Plötuslagarar og plötuskjóður

Í umræðu í „Málspjalli“ um pistil minn um sögnina plata, nafnorðið plat og forskeytið plat- nefndi hópverji að hann þekkti orðið plötuslagari um ómerkilegan mann. Ég hafði aldrei heyrt þetta, en það á augljóslega rætur að rekja til pladeslager í dönsku og Plattenschlager í þýsku sem nefnt var í pistlinum. Þetta orð finnst ekki í orðabókum en hátt í þrjátíu dæmi eru um það á tímarit.is, það elsta í Sameiningunni 1917: „komið þið, nautsvíraðir, svip-ygldir, svíns-kjammaðir, inneygir, heila-skorpnir plötuslagarar“. Þar sem hægt er að átta sig á merkingu orðsins merkir það greinilega 'svikari' – í Pressunni 1990 segir um Einar Benediktsson: „Andstæðingarnir töldu að hann væri bara plötuslagari í stórbrotnum stíl, en ég er sannfærður um að hann trúði á þessa drauma sína.“

Þetta leiðir hugann að öðru orði svipuðu að merkingu og orðgerð en úr gerólíku málsniði – það er nafnorðið plötuskjóða. Þetta er orð sem ég þekki vel en útilokað er að fullyrða nokkuð um aldur þess eða útbreiðslu vegna þess að það er mjög óformlegt, einkum notað í tali barna eða við börn, en sárasjaldan í ritmáli. Munnlegar heimildir benda þó til þess að það sé a.m.k. sextíu ára gamalt. Það er vitanlega ekki í neinum orðabókum og á tímarit.is er aðeins eitt dæmi um það – „Fleiri plötuskjóður en oft áður“ segir í frétt 24 stunda af aprílgöbbum fjölmiðla 2008. Þrjú dæmi eru í Risamálheildinni, eitt af Bland.is 2009 og tvö úr sömu grein í Vísi 2016: „Almann Borgar sagði öllum krökkunum að Dagmundur væri plötuskjóða“ og „Af því að þú ert plötuskjóða!“.“

Þrátt fyrir að fyrri liðurinn sé plöt- en ekki plat- leikur auðvitað enginn vafi á merkingu orðsins og tengslum þess við plat og plata, enda erum við vön því að a og ö skiptist á í beygingu orða og skyldum orðum. Það er líka föst regla í málinu (með ákveðnum undantekningum sem eiga sér sögulegar skýringar) að a getur ekki staðið í næsta atkvæði á undan u, heldur verður þar að koma ö í staðinn – *platuskjóða væri óhugsandi orð í íslensku. En spurningin er hins vegar hvaðan þetta u er komið – hvers vegna er orðið ekki bara *platskjóða? Líkleg skýring er sú að eðlilegri hrynjandi fæst með því að fyrri liðurinn sé tvíkvæður – prófið bara að segja platskjóða og plötuskjóða eins og þið væruð barn eða að tala við barn og ég er viss um að þið áttið ykkur á muninum.

Orðið plötuskjóða er hliðstætt orðum eins og kjaftaskjóða og væluskjóða sem eru gömul í málinu. Eins og fram kom í fyrri pistli var kvenkynsorðið plata stundum notað áður fyrr í sömu merkingu og plat, og hér á undan var nefnt orðið plötuslagari sem hefur lifað í málinu fram undir þetta – níu dæmi frá þessari öld eru um það í Risamálheildinni. Gæti plötuskjóða verið eignarfallsamsetning af plata mynduð með hliðsjón af plötuslagari, eins konar barnamálsútgáfa af því orði? Það er ekki óhugsandi, en langlíklegast er þó að um sé að ræða tengihljóðssamsetningu þar sem u er notað sem tengihljóð (tengistafur, bandstafur) til að líma orðhlutana saman. Slík orðmyndun er væntanlega á ferðum í orðum eins og grenjuskjóða, væluskjóða o.fl. og er mjög algeng í barnamáli.