyrirmunað að sjá hvernig ratvísi leigubílstjóra myndi aukast og fégræðgi minnka bara ef þeir kynnu íslensku. Þarna er augljóslega verið að nota íslenskukunnáttu sem yfirvarp til að bægja innflytjendum frá starfinu. Betra væri að koma bara hreint fram og segja að umsækjendur yrðu að heita íslensku nafni, vera hvítir á hörund, og geta rakið ættir sínar til Jóns biskups Arasonar.

Í frétt Morgunblaðsins segir: „Birgir kveðst vonast eftir samstöðu þingmanna stjórnarflokkanna í málinu og hefur m.a. rætt það við forsætisráðherra sem hann segir að hafi tekið vel í hugmyndir þessa efnis.“ Ég trúi því ekki fyrr en ég tek á að þingmenn, hvort sem er í stjórn eða stjórnarandstöðu, taki undir þessa tillögu. Og ég trúi því allra síst að forsætisráðherra geri það – til þess er hún alltof skynsöm og víðsýn. Þetta er skelfileg tillaga því að hún miðar að því að nota íslenskuna til að kljúfa þjóðina í okkur og hin og eyðileggja þar með möguleika tungumálsins á að vera burðarás samfélagsins sem ég held og vona að sé stefna stjórnvalda. Sameinumst um að hafna þessari tillögu og því hugarfari sem býr að baki henni.