Íslenska og kjörgengi

Í gær skrifaði ég pistil um áhugavert mál sem varðar enskunotkun á sveitarstjórnarfundi. Þótt ég reyndi að setja málið í almennara samhengi snerist umræðan í „Málspjalli“ mikið um þetta einstaka tilvik og innflytjandann sem í hlut á, og eins og vill brenna við voru hneykslunarraddir mjög áberandi, svo sem „10 ár og getur ekki tjáð sig. Þvílíkt og annað eins“, „Mér finnst lágmarkskrafa að kjörnir fulltrúar geti tjáð sig á íslensku“, o.s.frv. Auðvitað er ekki hægt að gefa afslátt af kröfum um íslensku í stjórnsýslunni, en ég legg áherslu á að ég var ekki að taka afstöðu í þessu tiltekna máli og í raun ekki að fjalla um það, heldur vekja athygli á því að við getum búist við því að fleiri slík mál komi upp á næstunni og við þurfum að geta tekið á þeim.

Aðalatriðið í málinu er nefnilega þetta: Á Íslandi býr fjöldi fólks sem hefur ekki fullt vald á íslensku þrátt fyrir að hafa búið hér árum saman. Við getum haft þá skoðun að fólkið ætti að kunna íslensku, og við getum haft mismunandi skoðanir á því hvers vegna svo er ekki, en það breytir ekki stöðunni. Þetta er fólk sem borgar hér skatta og nýtir hér ýmsa vöru og þjónustu sem það greiðir fyrir, svo sem í verslunum, veitingahúsum og víðar. Það er því fullir þátttakendur í efnahagskerfi landsins og á sinn þátt í að halda uppi hagvexti. Það er líka að nafninu til þátttakendur í lýðræðislegu stjórnkerfi, í þeim skilningi að það hefur kosningarétt og kjörgengi. En krafa um íslenskukunnáttu veldur því að það hefur tæpast kjörgengi í raun.

Einn þátttakandi í umræðunni í gær sagði: „Ef þú ætlar að bjóða þig fram í sveitarstjórnir eða til Alþingis á Íslandi, þá hlýtur þú að gera ráð fyrir að þurfa að geta lesið, skilið og talað íslensku.“ En ábyrgðin er ekki bara hjá þeim sem bjóða sig fram eins og Sabine Leskopf borgarfulltrúi benti á: „Flokkar setja oft innflytjendur á framboðslista til að laða að atkvæði innflytjenda.“ Hér áður fyrr (fyrir ekki svo löngu) var stundum talað um að flokkarnir settu fáeinar konur á lista sína til skrauts – þeim væri ekki ætlað að hafa nein áhrif en gætu gagnast til að ná í atkvæði kvenna. Kannski er þetta eitthvað svipað með innflytjendur nú, en Sabine bætir við: „en ef viðkomandi er kosinn þá verður að gera honum kleift að sinna því starfinu.“

Það er einmitt málið. Það er andlýðræðislegt ef stórir hópar fólks eru í raun sviptir kjörgengi. Við getum vitanlega sagt að þeir geti sjálfum sér um kennt að hafa ekki lært íslensku, en það leysir ekki vandann hér og nú. Auðvitað gengur ekki ef kjörinn fulltrúi getur ekki sinnt því starfi sem hann er kosinn til vegna þess að honum er meinað að tala annað mál en íslensku – sem hann hefur ekki á valdi sínu, enda er íslenskukunnátta ekki skilyrði fyrir kjörgengi. Það sem ég er að segja er einfaldlega að hvaða skoðun sem við höfum á innflytjendum og íslenskukunnáttu þeirra hljótum við að geta verið sammála um að stjórnkerfi okkar verður að geta leyst svona mál þannig að það sé hvorki gert á kostnað íslenskunnar né lýðræðis og mannréttinda.